ಸರ್ಗ
ಕಬಂಧನಿಂದ ಪಂಪೆಯ ಮಾರ್ಗದ ಉಪದೇಶ
ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳಕರವಾದ ದಾರಿ, ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ವರ್ಣನೆ, ಶಬರಿಯ ಮತ್ತು ಮತಂಗಾಶ್ರಮದ ಕಥನ, ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ನೆಲೆ, ದಿವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕಬಂಧನ ನಿರ್ಗಮನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮನೋಹರವಾದ ಈ ಮರಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆಯೋ, ಅದೇ ಮಂಗಳಕರವಾದ ದಾರಿ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮರಗಳನ್ನು ಹೆಸರುಹೆಸರಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೇರಳೆ, ಪ್ರಿಯಾಲ, ಹಲಸು, ಆಲ, ಬಸರಿ, ತಿಂದುಕ, ಅರಳಿ, ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಮಾವು ಮತ್ತು ಇತರ ಮರಗಳು; ಅನಂತರ ಧನ್ವನ, ನಾಗಕೇಸರ, ತಿಲಕ, ನಕ್ತಮಾಲ, ನೀಲಾಶೋಕ, ಕದಂಬ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಣಗಿಲೆ; ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿಮುಖ್ಯ, ಅಶೋಕ, ಸುರಕ್ತ, ಪಾರಿಭದ್ರಕ. ‘ಆ ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಅಥವಾ ಬಲದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಿ, ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ನೀವು ಸಾಗುವಿರಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ವನವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಇನ್ನೊಂದು ವನವನ್ನು ಸೇರಬೇಕು ಎಂದೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೇ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕಾರ್ತರಾದ ಸಹೋದರರ ಮುಂದೆ ಹಣ್ಣುಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹರಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ದೂರದ ಪಯಣವೂ ಕ್ಲೇಶಕರವಾಗದು. ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಎಣಿಕೆಯೂ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ — ಅವೇ ಮಾರ್ಗದ ಗುರುತುಗಳು, ಅವುಗಳಿಂದ ಪಯಣಿಗರು ದಾರಿ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಿವಃ ಪಂಥಾಃ’ — ‘ಮಂಗಳಕರವಾದ ದಾರಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಬಂಧನು ಕೇವಲ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ದಾರಿ ದುರ್ಗಮವೂ ಅಲ್ಲ, ಭಯಂಕರವೂ ಅಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲೂ ಇದ್ದ ಭಯ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ರಾವಣನ ಲಂಕೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ; ಮೊದಲು ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು, ಶತ್ರುವನ್ನಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ನೀತಿ.
ಆ ಎರಡನೆಯ ವನವನ್ನು ಕಬಂಧನು ನಂದನವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದೂ ಉತ್ತರಕುರು ದೇಶದಂತಿದೆಯೆಂದೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಮರಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವಂಥವು, ಸಿಹಿಯಾದ ರಸವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂಥವು; ಚೈತ್ರರಥವನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಹಣ್ಣುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ, ದೊಡ್ಡ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಅವುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಅಥವಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿನಗೆ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವನು’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ, ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ವನದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ನೀವು ಪಂಪಾ ಎಂಬ ಕಮಲಸರೋವರವನ್ನು ಸೇರುವಿರಿ ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಪಯಣದ ಗುರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸರೋವರವು ಕಲ್ಲುಹರಳುಗಳಿಲ್ಲದ್ದು, ಜಾರುವಿಕೆಯಿಲ್ಲದ್ದು, ಸಮತಟ್ಟಾದ ಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಪಾಚಿಯಿಲ್ಲದ್ದು — ಅದರ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲುಹರಳುಗಳಿಲ್ಲ, ದಡ ಏರುತಗ್ಗಿನದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಆಳಕ್ಕೆ ಜಾರುವುದಿಲ್ಲ, ಪಾಚಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಆ ಸರೋವರದ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಇಳಿಯಬಹುದಾದ ಗುಣವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವನವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸರೋವರವರ್ಣನೆಯತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ಬಹುತೇಕ ಪಂಪೆಯ ವೈಭವವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಚಂಕ್ರಮಂತೌ’ — ‘ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ’ — ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನ ಪಯಣದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನೂ ನಿಧಾನಗತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವಸರದಿಂದ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ, ವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಕಬಂಧನ ದೃಷ್ಟಿ. ಇಲ್ಲಿ ವನವರ್ಣನೆಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿದ ರಾಮನ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಆಶ್ವಾಸನೆ ದೊರೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದು.
ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಂಪೆಯ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮರಳು ನುಣುಪಾದದ್ದು, ನೀರು ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹಂಸಗಳು, ಪ್ಲವಗಳು, ಕ್ರೌಂಚಗಳು, ಕುರರಗಳು ಇಂಪಾದ ಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತವೆ, ಪಂಪೆಯ ನೀರನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಸಂಚಾರಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅವು ವಧೆಯನ್ನು ಅರಿಯದವಾದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕಂಡರೂ ಬೆದರುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಅಹಿಂಸೆಯೂ ನಿರ್ಭಯತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ತುಪ್ಪದ ಮುದ್ದೆಗಳಂತೆ ಕೊಬ್ಬಿದ ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೀವು ತಿನ್ನುವಿರಿ ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರೋಹಿತ, ವಕ್ರತುಂಡ, ನಲಮೀನ ಎಂಬ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಂದು, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚರ್ಮವೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ತೆಗೆದ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಸಲಾಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟ, ಕೃಶವಲ್ಲದ, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಲ್ಲದ ಉತ್ತಮ ಮೀನುಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವನು. ಪಂಪೆಯ ಹೂರಾಶಿಯ ನಡುವೆ ನೀನು ಅವುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅವನು ನಿನಗಾಗಿ ಕಮಲದ ಕಂಪುಳ್ಳ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಹಿತವಾಗಿ ತಂಪಾದ, ಆರೋಗ್ಯಕರವಾದ, ಬೆಳ್ಳಿ ಸ್ಫಟಿಕಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಕಲುಷಿತವಲ್ಲದ ನೀರನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕಮಲದ ಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿಸುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭ್ರಾತೃಸೇವೆಯೇ — ಕಾಡಿನಲ್ಲೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸುಖವನ್ನೂ ಅವನೇ ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಕಬಂಧನ ಆಶಯ. ಮೀನು ತಿನ್ನುವುದರ ಉಲ್ಲೇಖವಾದರೋ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಆಚಾರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಸ್ತ್ವಕ್ಪಕ್ಷಾನ್ ಅಯಸ್ತಪ್ತಾನ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮೀನುಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚರ್ಮವೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ತೆಗೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೇಲೆ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೃಶವಲ್ಲದವು, ಮುಳ್ಳುಗಳು ಉಳಿಯದವು. ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಕಬಂಧನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನೀರಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಮ್ ಅನಾಮಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯಕರತೆಯೂ ‘ಸುಖಶೀತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಸುಖವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕಮಲದ ಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುವುದು ವನವಾಸಿಗಳ ಆಚಾರ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಂಸ, ಪ್ಲವ (ಕಾರಂಡವ), ಕ್ರೌಂಚ, ಕುರರ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ‘ವಲ್ಗುಸ್ವರಾಃ’ — ‘ಇಂಪಾದ ಸ್ವರದವು’ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಮಧುರ ಸ್ವರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಬ್ದ, ರೂಪ, ರಸ, ಸ್ಪರ್ಶ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಇಂದ್ರಿಯಸುಖಗಳೂ ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ, ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಾದ ವಾನರರನ್ನು ತೋರಿಸುವನು; ಅವು ನೀರಿನ ಆಸೆಯಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಹೋರಿಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ, ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಾಗಿಯೂ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ, ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದಂತಿರುವ ಮರಗಳನ್ನೂ ಪಂಪೆಯ ಮಂಗಳಕರವಾದ ನೀರನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುವನು ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಿಲಕಗಳೂ ನಕ್ತಮಾಲಗಳೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೈದಿಲೆಗಳೂ ಕಮಲಗಳೂ ಅರಳಿ ನಿಂತಿವೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ ಇದು — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಆ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವು ಬಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಉದುರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಶೇಷತೆಯೇ ಕೇಳುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಲು ಕಬಂಧನು ಒಂದು ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ಮತಂಗಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯರಾದ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಋಷಿಗಳಿದ್ದರು ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಂತಹ ಒಂದು ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಪಂಪೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ — ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯವಾಗಲಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಮೊದಲೇ ವಾನರಜಾತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೋರಿಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವುಗಳ ಬಲವೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಮಂಗಳಕರವಾದ ನೀರನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇ — ಪ್ರಕೃತಿದರ್ಶನದಿಂದ ಶೋಕದ ಶಮನ.
ಗುರುವಿಗಾಗಿ ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಿದ್ದ, ಹೊರೆಯಿಂದ ಬಳಲಿದ ಆ ಮತಂಗಶಿಷ್ಯರ ದೇಹದಿಂದ ಯಾವ ಬೆವರಿನ ಹನಿಗಳು ಬೇಗನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವೋ, ಅವೇ ಆಗ ಮುನಿಗಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೂಮಾಲೆಗಳಾದವು. ಬೆವರಿನ ಹನಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಾದ್ದರಿಂದ ಅವು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವು ಬಾಡದೆ ಉದುರದೆ ಉಳಿದಿವೆ. ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ ಹೂವುಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಋಷಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋದರು, ಆದರೆ ಅವರ ಸೇವಕಿಯಾದ ಶಬರಿ ಎಂಬ ಚಿರಜೀವಿ ತಪಸ್ವಿನಿ ಇನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾಳೆ. ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಅವಳು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ, ದೇವಸಮಾನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಳು ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಬರಿಯ ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆ ರಾಮದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಂಬುದು ಭಾವ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುವುದು. ಅನಂತರ ಪಂಪೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ರಾಮನು ಅನುಪಮವಾದ, ಗುಪ್ತವಾದ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನು ಕಾಣುವನು. ಮತಂಗಮುನಿಯ ವಿಧಾನದಿಂದಲೇ ಆನೆಗಳು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ಆ ಕಾನನವನ್ನೂ ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರವು — ತಪಶ್ಶಕ್ತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಚಮತ್ಕಾರಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತವೆ — ಬಾಡದ ಹೂವುಗಳು, ಚಿರಜೀವಿ ಶಬರಿ, ಆನೆಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರದ ಆಶ್ರಮ. ಮೂರಕ್ಕೂ ಕಾರಣ ಒಂದೇ — ಮತಂಗಮುನಿಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರ ತಪಃಪ್ರಭಾವ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಪಂಪಾತೀರವನ್ನು ಕೇವಲ ರಮಣೀಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ನಿಯತಿಯಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾದದ್ದು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರಮಣೀ’ ಎಂಬ ಪದ ತಪಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಶಬರೀ’ ಎಂಬುದಾದರೋ ಅವಳ ಜಾತಿಯ ಹೆಸರೇ ಅವಳ ಹೆಸರಾಗಿ ಉಳಿದದ್ದು.
ಆ ಕಾನನವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತಂಗವನ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಂದನವನದಂತಿರುವ, ದೇವತೆಗಳ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ವಿಹರಿಸುವನು ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪಂಪೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಎಂಬ ಗಿರಿಯಿದೆ; ಅದು ಹತ್ತಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾದದ್ದು, ಮರಿಯಾನೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಉದಾರವಾದದ್ದು, ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದು. ಆ ಶೈಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಎಚ್ಚರವಾದ ಮೇಲೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಆ ಪರ್ವತದ ದಿವ್ಯ ವಿಶೇಷತೆ, ಇದೇ ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಷಮವಾದ ಆಚಾರವುಳ್ಳ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿದರೆ, ಅವನು ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲೇ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಆ ಗಿರಿ ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ವರದಾಯಕವೂ ದುಷ್ಟರಿಗೆ ದಂಡದಾಯಕವೂ ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕಬಂಧನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಕಾದಿದೆ ಎಂದು. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಸಂಪತ್ತು ಎಚ್ಚರವಾದಾಗಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಲೋಕೋತ್ತರವಾದದ್ದು. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದು — ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮಲಗುವವನ ಮನೋರಥ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಪರ್ವತಕ್ಕೇ ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ಶರಣು ಹೋದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ಅಲ್ಲಿ ಹತ್ತಲಾರ — ಈ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುವುದು. ‘ಉದಾರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ಅಭೀಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ ಗುಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ, ಪಂಪೆಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿರುವ, ಮತಂಗಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮರಿಯಾನೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಘೀಳಿಡುವಿಕೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಮದಜಲದ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ತೊಯ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಮತ್ತೆ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಚದುರಿ, ಮೋಡದ ಬಣ್ಣದವಾಗಿ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು ಅಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲವೂ ಸುಂದರವೂ ಶೋಭನವೂ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶವೂ ಎಲ್ಲ ಸುಗಂಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೂ ಆದ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ತೃಪ್ತವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ವನಗಳನ್ನು ಹೊಗುತ್ತವೆ. ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ಚಿರತೆಗಳನ್ನೂ ನೀಲಿ-ಕೋಮಲ ಕಾಂತಿಯ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ, ಓಡಿಹೋಗುವ ಅಜೇಯವಾದ ರುರು ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುವನು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಶೈಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗುಹೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಕಲ್ಲಿನ ಮುಚ್ಚಳವಿದೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರ. ಆ ಗುಹೆಯ ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗಡ್ಡೆಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ, ನಾನಾ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ತಣ್ಣೀರಿನ ದೊಡ್ಡ ಮಡು ಇದೆ. ಆ ಗುಹೆಯಲ್ಲೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕಬಂಧನು ಮಾರ್ಗದ ಕೊನೆಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೋಗಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿರುವ ಸಹಾಯಕ ಎರಡೂ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಆನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮೋಡದ ಬಣ್ಣದ, ವೇಗಶಾಲಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣವೂ ವೇಗವೂ ಎರಡೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ’ ಅನಂತರ ‘ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಚದುರಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಿಂದ ಹಿಂಡಿನ ಸೇರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೇರ್ಪಡುವಿಕೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಗುಹೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶಿಲಾಪಿಧಾನಾ’ — ‘ಕಲ್ಲಿನ ಮುಚ್ಚಳವುಳ್ಳದ್ದು’ — ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅದೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಸುರಕ್ಷಿತ ನೆಲೆ. ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿರುವ ತಣ್ಣೀರಿನ ಮಡು ಅವನ ಜೀವನಯಾತ್ರೆಯ ಸಾಧನ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ವರ್ಣಿಸಿರುವುದನ್ನು ರಾಮನು ಮುಂದೆ ತಾನೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವನು. ‘ರುರೂನ್ ಅಪೇತಾನ್ ಅಜಯಾನ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮೃಗಗಳ ಶೀಘ್ರಗತಿಯೂ ಅಜೇಯತೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತಂಗಮುನಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ.
ಹೀಗೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಕಬಂಧನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿದನು — ಶಾಪಮುಕ್ತನಾದ ಅವನ ದಿವ್ಯರೂಪ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಭಾಗನನ್ನು ಕಂಡು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಮೀಪದಿಂದಲೇ ‘ನೀನು ತೆರಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವನೂ ‘ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹೊರಡಿರಿ’ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಕಬಂಧನು ಆಗ ಹೊರಟನು. ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು, ಶ್ರೀಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಇಡೀ ದೇಹ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ, ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ‘ಸಖ್ಯ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದನು. ಇದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯವೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಕಬಂಧನ ಕೊನೆಯ ಉಪದೇಶ, ಆ ಉಪದೇಶವೇ ಮುಂದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪಮುಕ್ತನಾದ ಉಪಕಾರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಹೋದರರು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಹೊರಟರು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುವುದು. ‘ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ, ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಅವನ ಗಂಧರ್ವರೂಪದ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ವಿಕೃತನೂ ಭೀಷಣನೂ ಆಗಿದ್ದವನು ಈಗ ದಿವ್ಯನೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ದಹನಸಂಸ್ಕಾರದ ಫಲ. ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ — ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ಕಬಂಧನದೇ, ರಾಮನು ಕೇವಲ ಕೇಳುಗ. ಉಪಕಾರಿಯ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕಬಂಧನ ನಿರ್ಗಮನದೊಡನೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ರಾಕ್ಷಸಪರ್ವ ಬಹುತೇಕ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥