ಸರ್ಗ
ಶಬರಿಯ ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಗಮನ
ಪಂಪೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರದಲ್ಲಿ ಶಬರಿಯ ಆಶ್ರಮ, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ಮತಂಗವನದ ದರ್ಶನ, ಶಬರಿಯ ಆತ್ಮಾಹುತಿ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಧಾಮಕ್ಕೆ ಗಮನ
ವನದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ತೋರಿಸಿದ ಪಂಪೆಯ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಕ್ಕಳಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದ, ಜೇನು ಹೂವು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನೇಕ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಸಾಗಿದರು. ಒಂದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ತಂಗಿದ್ದು ಆ ರಘುನಂದನರು ಪಂಪೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಕಮಲಸರೋವರವಾದ ಪಂಪೆಯ ಆ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಶಬರಿಯ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆ ಸುರಮ್ಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರು ಶಬರಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪಯಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಏನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನೋ ಅದೇ ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷೌದ್ರಪುಷ್ಪಫಲದ್ರುಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜೇನು ಹೂವು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಮರಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ಕಬಂಧನ ಮಾತನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದರು ಎಂಬುದೂ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಅದರಿಂದ ಪಯಣದ ದೀರ್ಘತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧಗಳ ಮುಕ್ತಾಯ, ವಾನರಸಖ್ಯದ ಉಪಕ್ರಮ. ಇಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಶಬರಿಯ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಬಂಧನು ವನದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ ಪಂಪೆಯ ಆ ದಾರಿಯನ್ನು’ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಪಾದದಿಂದಲೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಸಂಧಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವರನ್ನು ಕಂಡಕೂಡಲೇ ಆ ಸಿದ್ಧಳಾದ ತಪಸ್ವಿನಿ ಎದ್ದುನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದಳು, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಪಾದ್ಯ, ಆಚಮನೀಯ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಎಲ್ಲ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ವಿಘ್ನಗಳು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೇ? ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ? ತಪೋಧನೆ, ನಿನ್ನ ಕೋಪವೂ ಆಹಾರವೂ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿವೆಯೇ? ನಿನ್ನ ನಿಯಮಗಳು ನೆರವೇರಿವೆಯೇ? ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸುಖವಾಗಿದೆಯೇ? ಮಧುರಭಾಷಿಣಿ, ನಿನ್ನ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷೆ ಸಫಲವಾಯಿತೇ?’ ಎಂದು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ತಪಸ್ವಿಗೆ ಉಚಿತವಾದವೇ — ವಿಘ್ನಜಯ, ತಪೋವೃದ್ಧಿ, ಕೋಪ ಆಹಾರಗಳ ನಿಯಮನ, ವ್ರತಪಾಲನೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಸುಖ, ಗುರುಸೇವೆ ಎಂಬ ಆರು ತಪಸ್ವಿಯ ಸಂಪತ್ತುಗಳು. ರಾಮನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಜಾತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತಪಸ್ಸಿನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಶಬರಿಯ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾದಗಳನ್ನೂ ಅವಳು ಹಿಡಿದಳು ಎಂದು ಕವಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾವಿಧಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಕ್ರಮ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಚಮನೀಯ. ರಾಮನಾದರೋ ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೇ ಮೊದಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ.
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಸಿದ್ಧಳೂ ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳೂ ಆದ ಆ ವೃದ್ಧೆ ಶಬರಿ ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇಂದು ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ನನಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯಿತು. ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲವಾಯಿತು, ಗುರುಗಳೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಇಂದು ನಾನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು ಸಫಲವಾಯಿತು, ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ದೊರೆಯುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನೀನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ. ಸೌಮ್ಯ, ಮಾನದ, ನಿನ್ನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು ಪವಿತ್ರಳಾದೆ; ಅರಿಂದಮ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ನಾನು ಅಕ್ಷಯವಾದ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಶಬರಿಯ ಭಕ್ತಿಯ ಸಾರ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ವರವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಫಲವನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ದರ್ಶನವೇ ಅವಳ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಯ ಫಲ. ‘ದೇವವರೇ’ — ‘ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಪರಮೇಶ್ವರತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುವಂಥದ್ದು. ‘ಸಿದ್ಧಾ ಸಿದ್ಧಸಮ್ಮತಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ತಾನೇ ಸಿದ್ಧಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಿದ್ಧರಿಂದಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ನಾನು ಸದಾ ಯಾವ ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆನೋ ಅವರು ಅನುಪಮ ಕಾಂತಿಯ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದರು. ಹೊರಡುವಾಗ ಧರ್ಮಜ್ಞರೂ ಮಹಾಭಾಗರೂ ಆದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು — ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಈ ಅತಿ ಪುಣ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರುವನು. ಸೌಮಿತ್ರಿಸಹಿತನಾದ ಆ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ನೀನು ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು; ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ನೀನು ಅಕ್ಷಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆ ಎಂದು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ, ಹೀಗೆ ಆಗ ಮಹಾಭಾಗರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಪಂಪೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಬರಿಯ ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆ ಗುರುವಚನದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಭವಿಷ್ಯಜ್ಞಾನ, ಶಬರಿಯ ಶ್ರದ್ಧೆ, ರಾಮನ ಆಗಮನ — ಈ ಮೂರೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟಪ್ರವೇಶದ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಆ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಕಾಲಕ್ರಮ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಪಮ ಕಾಂತಿಯ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಗಳ ದಿವ್ಯಗತಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಈ ಅತಿ ಪುಣ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮ’ ಎಂಬ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮಾತು ಶಬರಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನ ಆಹಾರದ ಸಂಗ್ರಹದ ಉಲ್ಲೇಖವಾದರೋ ಅವಳ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಕಾಯುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅತಿಥಿ ಯಾವಾಗ ಬರುವನೆಂಬುದು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಪ್ರತಿದಿನ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಶಬರಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಘವನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಎಂದೂ ಹೊರಗುಳಿಯದ ಆ ಶಬರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದನುವಿನ ಬಳಿಯಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಬರಿ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳು — ‘ನೋಡು, ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತಿರುವ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ವನವನ್ನು; ರಘುನಂದನ, ಇದೇ ಮತಂಗವನ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು. ಮಹಾದ್ಯುತಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದ ನನ್ನ ಗುರುಗಳಿದ್ದರು; ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಈ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೇ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿದ ವೇದಿಕೆ, ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಗುರುಗಳು ಶ್ರಮದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಕೈಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.’ ‘ವಿಜ್ಞಾನೇ ಅಬಹಿಷ್ಕೃತಾಮ್’ — ‘ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯದವಳು’ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಜಾತಿಯಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದವಳಾದರೂ ಅವಳು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದವಳಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದನುವಿನ ಬಳಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಬಂಧನ ಹಿಂದಿನ ಹೆಸರು ‘ದನು’ ಎಂಬುದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಮತಂಗಾಶ್ರಮದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವನು ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದ — ‘ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದರೆ’ ಎಂದು. ‘ಮಂತ್ರವನ್ಮಂತ್ರಪೂಜಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಾಣುವ ಪದಾವಳಿಯಾದರೋ ಮಂತ್ರಗಳ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ.
‘ರಘೂತ್ತಮ, ಅವರ ತಪಃಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇಂದಿಗೂ ನೋಡು — ಈ ವೇದಿಕೆ ಅನುಪಮ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿ ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ನಿಂತಿದೆ. ಉಪವಾಸದ ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿ ನಡೆಯಲಾರದೆ ಅವರಿಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಕೇವಲ ಚಿಂತಿಸಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಅವರು ಇಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟ ನಾರುಮಡಿಗಳು, ರಘುನಂದನ, ಇಂದಿಗೂ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಣಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರು ರಚಿಸಿದ ಈ ಮಾಲೆಗಳು ನೈದಿಲೆ ಹೂವುಗಳೊಡನೆ ಬಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ವೇದಿಕೆ, ಚಿಂತನೆಯಿಂದಲೇ ಬಂದ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು, ಒಣಗದ ನಾರುಮಡಿಗಳು, ಬಾಡದ ಮಾಲೆಗಳು. ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಕಾರಣ — ಮುನಿಗಳ ತಪಃಪ್ರಭಾವ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾಲೆಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಶಬರಿಯ ಸ್ಥಳದರ್ಶನದಿಂದ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರಮದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಕೈಗಳಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧ ಮುನಿಗಳ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೈಗಳು ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಠೋರತೆ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಈ ವನವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ನೋಡಿದೆ, ಕೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಈ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಆಶ್ರಮ ಯಾವ ಮುನಿಗಳದೋ, ನಾನು ಯಾರ ಸೇವಕಿಯಾಗಿದ್ದೆನೋ, ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಆ ಮುನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ಅನುಪಮವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು, ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಕಠಿಣವ್ರತೆಯಾದ ಆ ಶಬರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭದ್ರೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನು; ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ತೆರಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧವೂ ಇಲ್ಲ, ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ — ಭಕ್ತೆಯ ಅಭೀಷ್ಟಕ್ಕೆ ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಅನುಮತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಉದ್ಗಾರ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ತಪಃಪ್ರಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಸ್ಮಯ, ಶಬರಿಯ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ. ‘ಕಲೇವರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇಹ ಕೇವಲ ಒಂದು ಆವರಣ ಎಂಬ ಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು’ ಎಂಬ ಅವಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸೇವಕಿಯ ಸಹಜ ಬಯಕೆ — ಮರಣವನ್ನೂ ಅವಳು ಗುರುಸಾನ್ನಿಧ್ಯದ ಲಾಭವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನೂ ಉಟ್ಟ ಅವಳು ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಆಹುತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೇ ಹೋದಳು. ಆಗ ಅವಳು ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ದಿವ್ಯ ಲೇಪನಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿಯಾಗಿ, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯಳಾಗಿ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಕಂಗೊಳಿಸಿದಳು. ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಆ ಪುಣ್ಯವಾದ ನೆಲೆಗೆ ಶಬರಿ ತನ್ನ ಆತ್ಮಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಹೋದಳು. ಹೀಗೆ ಶಬರಿಯ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜಾತಿಯಿಂದ ಕೆಳಗಿನವಳು, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ವೃದ್ಧೆ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಗುರುವಚನವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಾಯುತ್ತಾಳೆ, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಆತ್ಮಸಮಾಧಿನಾ’ — ‘ಆತ್ಮಸಮಾಧಿಯಿಂದ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಯೋಗಿಗಳ ಇಚ್ಛಾಮರಣ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ಗತಿ. ‘ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವಳ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿದ್ಯುತ್ಸೌದಾಮನೀ ಯಥಾ’ — ‘ಮಿಂಚಿನಂತೆ’ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಕ್ಷಣಿಕವಾದ ಆದರೆ ಅತಿ ತೀವ್ರವಾದ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥