ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ
ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ಗುಣವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಯೌವರಾಜ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ
ಭರತ–ಶತ್ರುಘ್ನರು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ತೆರಳುವುದು, ರಾಮನ ಗುಣಗಳ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆ, ದಶರಥನ ಮನೋರಥ, ಸಚಿವರೊಡನೆ ಯೌವರಾಜ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ, ರಾಜರನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಸಭಾಪ್ರವೇಶ
ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಾದಿಗಳ ವಿವಾಹವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಭರತನನ್ನು ಅವನ ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತ್ತನು ಕರೆದೊಯ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಭರತನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗ, ನಿತ್ಯವೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತನ್ನೊಡನೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು. ‘ನಿತ್ಯಶತ್ರುಘ್ನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಆ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು; ಸೋದರಮಾವ ಅಶ್ವಪತಿಯು ಅವನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಲಾಲಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೀರ ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಂದರೆ ಬಯಸಿದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳೂ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ವೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಸದಾ ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹವು ಮರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನೂ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ, ಮಹೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ದಾನಶೀಲತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅವನ ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು — ತನ್ನ ದೇಹದಿಂದಲೇ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ನಾಲ್ಕು ಬಾಹುಗಳಂತೆ. ಈ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದು ಇದು — ಮಕ್ಕಳು ರಾಜನಿಗೆ ಹೊರಗಿನವರಲ್ಲ, ಅವನ ಅಂಗಗಳೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರುವ ರಾಮವಿಯೋಗವು ಅವನಿಗೆ ಅಂಗಚ್ಛೇದವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಕಾಂಡದ ಕರುಣರಸದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗಿದೆ. ‘ಸತ್ಕಾರಸತ್ಕೃತ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ, ಅಶ್ವಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕೇವಲ ಅತಿಥಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಮಗನಂತೆಯೇ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆ ನಾಲ್ವರಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದನು; ಜೀವಿಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಗುಣಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು. ‘ಗುಣವತ್ತರ’ ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ತರಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಸೋದರರಿಗಿಂತಲೂ ಅವನ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಇತರರ ಕೊರತೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕವಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಉದೀರ್ಣನಾದ, ಅಂದರೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಉದ್ಧಟನಾದ, ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸನಾತನನಾದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಗುಣಗಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಅವತಾರದ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆಗಿವೆ; ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಮಗನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಅದಿತಿಯು ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸಿದಳೋ ಹಾಗೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು — ತಾಯಿಯ ಶೋಭೆ ಮಗನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಾನುಭವ. ಅವನು ರೂಪವಂತನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆಗಿದ್ದನು; ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಗುಣಗಳಲ್ಲೇ ದುರ್ಲಭವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಬಲಶಾಲಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇತರರ ದೋಷಗಳನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆಯಿಲ್ಲ; ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ದಶರಥನಿಗೇ ಸಮಾನ. ಸದಾ ಪ್ರಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದು ಅವನು ಮೃದುವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಯಾರಾದರೂ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರೂ ಅವನು ಎದುರುತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕ್ಷಮೆಯೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ; ಮುಂದೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಇದೇ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗಲಿದೆ. ‘ರತಿಕರ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಮನನೀಯ — ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಕೇವಲ ಮಾನ್ಯನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದನು.
ಯಾರಾದರೂ ಎಂದಾದರೂ ಮಾಡಿದ ಒಂದೇ ಉಪಕಾರದಿಂದ ಅವನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದಾಗಿ ನೂರು ಅಪಕಾರಗಳನ್ನೂ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ವೈರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ನಡವಳಿಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು: ಉಪಕಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೆ, ಅಪಕಾರದಲ್ಲಿ ಮರೆವು. ಅಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸದ ನಡುವಿನ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿಯೂ, ಅಂದರೆ ಶಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸದ ಸಮಯಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಉಳಿಯುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಅವನು ಶೀಲವೃದ್ಧರು, ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧರು, ವಯೋವೃದ್ಧರು ಆದ ಸಜ್ಜನರೊಡನೆ ನಿತ್ಯವೂ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ವಾರ್ಧಕ್ಯವು ಮೂರು ಬಗೆ — ಶೀಲದಿಂದ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ; ಈ ಮೂವರನ್ನೂ ಅವನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ಮೊದಲು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡಿಸುವವನು, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ನುಡಿಯುವವನು. ‘ಪೂರ್ವಭಾಷೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ನಿರಹಂಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನೇ ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಅವನು ಬೀಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಳ್ಳು ಮಾತು ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ; ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದರೂ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನುರಕ್ತ, ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರು — ಈ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಅನುರಾಗವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೂ, ವನಗಮನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಶೋಕಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಅವನು ಕರುಣಾಳು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು, ದೀನರ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪವುಳ್ಳವನು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಸದಾ ನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಶುಚಿಯಾದವನು. ‘ಪ್ರಗ್ರಹವಾನ್’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವನು; ‘ಶುಚಿ’ ಎಂದರೆ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಶುದ್ಧನಾದವನು. ಕುಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾದ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಮಹತ್ತಾದ ಸ್ವರ್ಗಫಲವನ್ನು ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾನ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ವಿಶೇಷ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಾಹ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನಲ್ಲ; ಈ ಗುಣವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವು ಅಂತರಂಗದಿಂದ ಬಹಿರಂಗದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೂರನ್ನೂ ನೆನಪಿಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಕ್ಷಮೆಗೆ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಅಹಿತಕರವಾದ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಅವನು ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವಿರುದ್ಧಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧವಾದ ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲ. ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನುಡಿಯುವ ಅವನು ವಾಚಸ್ಪತಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ನ್ಯಾಯವಾದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರೋಗರಹಿತ, ತರುಣ, ವಾಗ್ಮಿ, ಸುಂದರ ದೇಹವುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು — ಈ ಐದು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ದೇಹ, ವಯಸ್ಸು, ಮಾತು, ರೂಪ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನೆಂಬುದರ ಬಾಹ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳು ಇವೇ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಸಾರವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಒಬ್ಬನೇ ಸಾಧುವನ್ನು ವಿಧಾತನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಂತೆ ಅವನು ತೋರುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಒಬ್ಬನೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅಸಾಧಾರಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣದಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾದನು. ಪ್ರಾಣವು ದೇಹದ ಒಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವಂತೆ ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಮಣೀಯವಾದ ಉಪಮಾನ. ಸರ್ವವಿದ್ಯಾವ್ರತಸ್ನಾತನಾಗಿ, ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ವ್ರತಗಳನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿ ಸ್ನಾತಕನಾಗಿ, ಅಂಗಸಹಿತವಾದ ವೇದಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬಲ್ಲವನಾಗಿ, ಭರತನ ಅಣ್ಣನು ಬಿಲ್ಲುವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದನು — ದಶರಥನು ಶಬ್ದವೇಧಿಯಾದ ಧನುರ್ಧರ; ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು ಎಂಬುದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಮಂಗಳಕರವಾದ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಸಾಧು, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದವನು, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಋಜುಸ್ವಭಾವಿ ಆದ ಅವನು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರಿತ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಅರ್ಥಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಸ್ಮೃತಿಶಾಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಭಾವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಆಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನೂ ವಿಶಾರದನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಸ್ಮೃತಿ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವವನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡುವುದು; ಪ್ರತಿಭೆ ಎಂದರೆ ಹೊಸದು ತಕ್ಷಣ ಹೊಳೆಯುವುದು — ರಾಜನಿಗೆ ಇವೆರಡೂ ಅಗತ್ಯ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ, ವಾಕ್ಕು, ವಿನಯ ಮತ್ತು ದೇಹಸಂಪತ್ತುಗಳು ಸೇರಿ ರಾಜಕುಮಾರನ ಪೂರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಅವನು ವಿನೀತ, ತನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಬಲ್ಲವನು, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುವವನು ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕರುಳ್ಳವನು. ಅವನ ಕ್ರೋಧವೂ ಹರ್ಷವೂ ಅಮೋಘ, ಅಂದರೆ ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸಂಯಮಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ಅವನು ಬಲ್ಲನು — ಯಾವಾಗ ಕೊಡಬೇಕು, ಯಾವಾಗ ತಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಅರಿವೇ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾರ. ಅವನು ದೃಢಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಸ್ಥಿರಪ್ರಜ್ಞ; ಅಸತ್ತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಲ್ಲ, ಕೆಟ್ಟ ಮಾತನಾಡುವವನಲ್ಲ; ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದವನು, ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪದವನು, ತನ್ನ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಪರರ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು. ಪರದೋಷಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವದೋಷಜ್ಞಾನವು ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಲಭ; ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಮನುಷ್ಯರ ಒಳಗಿನ ಭೇದವನ್ನು ಅರಿಯುವವನೂ ಆದ ಅವನು ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸುವವನು — ಅಂದರೆ ಯಾರನ್ನು ದಂಡಿಸಬೇಕು, ಯಾರನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಂದಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯದಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಅನುಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ತಕ್ಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನು; ಆದಾಯದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು; ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವೆಚ್ಚ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಅರಿತವನು. ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯ ಮೂಲಕ ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣಗಳ ವಚನಗಳಿಂದ ಆಯವ್ಯಯಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದುಂಬಿಯು ಹೂವನ್ನು ನೋಯಿಸದೆಯೇ ಮಕರಂದವನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸದೆಯೇ ಕರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಅಸ್ತ್ರಸಮೂಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು — ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಕ’ಗಳೆಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತಗಳು ಬೆರೆತ ನಾಟಕಾದಿಗಳು. ಅರ್ಥಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎಂದೂ ಆಲಸಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಮವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಕ್ರಮ. ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ವೀರನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರನಿಪುಣನಾಗಿಯೂ ಮಂತ್ರಕುಶಲನಾಗಿಯೂ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಮುಖ್ಯ ಯೋಗ್ಯತೆ.
ವೈಹಾರಿಕ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ ಗೀತ, ವಾದ್ಯ, ಚಿತ್ರ ಮೊದಲಾದ ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ಕಲೆಗಳನ್ನು, ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು; ಸಂಪತ್ತಿನ ವಿಭಾಗವನ್ನೂ ಅರಿತವನು. ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಏರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಪಳಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿಪುಣನು — ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಏರಲೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡಲೂ ಸಮರ್ಥನು. ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತಿರಥರಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಅತಿರಥನೆಂದರೆ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನು — ಅಂಥವರಿಗೂ ಅವನು ಪೂಜ್ಯನು ಎಂಬುದು ಪರಮ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುವವನು, ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವವನು, ಸೇನಾನೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶಾರದನು — ಆಕ್ರಮಣ, ಪ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ಸೇನಾಸಂಚಾಲನೆ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಕುಶಲನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಅವನು ಅಜೇಯನು; ಆದರೂ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ದರ್ಪವಿಲ್ಲದವನು, ಮತ್ಸರವಿಲ್ಲದವನು — ಎಲ್ಲಿ ಬಲ ಹೆಚ್ಚೋ ಅಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ; ಅವನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ನಡೆಯುವವನೂ ಅಲ್ಲ. ಟೀಕಾಕಾರರು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಕಾಲವು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನು ಕಾಲವನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಸಮ್ಮತನಾದನು; ಕ್ಷಮಾಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮಾನ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮಾನ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ. ಈ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಕವಿ ಗುಣವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿ ಕ್ಷಮೆಯ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಬುದ್ಧಿಯ, ಇಂದ್ರನು ವೀರ್ಯದ ಪರಮಸೀಮೆ. ಕಲಾಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಲೋಕೋತ್ತರ ಗುಣಗಳವರೆಗೆ ಸಾಗುವ ಈ ಕ್ರಮವು ರಾಮನನ್ನು ಸರ್ವತೋಮುಖ ಪುರುಷನನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ, ತಂದೆಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು — ಗುಣಗಳೇ ಅವನ ಕಿರಣಗಳು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ರೂಪಕ. ಇಂಥ ನಡತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಲೋಕನಾಥನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಅವನನ್ನು ಭೂದೇವಿಯು ತಾನಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸಿದಳು. ಭೂಮಿಯೇ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ವರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ರಮಣೀಯ ಕಲ್ಪನೆ; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಅದು ಕೊಡಲ್ಪಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಅನೇಕ ಅನುಪಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಚಿಂತನೆಗೆ ತೊಡಗಿದನು. ಈ ಚಿಂತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಮನೋರಥದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು; ಮುಂದೆ ಇದರ ವಿಸ್ತಾರವೇ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವೇ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಕಥಾಬೀಜ. ‘ಚಿಂತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮಂಗಳಾರ್ಥಕ, ಶೋಕಾರ್ಥಕವಲ್ಲ; ಆದರೂ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಚಿಂತೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದ ವಿಡಂಬನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾಜನ ನಿಶ್ಚಯವು ಕುರುಡು ಮಮತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ವೃದ್ಧನೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬಾಳಿದವನೂ ಆದ ರಾಜನಿಗೆ ಈ ಹಂಬಲ ಉಂಟಾಯಿತು — ‘ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ರಾಮನು ಹೇಗೆ ರಾಜನಾದಾನು?’ ಈ ಪರಮ ಹಂಬಲವು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸುಳಿದಾಡುತ್ತಿತ್ತು — ‘ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದುದನ್ನು ನಾನು ಎಂದು ಕಾಣುವೆನೋ!’ ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಲೋಕದ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪವುಳ್ಳವನು; ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡದಂತೆ ಇವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನು.’ ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಮಗನ, ತನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹರ್ಷದಿಂದಲೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಹಿರಿಮೆಯಿದೆ. ‘ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರಿಗೆ ಸಮ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮ, ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಸಮ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಗುಣವಂತ. ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವ ಮಗನನ್ನು ಈ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡು ನಾನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುವಂತಾಗಲಿ.’ ‘ಈ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮುಪ್ಪಿನ ನೆನಪು ಅಡಗಿದೆ — ಕಾಲವು ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ರಾಜನ ಒಳಗಿನ ಭಯ. ಹೀಗೆ ಇತರ ರಾಜರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ, ಶಿಷ್ಟವಾದ, ಅಪರಿಮಿತವಾದ, ಲೋಕೋತ್ತರವಾದ ನಾನಾ ಗುಣಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಅವನನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷಿಸಿ, ರಾಜನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿದನು. ‘ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ನಿರ್ಣಯವು ಕೇವಲ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಕೈಗೊಂಡುದು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಮುಂದೆ ಈ ಆತುರವೇ ವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದನ್ನು ನಾವು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಈ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದಶರಥನ ಅಂತರಂಗದ ಮಾತೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಬಾಹ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಮೇಧಾವಿಯಾದ ರಾಜನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಘೋರವಾದ ಭಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದನು; ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮುಪ್ಪು ಆವರಿಸಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡನು — ಇವೆರಡೂ ಅವನ ಆತುರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು. ಉತ್ಪಾತಗಳು ಬಾಹ್ಯ ನಿಮಿತ್ತ, ಮುಪ್ಪು ಆಂತರಿಕ ನಿಮಿತ್ತ; ಇವೆರಡರಿಂದ ಕಾಲವು ಕಿರಿದಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಅವನು ಅರಿತನು — ಪ್ರಜಾನುರಾಗವೇ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ. ತನ್ನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿಯೂ, ತಕ್ಕ ಕಾಲ ಒದಗಿದಾಗ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆತುರಪಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಆ ಭೂಪತಿಯು ನಾನಾ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಜನಪದಗಳ ಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಭೂಮಿಯ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು — ನಗರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದವಾಸಿಗಳು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕರೆಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ಒಬ್ಬನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಕ ವಸತಿಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರನ್ನು ಅಲಂಕೃತನಾದ ರಾಜನು, ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ನೋಡಿದನು; ಈ ಉಪಮಾನದಿಂದ ರಾಜನ ಪಿತೃಭಾವವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆತುರಪಟ್ಟನು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯು ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಆತುರವು ಕಾಲಸಂಕೋಚವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರನ್ನು ಕರೆಸುವುದರ ಮೂಲಕ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಭಾಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮಹತ್ತಾದ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿಯೇ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ನರಾಧಿಪನು ಕೇಕಯರಾಜನನ್ನಾಗಲೀ ಜನಕನನ್ನಾಗಲೀ ಆತುರದಲ್ಲಿ ಕರೆಸಲಿಲ್ಲ — ‘ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಕೇಳುವರು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು — ದೇವತೆಗಳೇ ರಾಜನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿರುಗಿಸಿದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕವು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ನಡೆದುಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು, ರಾಮನ ವನವಾಸವು ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವಿಘ್ನದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಆ ರಾಜನು ಆಸೀನನಾದ ಮೇಲೆ ಲೋಕಸಮ್ಮತರಾದ ಉಳಿದ ರಾಜರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ರಾಜನು ನೀಡಿದ ವಿವಿಧ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಆ ನಿಯತರಾದ ರಾಜರು ರಾಜನಿಗೇ ಅಭಿಮುಖರಾಗಿ ಕುಳಿತರು — ‘ನಿಯತರು’ ಎಂದರೆ ವಿನಯದಿಂದ ಸಂಯಮಿತರಾದವರು. ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದ, ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜರಿಂದಲೂ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಪುರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ರಾಜನು ಆ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಮಾಡುವನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಲ್ಲ, ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಈ ವೃತ್ತಪರಿವರ್ತನೆಯ ರೀತಿ ಸರ್ಗಸಮಾಪ್ತಿಯ ಸೂಚಕ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥