ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆ
ಹನುಮಂತನು ಭಿಕ್ಷುರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಘವರ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದು, ಅವರ ರೂಪದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಆತ್ಮಪರಿಚಯ, ರಾಮನಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು ಹನುಮಂತನು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಿಂದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹಾರಿದನು. ‘ವಿಜ್ಞಾಯ’ (ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಉತ್ತಮ ದೂತನ ಮೊದಲ ಗುಣ. ವಾಯುಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಕಪಿರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜಾಣ್ಮೆಯಿಂದ ಭಿಕ್ಷುವಿನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು — ವಾನರರೂಪದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಲಾರದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ. ‘ಶಠಬುದ್ಧಿತಯಾ’ (ಚತುರ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಕಪಟವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾದವನ ನೀತಿಕೌಶಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನಯವಾದ, ಅತಿ ಮನೋಹರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿನೀತನಂತೆ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ರಾಘವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮಾತಾಡಿದನು, ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು. ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಂತೆ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಇರುವವರೂ ಕಠಿಣ ವ್ರತಧಾರಿಗಳೂ ಆದ ಆ ತಾಪಸರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಮನಬಂದಂತೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ನಮಸ್ಕಾರ, ಪ್ರಶಂಸೆ, ಪೂಜೆ, ಮೃದುವಾಕ್ಯ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ದೂತನು ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊ’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು, ಅದರ ಪಾಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ರೂಪವನ್ನಲ್ಲ, ಭಿಕ್ಷುವಿನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತಾಪಸರೊಡನೆ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲೇ ಸಂಭಾಷಿಸುವುದು ಉಚಿತ ಎಂದು ಅವನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ದೂತನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನೀವು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿರಿ? ಮೃಗಗಣಗಳನ್ನೂ ಇತರ ವನಚರರನ್ನೂ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ, ಪಂಪೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಶುಭವಾದ ನೀರುಳ್ಳ ಈ ನದಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ನೀವು ಯಾರು? ಧೈರ್ಯವಂತರೂ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರೂ ನಾರುಮಡಿ ಧರಿಸಿದವರೂ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿರುವವರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭುಜಗಳುಳ್ಳವರೂ ಆಗಿ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವ ನೀವು ಯಾರು?’ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೇಷ ತಾಪಸನದು, ತೇಜಸ್ಸು ರಾಜನದು; ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಶೋಕದ್ದು, ಭುಜಗಳು ವೀರನವು. ಈ ವೈಷಮ್ಯವೇ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲ. ‘ಸಿಂಹದಂತೆ ನೋಡುವ ವೀರರು, ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂಥ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಶತ್ರುನಾಶಕರು; ಶ್ರೀಮಂತರು, ರೂಪಸಂಪನ್ನರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೋರಿಯಂಥ ವಿಕ್ರಮವುಳ್ಳವರು, ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂಥ ಭುಜಗಳುಳ್ಳವರು, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು.’ ಸಿಂಹ, ಹೋರಿ, ಆನೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿ, ವಿಕ್ರಮ, ಭುಜಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಹೇಗೆ ಬಂದಿರಿ’, ‘ನೀವು ಯಾರು’ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅವರ ಪರಿಚಯ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ, ಆದರೂ ಅವರ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೂತಕೌಶಲ. ‘ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ’, ‘ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಶಾಂತವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಆಗಮನದಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು. ‘ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಕುಂದದ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿರುವವರು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಒಳಗಿನ ದುಃಖ. ಹೀಗೆ ಹೊರಗಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಒಳಗಿನ ಶೋಕವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
‘ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಈ ಪರ್ವತರಾಜ ಬೆಳಗುತ್ತಿದೆ. ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತರೂ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರೂ ಆದ ನೀವು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿರಿ? ಕಮಲದಳದಂಥ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಜಟಾಮಂಡಲ ಧರಿಸಿದ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೋಲುವ ವೀರರೇ, ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರೋ? ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ ವಿಶಾಲವಕ್ಷಸ್ಥಲದ, ದೇವರೂಪಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರು ನೀವು! ಸಿಂಹದ ಹೆಗಲುಳ್ಳವರು, ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳು, ಮದಿಸಿದ ಹೋರಿಗಳಂತಿರುವವರು; ನಿಮ್ಮ ಭುಜಗಳು ನೀಳವಾಗಿ, ದುಂಡಾಗಿ, ಪರಿಘದಂತಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಗೂ ಅರ್ಹವಾದ ಅವು ಏಕೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿಲ್ಲ? ಸಾಗರಗಳೂ ವನಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ವಿಂಧ್ಯ-ಮೇರುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಯೋಗ್ಯರು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಶಂಸೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾದವರು ಏಕೆ ವನವಾಸಿಗಳು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ಅವರ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೊರಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಲಂಕೃತವಾಗಿಲ್ಲದ ಭುಜಗಳು’ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಚನೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅನುಮಾನ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶದಂತೆ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರೋ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷ; ‘ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಇಬ್ಬರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ತಂಪಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ. ‘ದೇವರೂಪಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯರು, ಆದರೆ ದೇವಾಕಾರದವರು. ‘ಸಾಗರಗಳೂ ವನಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ವಿಂಧ್ಯ-ಮೇರುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ’ ಎಂಬ ಭೂಮಿಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆ ಮಹತ್ತಾದುದೆಂದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜಟಾಮಂಡಲ ಧರಿಸಿದ’ ಎಂಬುದು ತಾಪಸನ ಚಿಹ್ನೆ, ‘ಕಮಲದಳದಂಥ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ’ ಎಂಬುದು ರಾಜಲಕ್ಷಣ — ಮತ್ತೆ ಅದೇ ವೈಷಮ್ಯ.
‘ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ನಯವಾದ, ಚಿತ್ರಾಲಂಕಾರದ ಲೇಪನವುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಎರಡು ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ನೋಡಲು ಶುಭವಾಗಿವೆ — ಅವು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಘೋರವಾದ ಉರಿಯುವ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಂತಿವೆ. ಮಹಾಪ್ರಮಾಣದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಕರಗಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳುಳ್ಳ ಈ ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳು ಪೊರೆ ಬಿಟ್ಟ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ಆಯುಧಗಳ ಈ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ಒಂದೆಡೆ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಶಂಕೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತಾಪಸನಿಗೆ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ‘ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನೊಡನೆ ನೀವು ಏಕೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಮೌನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಬಹಳಷ್ಟು ಹೇಳಿದೆ, ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ದೂತನ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ. ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಬಾಣಗಳು ಉರಿಯುವ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ, ಖಡ್ಗಗಳು ಪೊರೆ ಬಿಟ್ಟ ಹಾವುಗಳಂತೆ; ಅದರಿಂದ ಆಯುಧಗಳ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಚಿತ್ರಾನುಲೇಪನೆ’ ಎಂಬುದು ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಅಲಂಕಾರ, ರಾಜಪುರುಷರ ಚಿಹ್ನೆಯೇ.
‘ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿದ್ದಾನೆ; ಆ ವೀರನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಾನರಮುಖ್ಯರ ರಾಜನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಹನುಮಂತನೆಂಬ ವಾನರ. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಅವನ ಸಚಿವನೆಂದು, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ವಾನರನೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಿಕ್ಷುರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗಿ, ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸಬಲ್ಲ ನಾನು ಋಷ್ಯಮೂಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ದೂತನು ಮೊದಲು ಒಡೆಯನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನನ್ನು; ಮೊದಲು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವೇಷದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕಪಟದ ಶಂಕೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ವಾಕ್ಯಜ್ಞನೂ ವಾಕ್ಯಕುಶಲನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಆ ವೀರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ — ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿ ಮೌನವಾಗಿರುವುದೂ ದೂತನ ಗುಣ. ‘ಒಬ್ಬ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಒಡೆಯನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅತಿಪ್ರಶಂಸೆ ದೂತನಿಗೆ ಶೋಭಿಸದು ಎಂಬ ನೀತಿ. ‘ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದು ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸಬಲ್ಲ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವಾಯುಪುತ್ರತ್ವವನ್ನೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಗರ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಳಬೇಕಾದುದರ ಕ್ರಮವೂ ನಿಪುಣವಾದುದು — ಮೊದಲು ಒಡೆಯನ ದುಃಖ, ಅನಂತರ ತನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಅನಂತರ ಸಖ್ಯದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇಷದ ಕಾರಣ.
ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಸನ್ನವದನನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಮನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕಪೀಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವ; ಅವನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ‘ಅವನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ದೈವದ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೊರಟಿದ್ದರೋ, ಅವನ ದೂತನೇ ತಾನಾಗಿ ಬಂದನು. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನೂ ವಾಕ್ಯಜ್ಞನೂ ಶತ್ರುದಮನನೂ ಆದ ಆ ಕಪಿಯೊಡನೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾತಾಡು.’ ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆ — ಮೊದಲ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯವನೇ ಮಾತಾಡಬೇಕು ಎಂದು, ಅಥವಾ ದೂತನೊಡನೆ ದೂತನಂತೆಯೇ ವ್ಯವಹರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ನೀತಿ. ‘ಪ್ರಸನ್ನವದನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಿಕ ರಾಮನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹರ್ಷ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಉತ್ತರದ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.
‘ಋಗ್ವೇದದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯದವನು, ಯಜುರ್ವೇದವನ್ನು ಧರಿಸದವನು, ಸಾಮವೇದವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇವನು ಇಡೀ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕೇಳಿರಬೇಕು ನಿಶ್ಚಯ; ಇಷ್ಟು ಮಾತಾಡಿದರೂ ಇವನು ಒಂದೂ ತಪ್ಪು ಶಬ್ದವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇವನ ಮುಖದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಹಣೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಹುಬ್ಬುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಇತರ ಯಾವ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ಇವನ ಮಾತು ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಿಲ್ಲದ್ದು, ಸಂದಿಗ್ಧವಿಲ್ಲದ್ದು, ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದ್ದು, ತಡವರಿಕೆಯಿಲ್ಲದ್ದು; ಅದು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಕಂಠದಿಂದ ಹೊರಡುವ, ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವರದ್ದು. ಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅದ್ಭುತವಾದ, ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹರ್ಷ ನೀಡುವ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಮಾತನ್ನು ಇವನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಈ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಒಲಿಯದು — ಕತ್ತಿ ಎತ್ತಿದ ಶತ್ರುವಿನದೂ!’ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ಭಾರತೀಯ ವಾಗ್ವಿಜ್ಞಾನದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ — ತ್ರಯೀವಿದ್ಯೆ, ವ್ಯಾಕರಣಸಂಸ್ಕಾರ, ಅಂಗಚೇಷ್ಟೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ವಾಕ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು, ಎದೆ-ಕಂಠ-ಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳು, ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವರ. ಈ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನಾಗಲಿ ರೂಪವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದೂತನ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನ ಮಾತೇ. ‘ಇಷ್ಟು ಮಾತಾಡಿದರೂ ಒಂದೂ ತಪ್ಪು ಶಬ್ದವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ — ಬಹಳ ಮಾತಾಡುವವನಲ್ಲಿ ದೋಷ ಸುಲಭ, ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೋಷವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಮುಖದಲ್ಲಾಗಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ…’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅಂಗಚೇಷ್ಟೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾತಾಡುವವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮುಖದಿಂದಲೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇವನು ನಿರ್ದೋಷ. ಈ ಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಅಲಂಕಾರ ಇದು. ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ಒಲಿಸುವುದೇ ಮಾತಿನ ಪರಮ ಫಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಿದ್ಧಾಂತ.
‘ಅನಘ, ಯಾವ ರಾಜನಿಗೆ ಇಂಥ ದೂತನಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳ ಗತಿಗಳು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ? ಯಾರಿಗೆ ಇಂಥ ಗುಣಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕರಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ದೂತನ ಮಾತಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಭಾಗ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಉತ್ತಮ ದೂತನೇ ರಾಜನ ಸಿದ್ಧಿಯ ಮೂಲ. ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯದ ಔಚಿತ್ಯ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರ ದೂತನು ಇಂಥವನೋ ಆ ಒಡೆಯನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ ಆಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿ. ‘ಗತಯಃ’ (ಗತಿಗಳು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಅನೇಕ ಮಾರ್ಗಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾಕ್ಯಜ್ಞನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನೂ ವಾಕ್ಯಜ್ಞನೂ ಆದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಕಪಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿದ್ವಾಂಸನೇ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಗುಣಗಳು ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿವೆ; ಆ ಕಪೀಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೇ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಹನುಮಂತ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾವು ಅದನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುವೆವು.’ ‘ತಿಳಿದಿವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದನುವಿನ ಕಥನವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ದೂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮಾನ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ಒಡೆಯನ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ದೂತನ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಎಂದು. ಅವನ ಆ ನಿಪುಣ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾಯುಪುತ್ರ ಕಪಿ, ಜಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಆಗ ಅವರೊಡನೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದನು. ದೂತನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ಸುಗ್ರೀವನ ಜಯವೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆನಂದ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಸಂಧಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಖ್ಯದ ಇಚ್ಛೆ ಹುಟ್ಟಿತು, ಸಂಗಮ ಮಾತ್ರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ‘ಜಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸಖ್ಯ ಕೇವಲ ಮೈತ್ರಿಯಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಜಯದ ಉಪಾಯ. ‘ಸತ್ತಮ’ (ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥