॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 4ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನು ಅವರನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು

ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ದಶರಥ ಮತ್ತು ರಾಮರ ಪರಿಚಯ, ಸೀತಾಪಹರಣದ ವೃತ್ತಾಂತ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶರಣಾಗತಿ, ಹನುಮಂತನ ಸಹಾಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಋಷ್ಯಮೂಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು

‘ಇವನಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವಿದೆ’ ಎಂದು ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಧುರವಾದ ಭಾವವನ್ನೂ ಅರಿತು, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಹನುಮಂತನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ‘ಕೃತ್ಯವಾನ್’ (ಕಾರ್ಯವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ರಾಮನಿಗೆ ಒಂದು ಕಾರ್ಯವಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯವೂ ಸಿದ್ಧಿಸಬಹುದು ಎಂದು. ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಮರಳಿ ದೊರೆಯಲಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯವುಳ್ಳ ಇವನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಈ ಕಾರ್ಯವೂ ತಾನಾಗಿ ಒದಗಿ ಬಂದಿದೆ.’ ದೂತನು ಕೇವಲ ಸಂದೇಶವಾಹಕನಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಪಂಪೆಯ ಕಾನನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ನಾನಾ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದುರ್ಗಮವಾದ ಈ ಘೋರ ವನಕ್ಕೆ ನೀನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಏಕೆ ಬಂದೆ?’ ಸುಗ್ರೀವನು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇದೇ — ‘ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳು’ ಎಂದು. ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಿದನು. ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಕ್ತಾರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹನುಮಂತನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗೆ ಅವನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಒಳಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ದೇಹದಿಂದ ರಾಮನ ಬಳಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಡೆಯನತ್ತ ಓಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಹರ್ಷದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ನಾನಾ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದುರ್ಗಮ’ ಎಂಬ ವನವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಔಚಿತ್ಯವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂಥ ವನಕ್ಕೆ ರಾಜಪುತ್ರರು ಏಕೆ ಬಂದರು ಎಂದು.

‘ದಶರಥನೆಂಬ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತನಾದ, ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ತನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ನಿತ್ಯವೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವವರು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಅವನೂ ಯಾರನ್ನೂ ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪಿತಾಮಹನಂತಿದ್ದನು. ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಮುಂತಾದ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಅವನು ಯಜಿಸಿದನು. ಇವನು ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ಜನರಲ್ಲಿ ‘ರಾಮ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಶರಣ್ಯ, ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದವನು; ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಗಿಲಾದವನು. ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ರಾಜ್ಯಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಅರ್ಹನಾಗಿದ್ದರೂ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ನನ್ನೊಡನೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಭಾಗ, ಹಗಲು ಮುಗಿಯುವಾಗ ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದ ಇವನು ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬರಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು.’ ‘ಪಿತಾಮಹನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದಶರಥನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಹಗಲು ಮುಗಿಯುವಾಗ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಅಸ್ತಮಿಸಿದರೂ ಕುಂದದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವಾಗಲೂ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಥನಕ್ರಮ ಸುನಿಯೋಜಿತ — ಮೊದಲು ತಂದೆಯ ಧರ್ಮ, ಅನಂತರ ಅವನ ಅದ್ವೇಷ, ಅನಂತರ ಯಜ್ಞಗಳು, ಅನಂತರ ಮಗನ ಹೆಸರು, ಅನಂತರ ಅವನ ಗುಣಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಕಾರಣ. ಹೀಗೆ ಪರಿಚಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಧರ್ಮ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು. ‘ರಾಜ್ಯಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಅರ್ಹ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ‘ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಪರ್ಯಾಸದ ತೀವ್ರತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಅನುಗಮನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಮುಂದೆ ಅವಳ ಅಪಹರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ.

‘ನಾನು ಇವನ ತಮ್ಮ; ಕೃತಜ್ಞನೂ ಬಹುಜ್ಞನೂ ಆದ ಇವನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಇವನ ದಾಸ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಹೆಸರಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಮಹಾ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತವನ್ನೇ ಬಯಸುವ, ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಇವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು, ನಾವಿಲ್ಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸನೊಬ್ಬನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಇವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಯಾರು ಅಪಹರಿಸಿದರೆಂದೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.’ ‘ಗುಣಗಳಿಂದ ದಾಸ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ ಅವನು ಸೇವಕನಾದನು. ‘ದಿತಿಯ ಮಗನಾದ ದನು ಎಂಬವನು ಶಾಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು; ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನು ಸಮರ್ಥನಾದ ವಾನರಾಧಿಪನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು — “ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯನು ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವನು” ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾದ ದನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು.’ ಕಬಂಧನ ಕಥೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯದ ಮೂಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಹಿತೇ’ (ನಾವಿಲ್ಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೇಡಿತನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂಟಿಯಾಗಿದ್ದವಳ ಅಪಹರಣ, ಯುದ್ಧದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಪಹರಿಸಿದವನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ದುಃಖವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಮತ್ತೊಂದು ದರ್ಶನ.

‘ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಾನೂ ರಾಮನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಇವನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಅನುತ್ತಮವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದು, ಹಿಂದೆ ಲೋಕನಾಥನಾಗಿದ್ದು, ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಾಥನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಿಗೆ ಸೀತೆ ಸೊಸೆಯಾಗಿದ್ದಳೋ, ಯಾರು ಶರಣ್ಯನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆಗಿದ್ದನೋ, ಅವನ ಮಗನು ತಾನೇ ಶರಣ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶರಣ್ಯನು — ಅದೇ ಈ ನನ್ನ ಗುರುವಾದ ರಾಘವನು — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಆ ರಾಮನು ವಾನರೇಂದ್ರನ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಗೌರವವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ. ‘ಶರಣ್ಯನು ಶರಣಾದನು’, ‘ಲೋಕನಾಥನು ನಾಥನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ’, ‘ಯಾರ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವನು ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ’ — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳಿಂದ ಕವಿ ದೈವದ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ದಾನಶೀಲತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ದಾತನಾಗಿದ್ದವನು ಇಂದು ಯಾಚಕ; ಇದೇ ಕರುಣರಸದ ಮೂಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಸಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೂತನ ಮೂಲಕ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಏನು ತಲುಪಬೇಕೋ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಕೌಶಲ.

‘ಯಾವ ರಾಜ ದಶರಥನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನೂ ಸದಾ ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಈ ರಾಮನು ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತನಾದ, ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ರಾಮನು ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಂದೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನೂ ಸನ್ಮಾನಿಸಿದ ರಾಜನ ಮಗ ಇಂದು ಒಬ್ಬ ವಾನರನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ‘ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೊಬ್ಬನ ಸಹಾಯ ಸಾಲದು, ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅಗತ್ಯ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಖ್ಯಾತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಬೆಲೆಯಲ್ಲ, ಯಾಚನೆಯೇ.

ಹೀಗೆ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನರೂ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವರೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರೂ ಆದ ನಿಮ್ಮಂಥವರನ್ನು ವಾನರೇಂದ್ರನು ಕಾಣಬೇಕು; ಸೌಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನೀವು ಅವನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ. ಅವನೂ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ವಾಲಿಯೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಅಣ್ಣನಿಂದ ಬಹಳ ವಂಚಿತನಾಗಿ, ಭಯಗೊಂಡು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ಆ ಸುಗ್ರೀವನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವನು.’ ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ದುಃಖಸಾಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟರು, ಇಬ್ಬರ ಪತ್ನಿಯರೂ ಅಪಹೃತರು, ಇಬ್ಬರೂ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಖ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ. ‘ಸೌಭಾಗ್ಯವಶಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವದ ಅನುಕೂಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿವೆ — ಪ್ರಶಂಸೆ, ಒಡೆಯನ ಸ್ಥಿತಿಯ ನಿವೇದನೆ, ಸಹಾಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ನಿಮ್ಮಂಥವರನ್ನು ವಾನರೇಂದ್ರನು ಕಾಣಬೇಕು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನದೇ ಲಾಭವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದವರ ದೈನ್ಯ ಹೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಮಹತ್ತಾದ ಔಚಿತ್ಯ. ‘ನಮ್ಮೆಲ್ಲರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಮಧುರವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ನಯವಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ವಾಯುಪುತ್ರ ಕಪಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅವನೂ ಒಂದು ಕಾರ್ಯವುಳ್ಳವನಾಗಿ ಇದ್ದಾನೆ; ರಾಘವ, ನೀನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದೆ. ಇವನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ವೀರನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಾರನು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಇಂಗಿತವನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎರಡು ರೀತಿಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ‘ಇಂಗಿತಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಚರಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ತೋರುತ್ತದೆ — ದೂತನ ಸಮ್ಮಾನವೂ ಒಡೆಯನ ಸಮ್ಮಾನವೇ. ‘ನೀನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆಸೆಯ ಮೊದಲ ಮೊಳಕೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಆ ವೀರರಾದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಕಪಿರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಭಿಕ್ಷುರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರನ್ನು ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದನು — ವೇಷದ ಪ್ರಯೋಜನ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಧರಿಸಿದನು. ವಿಪುಲಯಶಸ್ವಿಯೂ ಕಪಿವೀರನೂ ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಆದ, ಕೃತಕೃತ್ಯನಂತೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಮಹಾವಿಕ್ರಮಿಯೂ ಶುಭಮತಿಯೂ ಆದ ಅವನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ‘ಕೃತಕೃತ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಿದ್ಧವಾದಂತೆಯೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಅವನ ಆಶಾವಾದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕ ಸಖ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರಳುತ್ತದೆ; ವಾನರರ ಸೇವೆಯೇ ಮುಂದೆ ರಾಮಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾವಿಕ್ರಮಿ’, ‘ವಿಪುಲಯಶಸ್ವಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದಿನ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸೂಚನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ