॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 75ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನ ಪಂಪಾಪ್ರವೇಶ

ಶುಭಶಕುನ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಾಣುವ ಸಂಕಲ್ಪ, ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ವರ್ಣನೆ, ರಾಮನ ವಿಲಾಪ, ಪಂಪಾಪ್ರವೇಶದೊಡನೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಸಮಾಪ್ತಿ

ಶಬರಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ಹಿತಕಾರಿಯೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗಳ ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು, ಇದು ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಗಳೂ ಹುಲಿಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಿವೆ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಆ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದೆವು, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಕೊಟ್ಟೆವು. ನಮ್ಮ ಅಶುಭವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಯಿತು; ಕಲ್ಯಾಣ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಎಡೆಬಿಡದೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಈಗ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಶುಭದ ಆಗಮನವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥಸ್ನಾನವೂ ಪಿತೃತರ್ಪಣವೂ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಪರಂಪರಾಗತ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ವಾತಾವರಣದ ಬದಲಾವಣೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಭಯ, ವಧೆ, ಅಪಹರಣ, ವಿಲಾಪಗಳೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದವು; ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಾಂತಿ, ತೀರ್ಥ, ಆಸೆ. ‘ನಮ್ಮ ಅಶುಭವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಯಿತು, ಕಲ್ಯಾಣ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ’ ಎಂಬ ಪಾದವೇ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸೂತ್ರ — ದುಃಖದ ಅಂತ್ಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ. ಶಬರಿಯ ದಿವ್ಯಗಮನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಪಃಪ್ರಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಯಿತು.

‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಮೂಡಲಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಆ ಪಂಪೆಗೆ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಗಿರಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಮಗನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನು ಸದಾ ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಾಣಲು ನಾನು ಅವಸರಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಬ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಅವನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನ ಆಶಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೀರನಿಗೆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಧೀನಂ ಹಿ ಮೇ ಕಾರ್ಯಮ್’ — ‘ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಅವನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ’ — ಎಂಬ ಮಾತು ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ತಾನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹಾಯವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮತ್ತು ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನೂ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದಾನೆ, ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನಾಲ್ವರು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯ ಸಹಜವಾದದ್ದು. ‘ಅಂಶುಮತಃ ಸುತಃ’ — ‘ಸೂರ್ಯನ ಮಗ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರತ್ವ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ‘ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಪರಿವಾರದ ಅಲ್ಪತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರು ಮಾತ್ರ ಆಗ ಅವನ ಅನುಚರರಾಗಿದ್ದರು.

‘ಬೇಗನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಅವಸರಪಡುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮ್ಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನಾದ ಅವನು ಆ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಪಂಪೆಗೆ ಬಂದನು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಆ ವನವನ್ನು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೋಯಷ್ಟಿಗಳು, ಅರ್ಜುನಕಗಳು, ಶತಪತ್ರಗಳು, ಕೀರಕಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾವನ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಾಮದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಡುವಿಗೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ವನದ ಜೀವಂತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮಾಭಿಸಂತಪ್ತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದಾದರೋ ಸೀತಾವಿರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವ್ಯಥೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೊರಗಿನ ಸೌಂದರ್ಯ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆಯೋ ಒಳಗಿನ ಶೋಕವೂ ಅಷ್ಟೇ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದ ವಿರೋಧಾಭಾಸ. ‘ವಿಶಾಂಪತಿ’ — ‘ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ’ — ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ವನವಾಸಿಯಾದರೂ ಅವನು ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಯಷ್ಟಿ (ಟಿಟ್ಟಿಭ), ಅರ್ಜುನಕ (ಒಂದು ಬಗೆಯ ನವಿಲು), ಶತಪತ್ರ (ಮರಕುಟಿಗ), ಕೀರಕ (ಗಿಣಿ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಟಿಟ್ಟಿಭ, ನವಿಲು, ಮರಕುಟಿಗ, ಗಿಣಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕವಿ ವನದ ಧ್ವನಿಚಿತ್ರವನ್ನೇ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದೂರದಿಂದಲೇ ನೀರನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹರಿಯುವ ಅದನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ಮತಂಗಸರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರೂ ಆತುರವಿಲ್ಲದೆ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಹೋದರು. ಆದರೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ದಶರಥನ ಮಗ ರಾಮನು ಕಮಲಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ರಮ್ಯವಾದ ಕಮಲಸರೋವರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅದು ತಿಲಕ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ಬಕುಳ, ಉದ್ದಾಲಕ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ರಮ್ಯವಾದ ಉಪವನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಅದರ ನೀರು ಕಮಲಗಳಿಂದ ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿತ್ತು, ಸ್ಫಟಿಕದಂತಹ ನೀರಿನದಾಗಿತ್ತು, ನುಣುಪಾದ ಮರಳಿನಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಪಂಪೆಯ ದಡ, ನೀರು, ಮರಳು ಮೂರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅವ್ಯಗ್ರೌ ಸಮಾಹಿತೌ’ — ‘ಆತುರವಿಲ್ಲದೆ, ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ’ — ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸಹೋದರರ ಹೊರಗಿನ ಶಾಂತಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ‘ಶೋಕಸಮಾವಿಷ್ಟ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿ — ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧವೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಸೌಂದರ್ಯ. ಸ್ನಾನ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದೇಹಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮತಂಗತೀರ್ಥದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಪುಣ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ‘ಮತಂಗಸರಸ್ಸು’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮತಂಗಮುನಿಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಅವನ ತಪಃಕ್ಷೇತ್ರದ ಜಲಾಶಯ. ಎಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು, ಎಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಬರಿ ಯಾವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದರೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಈಗ ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಿಂದೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶ್ರವಣ, ದರ್ಶನ, ಅನುಭವಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಂದಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ರಚನಾಕೌಶಲ.

ಆ ಪಂಪೆ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ಆಮೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು, ದಡದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಸಖಿಯರಂತೆ ಜೊತೆಗೂಡಿದ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಕಿನ್ನರರು, ಸರ್ಪಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ನಾನಾ ಮರ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು; ತಣ್ಣೀರಿನ ನಿಧಿಯಾಗಿ ಮಂಗಳಕರವಾಗಿತ್ತು. ಸೌಗಂಧಿಕ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಕುಮುದಮಂಡಲಗಳಿಂದ ಬಿಳಿಯಾಗಿ, ಅರಳಿದ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ನೀಲಿಯಾಗಿ — ಹೀಗೆ ಬಹುವರ್ಣದ ಅದು ಒಂದು ರತ್ನಗಂಬಳಿಯಂತಿತ್ತು. ಅರವಿಂದಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ಪಲಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು, ಪದ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಸೌಗಂಧಿಕಗಳಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮಾವಿನ ತೋಪುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬಣ್ಣಗಳ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆಂಪು, ಬಿಳಿ, ನೀಲಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಣ್ಣಗಳು ಒಂದೇ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಬಹುವರ್ಣದ ಗಂಬಳಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಸಖಿಯರಂತೆ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪಂಪೆ ತಾನೇ ನಾಯಿಕೆಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ, ಬಳ್ಳಿಗಳು ಅವಳ ಸಖಿಯರು. ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾನಾದ ಆ ಚಿತ್ರದ ಶ್ರವಣೀಯ ಅಂಶ. ಈ ವರ್ಣನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಕೃತಿಚಿತ್ರಣದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆ. ಆದರೆ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಇದು — ಈ ಸೌಂದರ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ವಿರಹಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಾಣಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸಾಂತ್ವನವಾಗದೆ ಉದ್ದೀಪನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ.

ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಆ ಪಂಪೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ವಿಲಪಿಸಿದನು — ರಮಣೀಯವಾದ ದೃಶ್ಯದಿಂದಲೇ ವಿರಹವ್ಯಥೆ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಯಿತು. ಆ ಪಂಪೆ ತಿಲಕಗಳು, ಮಾದಳಗಳು, ಆಲಗಳು, ಬಿಳಿಯ ಮರಗಳು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಣಗಿಲೆಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಪುನ್ನಾಗಗಳು, ಮಾಲತಿ-ಕುಂದಗಳ ಪೊದೆಗಳು, ಭಂಡೀರಗಳು, ನಿಚುಲಗಳು, ಅಶೋಕಗಳು, ಸಪ್ತಪರ್ಣಗಳು, ಕತಕಗಳು, ಅತಿಮುಕ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ತರುಣಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಪ್ರಮದಾಮಿವ ಶೋಭಿತಾಮ್’ — ‘ಅಲಂಕೃತ ತರುಣಿಯಂತೆ’ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮರಗಳು ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅದರ ದಡದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ, ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರ್ವತ ನಿಂತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದು ಪುನರುಕ್ತಿಯಲ್ಲ — ಕಬಂಧನಿಂದ ಏನನ್ನು ಕೇಳಿದನೋ, ಶಬರಿ ಏನನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳೋ, ಅದನ್ನೇ ಈಗ ರಾಮನು ತಾನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕವಿ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ವಿಶೇಷಣವೇ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದು — ‘ಅಲಂಕೃತ ತರುಣಿಯಂತೆ’. ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಪೆಯೂ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ನಾರಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತಾಳೆ, ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪರ್ವತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಬಂಧನ ಮಾತು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಎಳೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಆ ಪರ್ವತ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಋಕ್ಷರಜಸ್ ಎಂಬವನ ಮಗನಾದ, ಸುಗ್ರೀವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾವೀರ್ಯ ವಾನರನು ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ನೀನು ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಿರಲಿ?’ ಎಂದೂ ಅವನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಸೇರಿವೆ — ಕಾರ್ಯನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ವಿರಹವೇದನೆ. ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನ ಹೃದಯ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಆರ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದು — ಧೈರ್ಯವೂ ಶೋಕವೂ ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ; ಅದೇ ರಾಮನ ಮಾನುಷತ್ವವೂ ಮಹತ್ತ್ವವೂ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮದನನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಬೇರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆ ಮಹಾಶೋಕವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾ ಮನೋಹರವಾದ ಕಮಲಸರೋವರ ಪಂಪೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಾ ವನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಶುಭದರ್ಶನವಾದ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಬಗೆಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಂಪೆಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಇತರ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುವಂತೆ ಕಾಂಡದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆಯ ಸಂಘರ್ಷ ಮುಗಿಯಿತು, ವಾನರರೊಡನೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ರಾಮನು ಪಂಪಾತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಸರ್ಗ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸ ತಾಂ ಪುಷ್ಕರಿಣೀಂ ಗತ್ವಾ’, ‘ಅವನು ಆ ಕಮಲಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ’ ಎಂದು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ