ಸರ್ಗ
ಸುಗ್ರೀವನ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು
ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ, ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ಹನುಮಂತನ ಸಾಂತ್ವನ, ಸುಗ್ರೀವನ ನೀತಿವಚನ, ಗೂಢಚಾರನಾಗಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು
ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ವೀರರಾದ ಸೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಶಂಕಿತನಾದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದ್ವಿಗ್ನಹೃದಯನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದನು; ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಚಾಪಲ್ಯ ಭಯದೊಡನೆ ಸೇರಿ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ; ಪರಮಭೀತನಾದ ಆ ಕಪಿಯ ಚಿತ್ತ ಕುಸಿದುಹೋಯಿತು. ‘ವ್ಯವಸಸಾದ’ (ಕುಸಿದುಹೋಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೇವಲ ಭಯವಲ್ಲ, ಉತ್ಸಾಹದ ಕ್ಷಯವೂ ಆಯಿತು. ವಾಲಿ ಮಾಡಿದ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪುರುಷನಲ್ಲೂ ಶತ್ರುವಿನ ದೂತನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಯ ಮೂಲ, ಅವರ ಯಾವ ನಡತೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಂಕೆ, ಉದ್ವೇಗ, ವಿಷಾದ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದವನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಶತ್ರು ಕಾಣುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ.
ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಗುರು-ಲಘುಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ಚಿಂತಿಸಿ, ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಡನೆ ಪರಮ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾದನು. ‘ಗುರುಲಾಘವ’ ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದ — ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವ-ಲಾಘವಗಳನ್ನು ತೂಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ಅನಂತರ ವಾನರಾಧಿಪನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ತನ್ನ ಸಚಿವರಿಗೆ ತನ್ನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು — ‘ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ವಾಲಿಯೇ ಕಳುಹಿಸಿರುವುದು ನಿಶ್ಚಯ; ಕಪಟದಿಂದ ನಾರುಮಡಿ ಧರಿಸಿ ಈ ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.’ ತಾಪಸವೇಷವೂ ಅವನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಪಟವೇಷವೇ ಗೂಢಚಾರನ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವರು ಪರಮ ಧನುರ್ಧರರಾದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಬೆಟ್ಟದ ತಡಿಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಉತ್ತಮ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಭಯದಿಂದ ಸ್ಥಳ ಬದಲಿಸುವುದೇ ಮೊದಲ ಉಪಾಯ ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಸ್ವಭಾವ. ಇಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸುಗ್ರೀವನು ಒಬ್ಬನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಚಿವರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಜಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ. ಆದರೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಫಲ ಪಲಾಯನವೇ ಆಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಭಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತ್ತು. ‘ದುರ್ಗಮ ವನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದ ದುರ್ಗಮತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ವಾಲಿಯ ಪ್ರವೇಶ ಶಾಪದಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ.
ಆ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಬೇಗನೆ ಬಂದು ಯೂಥಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾನರೋತ್ತಮ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ದಾರಿ ಹಿಡಿದ ಅವರು ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ವೇಗದಿಂದ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಹಾರುತ್ತಾ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದರು — ಭಯದ ವೇಗ ಮರಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಆ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಾ, ಜಿಂಕೆ, ಕಾಡುಬೆಕ್ಕು, ಹುಲಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರು. ವಾನರರ ಭಯ ವನದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಯವಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವರು ಆ ಪರ್ವತರಾಜನ ಮೇಲೆ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತರಾಗಿ ಕಪಿಮುಖ್ಯನನ್ನು ಸೇರಿ ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು. ‘ಸಮಾಹಿತಾಃ’ (ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಚಾಪಲ್ಯದ ಶಮನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಅಗತ್ಯ. ವಾನರರ ಗುಂಪುಗಾರಿಕೆ, ಕಪಿಸ್ವಭಾವ, ವೇಗ ಇವು ಇಲ್ಲಿ ಸಜೀವವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿಖರಗಳ ನಡುಗುವಿಕೆ, ಮರಗಳ ಮುರಿಯುವಿಕೆ ಭಯದ ಬಾಹ್ಯರೂಪ; ಆಂತರಿಕ ರೂಪವಾದರೋ ಸುಗ್ರೀವನ ಚಿತ್ತಚಾಪಲ್ಯವೇ. ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಭಯದಿಂದ ಇಡೀ ವನವೇ ಉದ್ವಿಗ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ರಾಜನೀತಿಯ ಗೂಢ ಉಪದೇಶ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಆಪ್ಲವಂತಃ’, ‘ಪ್ಲವಮಾನಾಃ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ವಾನರರ ಗತಿಯ ವಿಶೇಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಓಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾರಿ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೆ ಶಾಂತಿ — ವೇಗದ ಬಳಿಕ ವಿನಯ.
ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ, ವಾಲಿಯ ಕೇಡಿನ ಶಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಲಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾದ ಈ ದೊಡ್ಡ ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿ; ಇದು ಮಲಯವೆಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತ, ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಯಾರಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ನೀನು ಓಡಿಬಂದೆಯೋ, ಆ ಕ್ರೂರದರ್ಶನನಾದ ಕ್ರೂರ ವಾಲಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯ, ಯಾವ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ಅಣ್ಣನಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಯವೋ, ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮ ವಾಲಿ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಯ್ಯೋ, ನಿನ್ನ ಕಪಿತನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ — ಚಂಚಲಚಿತ್ತನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಹನುಮಂತನ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು — ಕಪಿಸ್ವಭಾವವೇ ಚಾಪಲ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಅವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬುದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನನೇ, ಇಂಗಿತಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಚರಿಸು; ಬುದ್ಧಿಹೀನನಾದ ರಾಜನು ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ಆಳಲಾರನಲ್ಲವೇ.’ ಇಂಗಿತಜ್ಞಾನವೇ ರಾಜನ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನ ಎಂಬುದು ನೀತಿ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ಥಳ ನಿರ್ಭಯ ಎಂದು; ಅನಂತರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಡೆಯನನ್ನು ನೀತಿಯಿಂದ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಸ್ಥೈರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ದೂತನ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಯ ಎರಡೂ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ನಿಶ್ಚಯದ ಅಭಾವವೇ ನಾಯಕನ ದೊಡ್ಡ ದೋಷ. ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಒಡೆಯನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಪದವಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಬುದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉಪಚಾರ ನಡೆದಿದೆ.
ಹನುಮಂತನ ಆ ಎಲ್ಲ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀಳ ತೋಳುಗಳ, ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಬಾಣ-ಧನುಸ್ಸು-ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ದೇವಪುತ್ರರಂತಿರುವ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡರೆ ಯಾರಿಗೆ ಭಯವಾಗದು? ಈ ಪುರುಷೋತ್ತಮರು ವಾಲಿ ಕಳುಹಿಸಿದವರೇ ಎಂದು ನಾನು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ; ರಾಜರಿಗೆ ಅನೇಕ ಮಿತ್ರರಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಸಲ್ಲದು. ಕಪಟದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ತಾವು ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅರ್ಹರಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವರು ನಂಬಿದವರ ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ವಾಲಿ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಧಾವಿ; ರಾಜರು ಬಹಳ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರು; ಅವರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನ ನೀತಿಗೆ ಪ್ರತಿನೀತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂಗಿತಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನೂ ಒಪ್ಪುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅದು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಬಳಿಕವೇ ಆಗಬೇಕು. ‘ಕಪಿವರನೇ, ನೀನು ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊ — ಇಂಗಿತಗಳ ರೀತಿಯಿಂದ, ರೂಪದಿಂದ, ಮಾತುಕತೆಯಿಂದ.’ ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾದುದು — ಶತ್ರು ಕಪಟದಿಂದ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಮಿತ್ರವೇಷದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆಯೇ ಶರಣು. ‘ರಾಜರಿಗೆ ಅನೇಕ ಮಿತ್ರರು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ವಾಲಿಯ ಸಾಧನಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಶಂಕೆ ಸುಳ್ಳು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸಂಗಮವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಕಾವ್ಯದ ಗತಿ. ‘ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವೇಷ ಬದಲಿಸುವ ಆದೇಶವಿದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟವನ್ನು ಕಪಟದಿಂದಲೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಇತರರಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ತನ್ನ ದೂತನಿಗೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹಾಸ್ಯವನ್ನೂ ಇಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.
‘ಅವರ ಭಾವವನ್ನು ಗಮನಿಸು; ಅವರು ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಶಂಸೆಗಳಿಂದಲೂ ಇಂಗಿತಗಳಿಂದಲೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸು. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ನನ್ನ ಕಡೆಗೇ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಂತು, ಆ ಧನುರ್ಧರರಿಬ್ಬರನ್ನು ಈ ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಉದ್ದೇಶವೇನೆಂದು ಕೇಳು.’ ‘ನನ್ನ ಕಡೆಗೇ ಮುಖಮಾಡಿ’ ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ — ದೂತನು ಒಡೆಯನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಮಾತಾಡಬೇಕು, ಅದರಿಂದ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ‘ಕಪಿವರನೇ, ಅವರು ಶುದ್ಧಾತ್ಮರೋ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದುಕೊ; ಮಾತುಗಳಿಂದಲೋ ರೂಪದಿಂದಲೋ ಅವರ ದುಷ್ಟತನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಕಪಿರಾಜನಿಂದ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಬಹಳ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದ, ಆದರೂ ಸಮೀಪಿಸಲು ಕಷ್ಟನಾದ ಆ ಕಪಿಯ ಮಾತನ್ನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಗೌರವಿಸಿ, ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅತಿಬಲಶಾಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಆಗ ಹೋದನು. ದೂತನ ಕಾರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಭಾವವನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು, ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುವುದು. ‘ಮಾತುಗಳಿಂದಲೋ ರೂಪದಿಂದಲೋ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾತಿನ ಮತ್ತು ಆಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಪರೀಕ್ಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಶಮನವಾಗಿಲ್ಲ — ‘ಬಹಳ ಭಯಗೊಂಡ, ಸಮೀಪಿಸಲು ಕಷ್ಟನಾದ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಭಯವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ಥಾನದಿಂದಲೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮುಖ್ಯ ಸಂಧಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ದೂತನು ಮನಬಂದಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಂಕೇತಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಮಾತಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಯಮ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥