॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 1ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪಂಪಾದರ್ಶನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ವಿಲಾಪ

ಪಂಪಾ ಸರೋವರವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ವ್ಯಾಕುಲತೆ, ವಸಂತವರ್ಣನೆ, ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ವಿಲಾಪ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ಸಾಹದ ಉಪದೇಶ, ರಾಮನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ಮರಳುವುದು, ರಾಘವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವಾದಿಗಳಿಗೆ ಭಯ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ತೋರಿಸಿದ ಪಂಪಾ ಸರೋವರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಆ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನಿದ್ದ ರಾಮನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋದವನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಂಪಿಸಿದವು; ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹರ್ಷಾತ್’ (ಹರ್ಷದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸರೋವರದ ಸೌಂದರ್ಯ ಮೊದಲು ಅವನಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಮತ್ತೆ ಶೋಕವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅಗಲಿದವನಿಗೆ ಸುಂದರವಾದುದೆಲ್ಲವೂ ದುಃಖದ ಕಾರಣವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ವೈಡೂರ್ಯದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರುಳ್ಳ ಪಂಪೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ; ಅರಳಿದ ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ನೋಡಲು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಪಂಪೆಯ ಕಾನನವನ್ನು ನೋಡು; ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಮನೋವ್ಯಥೆಗಳು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿವೆ — ಭರತನ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದಲೂ.’ ‘ಆಧಿ’ ಎಂದರೆ ಮಾನಸಿಕ ವ್ಯಥೆಗಳು, ‘ವ್ಯಾಧಿ’ ಎಂದರೆ ಶಾರೀರಿಕವಾದವು; ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದು ಮಾನಸಿಕ ದುಃಖವನ್ನೇ. ‘ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ನನಗೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ ಪಂಪೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ವಿಪ್ರಲಂಭಶೃಂಗಾರದ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕವು ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ, ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರುಳ್ಳ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಹಾವುಗಳೂ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳೂ ಸಂಚರಿಸುವ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸರೋವರವೆಂದು ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೀಲಿ-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಹುಲ್ಲುಹಾಸು ಮರಗಳ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂಗಳಿಂದ ಹಾಸಿಗೆಯ ಹೊದಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಪರಿಸ್ತೋಮ’ ಅಂದರೆ ಹಾಸಿಗೆಯ ಹಾಸುಗಳು; ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವರ್ಣನಕೌಶಲದ ಪರಮ ನಿದರ್ಶನವೂ ಹೌದು. ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ‘ಪಂಪೆಗೆ ಹೋಗು, ಅಲ್ಲಿ ಶಬರಿ, ಅನಂತರ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದೇ ಮಾರ್ಗದ ಆರಂಭ ಇದು. ಆದರೆ ಕವಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸುಮಾರು ನೂರೈವತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ವಸಂತಋತುವಿನ ಮತ್ತು ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಚಿತ್ರವೇ ರಾಮನ ವಿರಹವೇದನೆಯ ಕನ್ನಡಿ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ‘ಆಕುಲೇಂದ್ರಿಯಃ’ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ, ಮುಂದೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದು ಶಾಂತನಾದವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲ, ವ್ಯಾಕುಲನಾದವನ ದೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಲಲಾಪ’ (ವಿಲಾಪಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಗ್ರ ಸ್ವರವೇ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿದೆ — ಈ ವರ್ಣನೆ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ವಿಲಾಪವೇ. ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರಣ್ಯ-ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡಗಳ ಸಂಧಿ ಎರಡೂ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ.

‘ಸುತ್ತಲೂ ಶಿಖರಗಳು ಹೂಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿವೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಅವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಇದು ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿ; ಇದು ಮನ್ಮಥನು ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ಕಾಲ; ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವೂ ಹಣ್ಣೂ ಹುಟ್ಟಿರುವ, ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಸುರಭಿಮಾಸ ಇದು. ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ವನಗಳ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು — ಮೋಡಗಳು ಮಳೆ ಸುರಿಸುವಂತೆ ಅವು ಹೂಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ರಮ್ಯವಾದ ಕಲ್ಲುಹಾಸುಗಳ ಮೇಲೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾಡುಮರಗಳು ಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ತೂಗಾಡುತ್ತಾ ನೆಲವನ್ನು ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಿವೆ. ಉದುರಿದ, ಉದುರುತ್ತಿರುವ, ಮರಗಳಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿರುವ ಹೂಗಳೊಡನೆ ಗಾಳಿ ಸುತ್ತಲೂ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ.’ ಒಂದೇ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗಾಳಿ ಆಡುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿ ಹಾಡುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿ ಕುಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮರಗಳ ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಅಲುಗಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು, ಕುಳಿತ ಜಾಗದಿಂದ ಕದಲಿದ ದುಂಬಿಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹಾಡುತ್ತಿವೆ; ಮತ್ತ ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮರಗಳನ್ನು ಕುಣಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಅದು ಹಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದು ಅತಿಯಾಗಿ ಅಲುಗಿಸುವುದರಿಂದ ಈ ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆತುದಿಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸೇರಿ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಸುಖಕರವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ, ಚಂದನದಂತೆ ತಂಪಾದ, ಪವಿತ್ರವಾದ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಆಯಾಸವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಅದೇ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ಮಧುಗಂಧದ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಗುಂಜಿಸುವ ದುಂಬಿಗಳಿಂದಾಗಿ, ಗಾಳಿಗೆ ತೂಗಾಡುವ ಈ ಮರಗಳು ತಾವೇ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯೇ ಸರ್ಗದ ನಾಯಕನಂತೆ — ಅದು ಆಡುತ್ತದೆ, ಹಾಡುತ್ತದೆ, ಕುಣಿಸುತ್ತದೆ, ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತದೆ, ಆಯಾಸವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಗಾಳಿಯ ಸ್ಪರ್ಶ ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ಬೆಂಕಿಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿರೋಧವೇ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವದ ಲಕ್ಷಣ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಚಿತ್ರಣವು ಆರು ಇಂದ್ರಿಯದ್ವಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ರೂಪ (ಹೂಗಳ ಭಾರ, ನೀಲಿ-ಹಳದಿ ಹುಲ್ಲುಹಾಸು), ಗಂಧ (ಸುರಭಿಮಾಸ, ಪವಿತ್ರ ಸುಗಂಧ), ಸ್ಪರ್ಶ (ಸುಖಕರ ಗಾಳಿ, ಚಂದನದಂತೆ ತಂಪು), ಶಬ್ದ (ದುಂಬಿಗಳ ಗುಂಜನ, ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಕೂಗು), ರಸ (ಮಧು), ಮನಸ್ಸು (ಮನ್ಮಥನು ಹೇರಳವಾದ ಕಾಲ). ಇದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ದೃಶ್ಯವಾಗದೆ ಸರ್ವಾಂಗೀಣ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮೋಡಗಳ ಮಳೆಯಂತೆ ಹೂಮಳೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮರಗಳನ್ನು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಉಪಮೆಯನ್ನು ರಾಮನು ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಳೆಗಾಲವೂ ವಿರಹಿಗಳಿಗೆ ಪರಮ ದುಃಖದ ಕಾಲ. ‘ಕುಳಿತ ಜಾಗದಿಂದ ಕದಲಿದ ದುಂಬಿಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹಾಡುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಹಾಡುಗಾರ, ದುಂಬಿಗಳು ಹಿಮ್ಮೇಳದವರು ಎಂಬ ಸಂಗೀತಸಭೆಯ ರೂಪಕವಿದೆ. ‘ಮರಗಳು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡ ಕೊಂಬೆತುದಿಗಳ ಚಿತ್ರ — ಅಗಲಿದ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಸಂಯೋಗವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದು ಅವನ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಯಾಸವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಗಾಳಿ’ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಸುಖಕರವಾದುದೇ ವಿರಹಿಗೆ ದುಃಖಕರ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನ್ಮಥನು ಹೇರಳವಾದ ಕಾಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವನಗಳ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ‘ನೋಡು’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕೇಳುಗನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ‘ನೋಡು’ ಶೈಲಿ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಕವಿಯ ಕಥನವಾಗದೆ ಸಂವಾದರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಏನೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ದೀರ್ಘ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೌನವೇ ಕೇಳುಗನ ಸ್ಥಾನ. ‘ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವೂ ಹಣ್ಣೂ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಮಾಸ’ ಎಂಬುದು ಚೈತ್ರಮಾಸದ ಲಕ್ಷಣ — ಆಗ ಮರಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟೂ ಫಲಬಿಟ್ಟೂ ಇರುತ್ತವೆ.

‘ರಮ್ಯವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮನೋಹರವಾದ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶಿಖರಗಳು ತುಂಬಿಹೋದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಹೂಗಳಿಂದ ತುದಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ, ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ತೂಗಾಡುವ, ದುಂಬಿಗಳನ್ನೇ ಮುಡಿಯ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿ ಧರಿಸಿದ ಈ ಮರಗಳು ಹಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡು — ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಪೀತಾಂಬರ ಧರಿಸಿದ ಪುರುಷರಂತೆ ಅವು ಕಾಣುತ್ತವೆ.’ ಕರ್ಣಿಕಾರದ ಹಳದಿ ಹೂಗಳಿಗೆ ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿ ಪುರುಷರ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೊರಗೆಡಹುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಈ ವಸಂತವು ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಶೋಕವನ್ನು ಉರಿಸುತ್ತದೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನ್ನನ್ನು ಮನ್ಮಥನು ಸುಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಕೋಗಿಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಸವಾಲಿಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಡಿನ ಝರಿಯ ಬಳಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಈ ದಾತ್ಯೂಹ ಪಕ್ಷಿ ಮನ್ಮಥನಿಗೆ ವಶನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ದೂಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಇದರ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದಳು.’ ನೆನಪೇ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ ದುಃಖಸಾಧನ — ಪಕ್ಷಿಯ ಕೂಗು ಹಿಂದಿನ ಸುಖವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಈಗಿನ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೀಗೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಕೂಗುವ ವಿಚಿತ್ರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಮರ, ಪೊದೆ, ಬಳ್ಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಿವೆ. ತಮ್ಮ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುವ, ಗಂಡುಹಕ್ಕಿಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆತ, ಭೃಂಗರಾಜ ಪಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಮುದಗೊಂಡ, ಮಧುರ ಸ್ವರದ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಅವು. ಈ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿವೆ; ದಾತ್ಯೂಹಗಳ ಪ್ರಣಯದ ಕೂಗುಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಡುಕೋಗಿಲೆಗಳ ಸ್ವರದಿಂದಲೂ ಈ ಮರಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತಿವೆ — ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನಂಗನನ್ನು ಉರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳೇ ಕೆಂಡಗಳಾಗಿ, ದುಂಬಿಗಳ ಗುಂಜನವೇ ಸದ್ದಾಗಿರುವ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷ ಇದು.’ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೆಂಡ ತುಂಬಿದ ಅಗ್ನಿಕುಂಡದಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳು ಕೆಂಡಗಳು, ದುಂಬಿಗಳ ಗುಂಜನ ಬೆಂಕಿಯ ಚಟಪಟ ಸದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಗತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಬಾಹ್ಯ ವರ್ಣನೆಯೇ ಇದ್ದರೆ, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಈ ವಸಂತ ಶೋಕವನ್ನು ಉರಿಸುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಇತರರಿಗೆ ಹರ್ಷದ ಕಾರಣವಾದುದೇ ಇವನಿಗೆ ಶೋಕದ ಕಾರಣ. ಇದೇ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ. ‘ಕೋಗಿಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಸವಾಲಿಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದೆ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರು ಆಹ್ವಾನಿಸುವಂತೆ ಕೋಗಿಲೆ ವಿರಹಿಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತದೆ. ನೆನಪಿನ ಭಾಗವೂ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ‘ಹಿಂದೆ ಇದರ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿದ್ದಳು’; ಇಲ್ಲಿ ಭೂತಕಾಲದ ಸುಖವನ್ನು ವರ್ತಮಾನದ ದುಃಖದ ಎದುರು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಮುದಿತಾಃ’ ಎಂದು ವಿಸರ್ಗಾಂತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ‘ಪ್ರತ್ಯನಂದತ’ ಎಂಬ ಏಕವಚನದೊಡನೆ ‘ಪ್ರಮುದಿತಾ’ ಎಂಬ ಏಕವಚನ ಹೊಂದಬಹುದಾದರೂ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದ ಅಗ್ನಿಕುಂಡರೂಪಕದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದ ‘ವಸಂತಾಗ್ನಿ’ ರೂಪಕಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ — ದಾತ್ಯೂಹ (ನೀರುಕೋಳಿ), ಕೋಗಿಲೆ, ಭೃಂಗರಾಜ, ಶಕುನಗಳು, ಪತಗಗಳು. ‘ಭೃಂಗರಾಜಪ್ರಮುದಿತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಭೃಂಗರಾಜ’ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷ, ದುಂಬಿಗಳ ರಾಜನಲ್ಲ ಎಂದು ಟೀಕಾಕಾರರ ಮತ; ಆದರೆ ಎರಡೂ ಸಾಧ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ದುಂಬಿಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಕಡೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮರ, ಪೊದೆ, ಬಳ್ಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮರಗಳ ಮೇಲೆ, ಪೊದೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಬಳ್ಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುತ್ತವೆ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ವನದ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳನ್ನೂ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ‘ಅನಂಗಪ್ರದೀಪಕಾಃ’ (ಕಾಮವನ್ನು ಉರಿಸುವವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲ, ಮರಗಳೇ ಕಾಮವನ್ನು ಉರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಚಿಗುರುಗಳೇ ಕೆಂಪು ಜ್ವಾಲೆಗಳಾಗಿರುವ ಈ ವಸಂತಾಗ್ನಿ ನನ್ನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಕೇಶದ, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವ ಅವಳನ್ನು ಕಾಣದ ನನಗೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೋಗಿಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಂಚುಗಳುಳ್ಳ, ಮನೋಹರ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ ಈ ಕಾಲವು ಆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಗೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಮನ್ಮಥನ ಆಯಾಸದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ ವಸಂತದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬೆಳೆದ ಈ ಶೋಕಾಗ್ನಿ, ಆ ವನಿತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮನೋಹರ ಮರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತದೆ. ನನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಇದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುವುದನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ಕಾಣದಿರುವ ವೈದೇಹಿ ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ವಸಂತವಾದರೋ ಬೆವರಿನ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಕೆಡಿಸುವಂಥದ್ದು. ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಅವಳೂ, ಕ್ರೂರವಾದ ಚೈತ್ರವನದ ಗಾಳಿಯೂ, ಚಿಂತೆ-ಶೋಕಗಳ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಣದಿರುವ’, ‘ಕಾಣುತ್ತಿರುವ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ — ಕಾಣದವಳೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ನವಿಲುಗಳ ಚಿತ್ರ — ‘ಈ ನವಿಲುಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ; ಗಾಳಿಗೆ ಹಾರಾಡುವ ತಮ್ಮ ಗರಿಗಳಿಂದ ಅವು ಸ್ಫಟಿಕದ ಕಿಟಕಿಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಹೆಣ್ಣುನವಿಲುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮದದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಇವು, ಮನ್ಮಥನಿಗೆ ವಶನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥನನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು — ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವ ನವಿಲಿನ ಜೊತೆಗೆ, ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮಾರ್ತಳಾದ ಹೆಣ್ಣುನವಿಲು ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದೆ. ನವಿಲೂ ಆ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದೆ, ತನ್ನ ಸುಂದರವಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಹರಡಿ ತನ್ನ ಕೂಗಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅಣಕಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನವಿಲಿನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ಅಪಹರಿಸಿಲ್ಲ ನಿಶ್ಚಯ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದು ತನ್ನ ಕಾಂತೆಯೊಡನೆ ರಮ್ಯವಾದ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದೆ. ನನಗಾದರೋ ಈ ಪುಷ್ಪಮಾಸದಲ್ಲಿ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಇರುವುದು ಸಹಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಕಷ್ಟ.’ ಪಕ್ಷಿಯ ಸುಖವನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯನ ದುಃಖವನ್ನೂ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಇಟ್ಟು ಕವಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿರೂಪಕವು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣತೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಅಶೋಕವು ಕೆಂಡದ ಕುಂಡ, ಚಿಗುರುಗಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳು, ದುಂಬಿಗಳ ಗುಂಜನ ಚಟಪಟ ಸದ್ದು, ವಸಂತವು ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿ. ‘ಆತ್ಮಪ್ರಭವಃ’ (ತನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಸತ್ಯವೊಂದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗಿನ ವಸಂತ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನೊಳಗಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕಾಗ್ನಿ ಸುಡುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನವಿಲಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ ಭಾಗ. ನವಿಲು ಕುಣಿಯುತ್ತದೆ, ಹೆಣ್ಣುನವಿಲು ಜೊತೆಗೆ ಕುಣಿಯುತ್ತದೆ, ನವಿಲು ಅವಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಚಿತ್ರ ದಾಂಪತ್ಯಸುಖದ ಸಂಪೂರ್ಣ ರೂಪ. ಅನಂತರ ರಾಮನೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನವಿಲಿನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ಅಪಹರಿಸಿಲ್ಲ ನಿಶ್ಚಯ’; ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯದ ಆಭಾಸವೂ ಕರುಣೆಯ ಆಳವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ. ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ದೊರಕುವ ಸುಖ ಮನುಷ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ದೊರಕುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬೆವರಿನ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಕೆಡಿಸುವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೇಸಿಗೆಯ ಆಗಮನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಋತು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ವಿರಹ ಮಾತ್ರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಿಖಿನೀ ಮನ್ಮಥಾರ್ತಾ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಶಿಖಿನೀ’ ಎಂದರೆ ಹೆಣ್ಣುನವಿಲು; ‘ಶಿಖಾ’ ಎಂದರೆ ಜುಟ್ಟು, ಅದು ಉಳ್ಳವಳು ಶಿಖಿನೀ. ‘ರಾಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವೂ ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ — ಸುಂದರಿಯಾದ ಹೆಣ್ಣುನವಿಲನ್ನು, ಅಥವಾ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನೋ ಎಂಬಂತೆ; ಕವಿ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ನವಿಲಿನ ನೃತ್ಯ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಸಂತದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಪಂಪಾಪ್ರದೇಶದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ಫಟಿಕದ ಕಿಟಕಿಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ನವಿಲುಗರಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸ್ಫಟಿಕದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಜಾಲಂದ್ರಗಳಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅರಮನೆಯ ವರ್ಣನೆಯ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಚೈತ್ರವನಾನಿಲ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಋತು, ಸ್ಥಳ, ಗಾಳಿ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಂದೇ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು — ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಜನ್ಮದಲ್ಲೂ ಅನುರಾಗವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಹೆಣ್ಣುನವಿಲು ಕಾಮದಿಂದ ತನ್ನ ಗಂಡನ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ನನ್ನ ಜಾನಕಿಯೂ ಅಪಹೃತಳಾಗದಿದ್ದರೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಆತುರದಿಂದ ಪ್ರೇಮಪರವಶಳಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ನೋಡು, ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಹೂಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತಿವೆ; ಚಳಿಗಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಹೂಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವನಗಳ ಮರಗಳ ಅತಿಶಯ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ಹೂಗಳೂ ದುಂಬಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳೊಡನೆಯೇ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉದುರುತ್ತಿವೆ.’ ‘ನಿಷ್ಫಲ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ — ಹಣ್ಣಿಲ್ಲದ್ದು, ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದ್ದು; ಸೀತೆಯ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕ. ‘ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ, ಒಂದನ್ನೊಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಇಂಪಾಗಿ ಮನಬಂದಂತೆ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ; ಅವು ನನಗೆ ಕಾಮೋನ್ಮಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೂ ವಸಂತವಿದ್ದರೆ, ಪರವಶಳಾದ ಸೀತೆಯೂ ನಾನು ಶೋಕಿಸುವಂತೆಯೇ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು ನಿಶ್ಚಯ. ಅಥವಾ ಅವಳಿರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಸಂತ ಮುಟ್ಟದೇ ಇರಬಹುದು; ಆದರೂ ಕಪ್ಪುಕಮಲದಂಥ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಅವಳು ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿಯಾಳು? ಅಥವಾ ಅಲ್ಲಿ ವಸಂತವಿದ್ದರೆ, ಇತರರಿಂದ ಗದರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಆ ಸುಂದರ ನಿತಂಬದವಳು ಏನು ಮಾಡಿಯಾಳು? ಕಮಲದಳದಂಥ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಶ್ಯಾಮೆ ವಸಂತವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರೆ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುವಳು ನಿಶ್ಚಯ.’ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮೂರರಲ್ಲೂ ಫಲಿಸುವುದು ದುಃಖವೇ — ಇದೇ ವಿರಹಿಯ ಮನೋವೃತ್ತಿ. ‘ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೃಢವಾದ ಬುದ್ಧಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದೆ — ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತೆ ನನ್ನ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಬದುಕಲಾರಳು. ವೈದೇಹಿಯ ಭಾವ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ, ನನ್ನ ಭಾವವೂ ಸರ್ವಥಾ ಸೀತೆಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ.’ ಕೊನೆಗೆ ಶೋಕವು ಪ್ರೇಮದ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಜನ್ಮದಲ್ಲೂ ಅನುರಾಗವಿದೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ರಾಮಾಯಣದ ಕರುಣರಸದ ಮಹತ್ತಾದ ಉದಾಹರಣೆ; ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುವ ಸಾಹಚರ್ಯ ರಾಮನಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ‘ಜಾತಸಂಭ್ರಮಾ’ (ಆತುರಗೊಂಡವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪ್ರೀತಿಯ ವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಪಹೃತಳಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವಳೂ ಹೀಗೆಯೇ ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳ ಮೂಲಕ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಿ ವಸಂತವಿದೆಯೋ, ಇಲ್ಲವೋ, ಇದ್ದರೆ ಅವಳೇನು ಮಾಡುವಳು ಎಂದು; ಇದೇ ವಿರಹಿಯ ಚಿತ್ತದ ಅಸ್ಥಿರತೆ, ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಚಿಂತೆ’ ಎಂಬ ಸಂಚಾರಿಭಾವ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೀತೆ ನನ್ನ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಬದುಕಲಾರಳು’; ಈ ನಿಶ್ಚಯ ಕೇವಲ ಶೋಕದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೇಮದ ದೃಢತೆಯಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಅವಳ ಭಾವ ನನ್ನಲ್ಲಿ, ನನ್ನ ಭಾವವೂ ಅವಳಲ್ಲಿ’ ಎಂದು ಪರಸ್ಪರ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೂಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉದುರುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ವ್ಯರ್ಥ ಎಂಬ ಭಾವವಿದೆ — ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಫಲ. ‘ಅಸಿತಪದ್ಮಾಕ್ಷೀ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ನೀಲೋತ್ಪಲದಂಥ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳು; ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮರಳುತ್ತದೆ — ಪದ್ಮಪಲಾಶಾಕ್ಷಿ, ಪದ್ಮನಿಭೇಕ್ಷಣೆ, ಮೃಗಶಾವಾಕ್ಷಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಾಕ್ಷಿ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣವೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಉಪಮಾನವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ನೆನಪಿನ ವಿಷಯ ಒಂದೇ. ‘ದುಂಬಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳೊಡನೆಯೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉದುರುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೂಗಳೂ ದುಂಬಿಗಳೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬೀಳುವ ಚಿತ್ರವಿದೆ.

‘ಸುಖಕರ ಸ್ಪರ್ಶದ, ತಂಪನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುವ, ಹೂಗಳ ಗಂಧವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಈ ಗಾಳಿ, ಆ ಕಾಂತೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಬೆಂಕಿಯಂತಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಇದ್ದಾಗ ಯಾವುದನ್ನು ಸದಾ ಸುಖಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನೋ, ಅದೇ ಗಾಳಿ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಶೋಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಕಾರಣವೂ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಕಾರಣವೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅವಳಿಲ್ಲದಾಗ ಆ ಹಕ್ಕಿ ಆಗ ಕೂಗಿತ್ತು; ಈಗ ಮರದ ಮೇಲಿರುವ ಕಾಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಹಕ್ಕಿಯೇ ಅಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತ್ತು; ಈ ಹಕ್ಕಿ ನನ್ನನ್ನು ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.’ ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಗೆಯ ಕೂಗು ಪ್ರಿಯಸಮಾಗಮದ ಸೂಚಕ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ಆಸೆಯ ಕ್ಷಣಿಕ ಮಿಂಚು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳ, ಮದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸದ್ದನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ನೋಡು. ಗಾಳಿಗೆ ತೂಗಾಡುವ ಈ ತಿಲಕಮಂಜರಿಯ ಬಳಿಗೆ ಆ ದುಂಬಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದೆ — ಮದದಿಂದ ಕಂಪಿಸುವ ಪ್ರಿಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ. ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಈ ಅಶೋಕವು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಗಾಳಿಗೆ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಗೊಂಚಲುಗಳಿಂದ ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಿಂತಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಮಾವಿನ ಮರಗಳು ವಿಲಾಸದಿಂದ ಉಬ್ಬಿದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ಅಂಗರಾಗ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಪಂಪೆಯ ಬಗೆಬಗೆಯ ವನಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶುಭಗಂಧದ ಈ ಕಮಲಗಳು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ತಿಳಿನೀರಿನ, ಕಮಲ-ನೀಲೋತ್ಪಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸೌಗಂಧಿಕಗಳುಳ್ಳ ಪಂಪೆ ಇದು; ದುಂಬಿಗಳು ಕೇಸರಗಳನ್ನು ಕೆದಕಿದ, ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಆವೃತವಾಗಿ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯ ಎರಡು ರೂಪಗಳನ್ನು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಯಾವುದನ್ನು ಸುಖವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನೋ ಅದೇ ಇಂದು ಶೋಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನೋಡುವವನ ಸ್ಥಿತಿ ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಕಾವ್ಯದ ಆಳವಾದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಕಾಗೆಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ಪರ್ಶವಿದೆ — ಮರದ ಮೇಲಿರುವ ಕಾಗೆಯ ಸಂತೋಷದ ಕೂಗು ಪ್ರಿಯಸಮಾಗಮದ ಸೂಚಕವೆಂಬುದು ಲೋಕನಂಬಿಕೆ; ರಾಮನು ಅದನ್ನೇ ಆಸೆಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣದ ಸೂಚಕ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೆನಪು ಮತ್ತೆ ಮರಳುತ್ತದೆ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕಾಕಾಸುರನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳುವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಕಥೆಯ ಎಳೆಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿದೆ. ತಿಲಕಮಂಜರಿ ಮತ್ತು ದುಂಬಿಯ ಚಿತ್ರವೂ ದಾಂಪತ್ಯದ ಚಿತ್ರವೇ — ಗಾಳಿಗೆ ತೂಗಾಡುವ ಮಂಜರಿ ಮದದಿಂದ ಕಂಪಿಸುವ ಪ್ರಿಯೆಯಂತೆ. ‘ಅಶೋಕವು ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವುದರ ಹೆಸರು ‘ಅಶೋಕ’ (ಶೋಕವಿಲ್ಲದ್ದು) ಎಂದೋ, ಅದೇ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾವಿನ ಮರಗಳಿಗೆ ಅಂಗರಾಗಧಾರಿ ಪುರುಷರ ಉಪಮೆಯೂ ನಾಗರಿಕ ಜೀವನದ ನೆನಪನ್ನು ತರುತ್ತದೆ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದಲೇ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಿನ್ನರರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಪಂಪೆಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದಿವ್ಯಸ್ಥಳದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕಿನ್ನರರು ಗಂಧರ್ವಜಾತಿಯವರು, ಗಾನಪ್ರಿಯರು. ‘ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಕಮಲಗಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬಣ್ಣದ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ — ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಕೆಂಪು-ಹಳದಿ ಕಾಂತಿ, ಕಮಲಗಳಿಗೂ ಅಂಥದೇ ಬಣ್ಣ. ‘ಸೌಗಂಧಿಕಾಯುತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಳಿಯ ಕಮಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸದ್ದು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವವೇ ಮದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಸದಾ ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ತಪ್ಪಲುಗಳೂ ವನಗಳೂ ಒಳಗೊಂಡ ಆ ಪಂಪೆ, ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಬರುವ ಆನೆಗಳ ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಎದ್ದ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಕಮಲಗಳು ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ, ಸದಾ ಕಮಲಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣದ ನನಗೆ ಬದುಕು ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಯ್ಯೋ, ಕಾಮನ ವಕ್ರತೆಯೇ! ಹೊರಟುಹೋದ, ದುರ್ಲಭಳಾದ, ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾದ, ಅತಿ ಮಂಗಳವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವ ಅವಳನ್ನೇ ಅವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ! ಬಂದೆರಗಿದ ಕಾಮವನ್ನು ನಾನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆನಾಗಿದ್ದೆ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ವಸಂತ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೊಡೆಯದಿದ್ದರೆ. ಅವಳೊಡನೆ ಯಾವುವು ರಮಣೀಯವಾಗಿದ್ದವೋ, ಅವೇ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಅರಮಣೀಯವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗಿನ ದಳಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ‘ಇವು ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೋಶಗಳಂತಿವೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ಕಮಲಕೇಸರಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಮರಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಮನೋಹರವಾದ ಗಾಳಿ ಸೀತೆಯ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನಂತೆ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ.’ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಕಮಲಕೋಶದ ಹೋಲಿಕೆ, ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಗೆ ಗಾಳಿಯ ಹೋಲಿಕೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುವೂ ಪ್ರಿಯೆಯ ಒಂದು ಅಂಗವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಪಂಪೆಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟು ಪರಮಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕರ್ಣಿಕಾರದ ಗಿಡವನ್ನು ನೋಡು. ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಪರ್ವತರಾಜನು ಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಚದುರಿದ ವಿಚಿತ್ರ ಧೂಳನ್ನು ಹೇರಳವಾಗಿ ಹೊರಸೂಸುತ್ತಾನೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಎಲೆಗಳೇ ಇಲ್ಲದ, ಸುತ್ತಲೂ ರಮ್ಯವಾದ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಿಂದ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ.’ ಮುತ್ತುಗದ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳಿಂದ ಬೆಟ್ಟದ ಬೆನ್ನು ಸುಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ವಸಂತಾಗ್ನಿಯ ರೂಪಕದ ವಿಸ್ತಾರವೇ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಂಪೆಯ ನೀರೇ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ — ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಆನೆ-ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು, ಅಲೆಗಳಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಡುವ ಕಮಲಗಳು. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರವೂ ಸೀತೆಯ ನೆನಪಿನತ್ತಲೇ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ‘ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳು, ಸದಾ ಕಮಲಪ್ರಿಯೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಮಲದಳದಂತಿವೆ, ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಕಮಲಪ್ರಿಯೆ ಎಂಬ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸರೋವರದ ಕಮಲಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಯ್ಯೋ, ಕಾಮನ ವಕ್ರತೆಯೇ’ ಎಂಬ ಉದ್ಗಾರದಲ್ಲಿ ಕಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಕೂಲ ದೇವತೆಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪಡೆಯಲಾಗದ ವಸ್ತುವನ್ನೇ ಅವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವಳೊಡನೆ ಯಾವುವು ರಮಣೀಯವಾಗಿದ್ದವೋ ಅವೇ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಅರಮಣೀಯ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಸುಭಾಷಿತದಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ವಸ್ತುಗಳ ರಮಣೀಯತೆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಜೊತೆಗಾರನಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು. ‘ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೋಶಗಳಂತೆ’, ‘ಸೀತೆಯ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನಂತೆ ಗಾಳಿ’ — ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಹೊರಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವನ್ನೂ ಪ್ರಿಯೆಯ ಅಂಗದೊಡನೆ ಸಮೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ವಿರಹಿಯ ದೃಷ್ಟಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರ್ವತರಾಜ, ಮುತ್ತುಗಗಳಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ ನೀರಿನಿಂದ ಬೆಟ್ಟದತ್ತ ಮೇಲೇರುತ್ತದೆ. ‘ಚಿತ್ರಪ್ರಸ್ಥವನಾಂತರಾ’ ಎಂಬ ಸಮಾಸ ಪಂಪೆಯ ದಡದ ವನಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಬರುವ ಆನೆ-ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜಲಾಶಯದ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಉಪಕಾರವೂ ಎರಡೂ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿವೆ. ‘ಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಚದುರಿದ ಧೂಳು’ ಎಂಬುದು ಧಾತುಪರ್ವತದ ಚಿತ್ರ; ಇದನ್ನು ಕಾಳಿದಾಸನೂ ಮೇಘದೂತದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮತ. ‘ಪಾರಿಪ್ಲವದ್ರುಮಾಮ್’ (ತೂಗಾಡುವ ಮರಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ನೂರಿಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ.

‘ಪಂಪೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ, ಅದರ ನೀರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ, ಮಧುಗಂಧದ ಇವು — ಮಾಲತಿ, ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಪದ್ಮಕ, ಕರವೀರ — ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಕೇದಗೆಗಳು, ಸಿಂಧುವಾರಗಳು, ವಾಸಂತಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ; ಮಾಧವಿಗಳು ಸುಗಂಧದಿಂದ ತುಂಬಿವೆ, ಕುಂದದ ಪೊದೆಗಳೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ. ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧೂಕ, ವಂಜುಲ, ಬಕುಲ, ಸಂಪಿಗೆ, ತಿಲಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಪದ್ಮಕಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ, ನೀಲಾಶೋಕಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ, ಬೆಟ್ಟದ ಬೆನ್ನುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದ ಕೇಸರದಂತೆ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಲೋಧ್ರಗಳಿವೆ. ಅಂಕೋಲ, ಕುರಂಟ, ಚೂರ್ಣಕ, ಪಾರಿಭದ್ರಕ, ಮಾವು, ಪಾದರಿ, ಕೋವಿದಾರಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಮುಚುಕುಂದ-ಅರ್ಜುನಗಳು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ; ಕೇತಕ, ಉದ್ದಾಲಕ, ಶಿರೀಷ, ಶಿಂಶಪ, ಧವ, ಶಾಲ್ಮಲಿ, ಮುತ್ತುಗ, ಕೆಂಪು ಕುರಬಕ, ತಿನಿಶ, ನಕ್ತಮಾಲ, ಚಂದನ, ಸ್ಯಂದನ, ಹಿಂತಾಲ, ತಿಲಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ.’ ಮೂವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮರಗಳ ಈ ನಾಮಾವಳಿ ಭಾರತೀಯ ಸಸ್ಯಕೋಶದ ಅಮೂಲ್ಯ ಭಾಗ; ಕವಿ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಋತುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಪಂಪೆಯ ಸುಂದರವಾದ ಅನೇಕ ಮರಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡು — ಗಾಳಿಗೆ ಕೊಂಬೆಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ, ಕೈಗೆಟಕುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಈ ಮರಗಳನ್ನು. ಮತ್ತರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಅವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ, ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ, ವನದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಗಾಳಿ ಅನೇಕ ರಸಗಳ ಸವಿಯಿಂದ ಮುದಗೊಂಡಂತೆ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವು ಮರಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಹೂಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಧುಗಂಧವನ್ನು ಸೂಸುತ್ತಿವೆ; ಕೆಲವು ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು.’ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಮತ್ತ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಉಪಮೆಯೂ ರಾಮನ ವಿರಹವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸಸ್ಯಗಳ ಈ ದೀರ್ಘ ನಾಮಾವಳಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ; ಅದು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಶೋಭೆಯಲ್ಲ, ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಸಸ್ಯಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಚಿತ್ರ. ಮಾಲತಿ, ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಕೇದಗೆ, ಮಾಧವಿ, ಕುಂದ — ಇವು ಬಳ್ಳಿಗಳು; ಸಂಪಿಗೆ, ಬಕುಲ, ತಿಲಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷ, ಅಶೋಕ, ಲೋಧ್ರ, ಕೋವಿದಾರ, ಅರ್ಜುನ, ಶಿರೀಷ, ಶಿಂಶಪ, ಧವ, ಶಾಲ್ಮಲಿ, ಮುತ್ತುಗ, ತಿನಿಶ, ನಕ್ತಮಾಲ, ಚಂದನ, ಸ್ಯಂದನ, ಹಿಂತಾಲ — ಇವು ಮರಗಳು; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕವು ಇಂದಿಗೂ ಅದೇ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿತ. ‘ಸಿಂಹದ ಕೇಸರದಂತೆ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಲೋಧ್ರಗಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕೇವಲ ಬಣ್ಣದ ಹೋಲಿಕೆಗೆ ತೃಪ್ತಿಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಸಿಂಹದ ಕೇಸರದಂತೆ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಲೋಧ್ರಪುಷ್ಪಗಳ ಗುಂಪು ಎಂದು ಬಣ್ಣ, ಆಕಾರ ಎರಡನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ‘ಮತ್ತರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ದಾಂಪತ್ಯಚಿತ್ರ; ಮರ ಪುರುಷ, ಬಳ್ಳಿ ಸ್ತ್ರೀ ಎಂಬುದು ಸಂಸ್ಕೃತಕಾವ್ಯದ ಚಿರಂತನ ರೂಪಕ. ‘ಅನೇಕ ರಸಗಳ ಸವಿಯಿಂದ ಮುದಗೊಂಡ ಗಾಳಿ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯನ್ನು ದುಂಬಿಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅನೇಕ ಹೂಗಳಿಂದ ರಸವನ್ನು ಸವಿದು ಮುದಗೊಂಡು ಅದು ವನದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೆಲವು ಸಾಕಷ್ಟು ಹೂಗಳಿಂದ, ಕೆಲವು ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದಂತೆ’ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಮರಗಳ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೂ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಂಸಿಕ್ತಾಃ’ (ತೋಯ್ದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಮರಗಳು ಪಂಪೆಯ ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಬೆಳೆದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸರೋವರ ವನದ ತಾಯಿಯಂತೆ. ‘ಗಾಳಿಗೆ ಕೊಂಬೆಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ, ಹತ್ತಿರವಿರುವ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಗಾಳಿಗೆ ಬಾಗಿದ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ, ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ, ವನದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಿಂದ ಗಾಳಿಯ ನಿರಂತರ ಗತಿ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ನಾಮಾವಳಿಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಇದು ರುಚಿ, ಇದು ಸವಿ, ಇದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದೆ’ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ದುಂಬಿ ಹೂಗಳಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಳಹೊಕ್ಕು ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆ ಹಾರಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಮಧುವಿಗೆ ಲುಬ್ಧವಾದ ಆ ದುಂಬಿ ಪಂಪೆಯ ತೀರದ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಎಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ‘88’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ತಾವಾಗಿಯೇ ಉದುರಿದ ಹೂಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ನೆಲ ಹಾಸಿಗೆಯ ಹಾಸುಗಳಂತೆ ಸುಖಕರವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂಗಳಿಂದ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹಳದಿ-ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಹಾಸುಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿವೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಚಳಿಗಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಹೂಬಿಡುವಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡು; ಈ ಪುಷ್ಪಮಾಸದಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಪೈಪೋಟಿಯಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ. ದುಂಬಿಗಳ ಗುಂಜನದಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಮರಗಳು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ; ಹೂಗಳನ್ನೇ ಮುಡಿಯಾಗಿ ಧರಿಸಿದ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಅವು ಬಹಳ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ಕಾರಂಡವ ಪಕ್ಷಿ ಶುಭವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ತನ್ನ ಕಾಂತೆಯೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದೆ, ಕಾಮವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ.’ ಮತ್ತೆಯೂ ದಂಪತಿಗಳ ಸುಖವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ವಿರಹ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಇದು ರುಚಿ, ಇದು ಸವಿ, ಇದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದೆ’ ಎಂಬ ದುಂಬಿಯ ಒಳಮಾತಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ — ಕವಿ ಒಂದು ಕೀಟಕ್ಕೂ ವಿವೇಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅದರ ಚಾಪಲ್ಯ ಸಜೀವವಾಗುತ್ತದೆ. ದುಂಬಿಯ ಮೂರು ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ಲೀನವಾಗುವುದು, ಮೇಲೆ ಹಾರುವುದು, ಬೇರೆಡೆ ಹೋಗುವುದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಇದೇ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಹೂಹಾಸುಗಳ ಹಾಸಿಗೆಯ ಉಪಮೆ ಹಿಂದೆ ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹಾಸಿಗೆಯ ಹೊದಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದಂತೆ’ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಪೂರ್ಣತೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ನೆಲ ಹಾಸಿಗೆಯ ಹಾಸುಗಳಂತೆ ಸುಖಕರವಾಗಿದೆ, ಬೆಟ್ಟದ ಬೆನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಹಳದಿ-ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಹಾಸುಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿವೆ. ‘ಪೈಪೋಟಿಯಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಮರಗಳ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಹೂಬಿಡುವುದು ಎಂಬಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರಂಡವ ದಂಪತಿಗಳ ಆಟ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ವಿರಹವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಭಾಗದ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಎರಡೂ ದಾಂಪತ್ಯಚಿತ್ರದಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ.

‘ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಈ ಮನೋಹರ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡರೆ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮನೋಹರ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ರಘೂತ್ತಮ, ಆ ಸಾಧ್ವಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ನಾವು ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುವಂತಾದರೆ, ನಾನು ಇಂದ್ರಪದವನ್ನೂ ಬಯಸೆನು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಬಯಸೆನು. ಇಂಥ ರಮಣೀಯವಾದ ಹುಲ್ಲುಹಾಸುಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಚಿಂತೆಯೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಬಯಕೆಯೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಗೆಬಗೆಯ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮರಗಳು ಈ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ಕಾಂತೆಯಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿವೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರುಳ್ಳ, ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಕಾರಂಡವಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ಪ್ಲವ ಮತ್ತು ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದೊಡ್ಡ ಮೃಗಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಇದನ್ನು ನೋಡು; ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪಂಪೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಶ್ಯಾಮೆಯಾದ, ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ, ಕಮಲದಂಥ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ನನ್ನ ಕಾಮವನ್ನು ಉರಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ.’ ಅನಂತರ ನೂರೊಂದನೆಯ ಆರುಪಾದದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಗೆಬಗೆಯ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಗಳೊಡನಿರುವ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ವೈದೇಹಿಯಿಂದ ಅಗಲಿದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವು ನೋಯಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ.’ ‘ಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ರಮ್ಯವಾದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಆ ಕಾಂತೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡರೆ, ಆಗ ನನಗೆ ಕ್ಷೇಮ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ವೈದೇಹಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಪಂಪೆಯ ಶುಭವಾದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಆಗ ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಬದುಕುವೆನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಕಮಲ-ಸೌಗಂಧಿಕಗಳ ಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಪಂಪೆಯ ವನದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಯಾರು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಧನ್ಯರು.’ ಮಂದಾಕಿನಿ ಎಂಬುದು ಸ್ವರ್ಗಗಂಗೆಯ ಹೆಸರು; ಪಂಪೆ ಅವಳಂತೆಯೇ ಮನೋಹರ ಎಂದು ಉಪಮಾನದ ಉತ್ಕರ್ಷ. ‘ಸ್ಥಾನೇ’ ಎಂಬ ಪದ ‘ಸರಿಯಾಗಿಯೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. ‘ಇಂದ್ರಪದವನ್ನೂ ಬಯಸೆನು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಬಯಸೆನು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ರಾಮನ ಪ್ರೇಮದ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ — ಇಂದ್ರಪದವೂ ಸ್ವರಾಜ್ಯವೂ ಸೀತೆಯ ಸಹವಾಸದ ಎದುರು ತುಚ್ಛ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯದ ಲೋಭದಿಂದ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಪ್ರಿಯೆಯ ವಿರಹದಿಂದಲೇ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ನೂರೊಂದನೆಯ ಆರುಪಾದದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ ದಂಪತಿಗಳ ಚಿತ್ರ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ದಾಂಪತ್ಯಚಿತ್ರ (ಕೋಗಿಲೆಗಳು, ನವಿಲುಗಳು, ಕಾರಂಡವಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು); ಪ್ರತಿ ಬಾರಿಯೂ ರಾಮನ ಏಕಾಕಿತನ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಪ್ಪಲು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕಥೆಗೆ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪಂಪೆಯ ವನದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವವರು ಧನ್ಯರು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಅವರಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಲಭವಾದ ಸುಖ ಅವನಿಗೆ ದುರ್ಲಭ. ‘ಪ್ಲವ ಮತ್ತು ಕ್ರೌಂಚಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವರಾಹಮೃಗಸೇವಿತಾಮ್’ (ಹಂದಿಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಸೇವಿಸುವ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಮೃಗನಿಷೇವಿತಾಮ್’ (ದೊಡ್ಡ ಮೃಗಗಳು ಸೇವಿಸುವ) ಎಂದಿದೆ. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಅರ್ಥ ಸುಮಾರು ಒಂದೇ — ದೊಡ್ಡ ಮೃಗಗಳು ನೀರನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತವೆ ಎಂದು. ‘ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ’ ಎಂಬುದು ಶಬ್ದಚಿತ್ರ; ಅದರಿಂದ ದೃಶ್ಯವೂ ಶ್ರವ್ಯವೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಸುಮಧ್ಯಮಾ’ (ಸುಂದರ ನಡುವಿನವಳು) ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಶರೀರಲಕ್ಷಣ; ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಅದೇ ವಿಶೇಷಣ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ, ಕಮಲದಳದಂಥ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ, ಪರವಶಳಾದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಶ್ಯಾಮೆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೋ? ಜನರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುವ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ರಾಜ ಜನಕನಿಗೆ ನಾನು ಏನೆಂದು ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳಲಿ? ತಂದೆಯಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದುರ್ಭಾಗ್ಯನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದ ಆ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೋ? ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿದ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ದೀನನಾದ ನಾನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಿರಲಿ? ಸುಂದರವಾದ, ಬಾಗಿದ ರೆಪ್ಪೆಗಳ ಕಮಲದಂಥ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ, ಶುಭವಾದ, ಕಳಂಕವಿಲ್ಲದ ಅವಳ ಆ ಮುಖವನ್ನು ಕಾಣದೆ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೂ ನಗುವೂ ಬೆರೆತ, ಗುಣವತ್ತಾದ, ಮಧುರವಾದ, ಹಿತವಾದ, ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ವೈದೇಹಿಯ ಮಾತನ್ನು ಇನ್ನು ಯಾವಾಗ ಕೇಳುವೆನೋ? ವನದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಮನ್ಮಥನಿಂದ ಕೃಶನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ಸಾಧ್ವಿ ಶ್ಯಾಮೆ ತನ್ನ ದುಃಖವೆಲ್ಲ ಮಾಯವಾದಂತೆ, ಹರ್ಷಗೊಂಡವಳಂತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಾಜಪುತ್ರ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ಸೊಸೆ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಕೇಳುವ ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಹೋಗು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಭರತನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣು; ನಾನಾದರೋ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕಲಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಕ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಕಡೆಗೆ, ಮಾವನ ಕಡೆಗೆ, ತಾಯಿಯ ಕಡೆಗೆ ಇರುವ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವದ ನೆನಪೇ ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುಕ್ತವಾದ, ಅಚಲವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ವೈಯಕ್ತಿಕದಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಜನಕನಿಗೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೂ ಏನು ಹೇಳಲಿ ಎಂಬ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜನರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುವ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬರುವ ಕಲ್ಪನೆಯಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಮೌನವೇ ಉತ್ತರ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿದ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದವಳು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲವೂ ನಷ್ಟವಾದಾಗಲೂ ಅವಳು ಕೈಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ‘ದುಃಖವೆಲ್ಲ ಮಾಯವಾದಂತೆ, ಹರ್ಷಗೊಂಡವಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟು ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಿದ್ದಳು; ಈ ಚಿತ್ರ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ವನವಾಸದ ದಿನಗಳ ನೆನಪು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹೋಗು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಭರತನನ್ನು ಕಾಣು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಶೋಕದ ಪರಮ ಸೀಮೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ತಮ್ಮನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ‘ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಬದುಕಲಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟವನಂತಹ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಈ ವಿರೋಧವೇ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಂದಮ್’ (ದುರ್ಭಾಗ್ಯನಾದ) ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯ ಮಾತು — ತಂದೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದುರ್ಭಾಗ್ಯನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಭರತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತನಾದ ಭರತನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ರಾಮ, ಸ್ಥಿರನಾಗು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಪುರುಷೋತ್ತಮ, ಶೋಕಿಸಬೇಡ. ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿನ್ನಂಥವರ ಬುದ್ಧಿ ಮಂದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ದುಃಖವನ್ನು ನೆನೆದು ಪ್ರಿಯಜನರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು; ಅತಿಯಾದ ಸ್ನೇಹದ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಬತ್ತಿಯೂ ಉರಿಯುತ್ತದೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ದೀಪದ ಬತ್ತಿಯೂ ಅತಿಯಾದ ಎಣ್ಣೆಯ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ನೇಹದ ಆಧಿಕ್ಯವೇ ಸುಡುವಂಥದ್ದು. ‘ಅಯ್ಯಾ ರಾಘವ, ಅವನು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ, ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆಚೆಗೆ ಹೋದರೂ, ರಾವಣನು ಸರ್ವಥಾ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಆ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಸುದ್ದಿ ದೊರೆಯಲಿ; ಆಗ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವನು, ಇಲ್ಲವೇ ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದುವನು. ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅವನು ದಿತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನೇ ಹೊಕ್ಕರೂ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ಆರ್ಯ, ಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಹೊಂದು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ದೀನವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಗುರಿ ದೊರಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆರ್ಯ, ಉತ್ಸಾಹ ಬಲಶಾಲಿ; ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬಲವಿಲ್ಲ; ಉತ್ಸಾಹವುಳ್ಳವನಿಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ. ಉತ್ಸಾಹವಂತರಾದ ಪುರುಷರು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾವು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವೆವು. ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುವುದನ್ನು ಬಿಡು; ಶೋಕವನ್ನು ಬೆನ್ನಹಿಂದೆ ಸರಿಸು — ಮಹಾತ್ಮನೂ ಕೃತಾತ್ಮನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಉತ್ಸಾಹದ ಮಹಿಮೆಯ ಈ ಭಾಗ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನೀತಿವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು; ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ವಿಷಾದದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕೆ ಇದೇ ಸೇತುವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಮಾತು ರಾಮಾಯಣದ ನೀತಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅವನ ಯುಕ್ತಿಕ್ರಮ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ಮೊದಲು ಸಾಂತ್ವನ (‘ಸ್ಥಿರನಾಗು, ಶೋಕಿಸಬೇಡ’), ಅನಂತರ ವೈರಾಗ್ಯದ ಉಪದೇಶ (‘ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ನೆನೆದು ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು’), ಅನಂತರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ (‘ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ ರಾವಣನು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’), ಅನಂತರ ಉಪಾಯದ ಕಥನ (‘ಮೊದಲು ಸುದ್ದಿ ದೊರೆಯಲಿ’), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹದ ಸ್ತುತಿ. ‘ಅತಿಯಾದ ಸ್ನೇಹದ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಬತ್ತಿಯೂ ಉರಿಯುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅಸಾಧಾರಣ — ‘ಸ್ನೇಹ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಶ್ಲೇಷದಿಂದ ಪ್ರೇಮ, ಎಣ್ಣೆ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಒದ್ದೆಯಾದ ಬತ್ತಿಯೂ ಎಣ್ಣೆ ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರೇಮದ ಆಧಿಕ್ಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಗುರಿ ದೊರಕುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ವಚನದಂತಿದೆ. ‘ಉತ್ಸಾಹ ಬಲಶಾಲಿ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳೇ ಈ ಸರ್ಗದ, ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಉಪದೇಶ — ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ, ವಾಲಿವಧೆ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನವೇ. ‘ಮಹಾತ್ಮನೂ ಕೃತಾತ್ಮನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ನೀನು ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಮರೆತಿರುವೆ ಎಂದು. ‘ದಿತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ’ ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಗಹನವಾದ ಸ್ಥಳದ ನಿದರ್ಶನ; ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಇದೇ ರೀತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವೆವು’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನನ್ನೂ ಆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಅಚಿಂತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ವ್ಯಗ್ರತೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ, ರಮ್ಯವಾದ, ತೂಗಾಡುವ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪಂಪೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ನೂರಿಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಝರಿಗಳೂ ಗುಹೆಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಇಡೀ ವನವನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಉದ್ವಿಗ್ನಮನಸ್ಕನಾದ, ದುಃಖಪೀಡಿತನಾದ ಮಹಾತ್ಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ವಿಲಾಸದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ, ಶಾಂತಮನಸ್ಕನಾದ, ಇಷ್ಟವಾದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಘವನನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಬಲದಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಿದನು.’ ಅನಂತರ ದೃಶ್ಯ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ ಅಧಿಪತಿ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಲೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವನು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದವನಾದನು. ಆನೆಯಂತೆ ಮಂದಗಮನನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರನು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಪರಮ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಭಯದ ಭಾರದಿಂದ ಕುಸಿದುಹೋದನು. ಭಯಗೊಂಡ ಕಪಿಗಳೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು, ಸದಾ ವಾನರರು ವಾಸಿಸುವ, ಪವಿತ್ರವೂ ಸುಖಕರವೂ ಶರಣ್ಯವೂ ಆದ ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಹೀಗೆ ವಿಪ್ರಲಂಭಶೃಂಗಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸರ್ಗ ಭಯದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜವೂ ಇಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉಪದೇಶದ ತಕ್ಷಣದ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಇದೇ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಸಂಕ್ರಮಣದ ಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನ ಬದಲು ಉಪಜಾತಿ, ವಂಶಸ್ಥ ಮುಂತಾದ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಮುದ್ರೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಇದು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಆವೃತ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುವ ರೀತಿ. ‘ಇಷ್ಟವಾದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಬಲದಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎರಡು ಮುಖಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ರಾಮನೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದನು ಎಂಬ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ. ‘ಭಯಭಾರಭಗ್ನಃ’ (ಭಯದ ಭಾರದಿಂದ ಮುರಿದವನು) ಎಂಬ ಸಮಾಸದಿಂದ ಭಯದ ಭಾರವನ್ನು ಮೂರ್ತವಾಗಿಸಿದಂತಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗ ಇದೇ ಭಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪವಿತ್ರವೂ ಸುಖಕರವೂ ಶರಣ್ಯವೂ ಆದ ಆ ಆಶ್ರಮ’ ಎಂಬುದು ಮತಂಗಾಶ್ರಮದ ನಿರ್ದೇಶನ; ಶಾಪದ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿಗೆ ವಾಲಿಯ ಪ್ರವೇಶ ನಿಷಿದ್ಧ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ