॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 72ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕಬಂಧನ ದಹನ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯದ ಉಪದೇಶ

ಬೆಟ್ಟದ ಕಂದರದಲ್ಲಿ ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಕಬಂಧನ ದಹನ, ದಿವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಮೇಲೇಳುವುದು, ಹಂಸಗಳು ಹೂಡಿದ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಉಪದೇಶ, ಷಡ್ಗುಣ್ಯನೀತಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಚಯ, ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸಖ್ಯ, ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟದ ಆಶ್ವಾಸನೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ದಹನವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ಇಬ್ಬರು ನರೇಶ್ವರ ವೀರರೂ ಬೆಟ್ಟದ ಕಂದರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟರು — ಪರ್ವತದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಚಿತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿದನು, ಅದು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಧಗಧಗಿಸಿತು. ಕಬಂಧನ ಆ ದೊಡ್ಡ ದೇಹ ತುಪ್ಪದ ಮುದ್ದೆಯಂತಿತ್ತು; ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ಬೇಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಅಗ್ನಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದಹಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಚಿತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಡವಿಕೊಂಡು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದನು; ಧೂಳಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಎರಡು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಯನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಅವನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ನಿರ್ಮಲ ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ಅವನು ಚಿತೆಯಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದನು, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಾಂಗಗಳೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಹಂಸಗಳು ಹೂಡಿದ, ಹೊಳೆಯುವ, ಯಶಸ್ಕರವಾದ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಶಾಪಮುಕ್ತಿ ಅಗ್ನಿಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿಯೇ ಅವನ ಉಪಕಾರಿಗಳಾದರು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಆದರೆ ಚಿತ್ರದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ತುಪ್ಪದ ಮುದ್ದೆ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿ, ಹಂಸಗಳ ವಿಮಾನ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದಹನದಿಂದ ದಿವ್ಯತ್ವದತ್ತ ಸಾಗುವ ಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಹನದ ವಿಧಾನವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲ, ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಂಕಿ ಇಡಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ದೇಹ ಬೃಹತ್ತಾಗಿತ್ತು. ‘ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಧಗಧಗಿಸಿತು’ ಎಂಬುದು ಅದರ ಫಲ. ‘ಚಿತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಡವಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೇಲೇಳುವಿಕೆಯ ವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ದಹನ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಶಾಪವೂ ಮುಗಿಯಿತು. ‘ಎಲ್ಲ ಅಂಗಾಂಗಗಳೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿನ ವಿರೂಪದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ತಲೆಯೂ ಕತ್ತೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದವನು ಈಗ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಕಬಂಧನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವ, ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳು. ರಾಮ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರು ಯುಕ್ತಿಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ರಾಜರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸಂಧಿ, ವಿಗ್ರಹ, ಯಾನ, ಆಸನ, ದ್ವೈಧೀಭಾವ, ಸಮಾಶ್ರಯ. ದುರ್ದಶೆಗೆ ತುತ್ತಾದವನನ್ನು ದುರ್ದಶೆಗೆ ತುತ್ತಾದ ಇನ್ನೊಬ್ಬನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ನೆರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ನೀನು ದುರ್ದಶೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದೀಯೆ, ಹೀನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದೀಯೆ; ಆ ದುರ್ದಶೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ವಿಪತ್ತೂ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣವೂ ಒದಗಿದವು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸುಹೃದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸುಹೃದನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಎಷ್ಟು ಚಿಂತಿಸಿದರೂ ನಿನಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮಾಶ್ರಯವೇ ಈಗ ಉಚಿತವಾದ ಯುಕ್ತಿ, ಸಮಾನ ದುರ್ದಶೆಯವನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿರೇಖೆ — ವನವಾಸಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿ. ಷಡ್ಗುಣ್ಯ ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಕರಣ; ಇಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಶ್ರಯವನ್ನೇ ರಾಮನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದಶಾಂತೇನ ಪರಿಮೃಷ್ಟಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ದಶಾ’ — ‘ಸ್ಥಿತಿ’ — ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದುರ್ದಶೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಸೇತುವೆ.

ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮ, ಕೇಳು, ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನ ಅಣ್ಣ, ಇಂದ್ರನ ಮಗನಾದ ವಾಲಿ ಹೊರಗಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆತ್ಮವಂತನೂ ವೀರನೂ ಆದ ಅವನು ಪಂಪಾ ಸರೋವರದವರೆಗೂ ಶೋಭಿಸುವ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಮಹಾವೀರ್ಯನು, ತೇಜಸ್ವಿ, ಅಪಾರ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಸತ್ಯಸಂಧನು, ವಿನೀತನು, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತನು, ಮಹಾನುಭಾವನು, ದಕ್ಷನು, ಪ್ರಗಲ್ಭನು, ತೇಜೋವಂತನು, ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿ. ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಅವನು ಹೊರಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ವೀರನೇ, ಅವನೇ ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕನೂ ಮಿತ್ರನೂ ಆಗುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಡಬೇಡ. ಆಗಬೇಕಾದದ್ದು ಆಗಿಯೇ ತೀರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗದು; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶಾರ್ದೂಲ, ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ವೀರನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೋಗು; ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಇಂದೇ ಹೋಗಿ ಬೇಗನೆ ಅವನನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಗುಣವರ್ಣನೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ — ಸತ್ಯಸಂಧತೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪರಾಕ್ರಮದವರೆಗೆ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಯೋಗ್ಯತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಬಂಧನು ಮೊದಲು ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಗುಣಗಳನ್ನು, ಅನಂತರ ಕಾರಣವನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ಆದೇಶವನ್ನು — ಇದು ಉಪದೇಶದ ಸುಸಂಬದ್ಧ ಕ್ರಮ. ‘ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾನಿರ್ದೇಶ ಸುಗ್ರೀವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನೇ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕನಾಗುವನು — ಇದು ಕಥೆಯ ವಿಚಿತ್ರತೆ. ‘ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಡಬೇಡ’ ಎಂಬುದು ಸಾಂತ್ವನ, ‘ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ’ ಎಂಬುದು ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ — ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಬಂಧನ ಮಾತು ರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬೇಗನೆ ಹೋಗು’, ‘ಬೇಗನೆ’, ‘ಇಂದೇ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ತ್ವರೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲು ದಹನ, ದಹನದ ಅನಂತರ ಬೇಗನೆ ಪಯಣ.

ಕಬಂಧನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ದ್ರೋಹ ಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಖ್ಯ ಮಾಡು — ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಪರಸ್ಪರ ಅದ್ರೋಹದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರಿ. ಆ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು — ಎಂದಿಗೂ ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಅವನು ಕೃತಜ್ಞನು, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳಬಲ್ಲವನು, ಸಹಾಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ವೀರ್ಯವಂತನು; ಇಂದು ನೀವೂ ಅವನು ಮಾಡಬಯಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಅವನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸದಿರಲಿ, ಅವನು ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಯೇ ತೀರುವನು. ಅವನು ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸಿನ ಮಗ, ಸೂರ್ಯನ ಔರಸಪುತ್ರ; ವಾಲಿಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದನೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲೂ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವ, ಆಯುಧವನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು, ಬೇಗನೆ ಸತ್ಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೊಡನೆ, ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ. ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನರಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ನೆಲೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ನಿಪುಣತೆಯಿಂದ ಬಲ್ಲನು.’ ‘ಕೃತಾರ್ಥೋ ವಾಕೃತಾರ್ಥೋ ವಾ’ — ‘ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸದಿರಲಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಬಂಧನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸ್ಥಿರವಾದದ್ದೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿದರೂ ಸಿದ್ಧಿಸದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಆಯುಧವನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು’ ಎಂಬುದು ಮೈತ್ರಿವಿಧಿಯ ಔಪಚಾರಿಕ ರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೈತ್ರಿವಿಧಿಯ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆರ್ಷಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳಿಗೂ ಅಗ್ನಿಯೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ‘ಅವನನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು’ ಎಂಬ ನಿಷೇಧವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ವಾನರನೆಂದು ಕೀಳಾಗಿ ಕಾಣಬಾರದು, ವಾನರಾಧಿಪನೆಂದು ಗೌರವದಿಂದ ಕಾಣಬೇಕು. ‘ಸಹಾಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಅಗತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮೈತ್ರಿ ಸಮಾನರ ಮೈತ್ರಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆಶ್ರಿತನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುವಂಥದ್ದಲ್ಲ.

ಕಬಂಧನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ಪರಂತಪ, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅಷ್ಟು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ವಾನರರೊಡನೆ ವಿಶಾಲವಾದ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಶೈಲಗಳನ್ನೂ ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಕಂದರಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವನು. ರಾಘವ, ಮಹಾಕಾಯರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಅವನು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಕಳಿಸುವನು; ನಿನ್ನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಸುಂದರಿ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಹುಡುಕುವನು. ಅವಳು ಮೇರುವಿನ ಶಿಖರದ ತುದಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ಪಾತಾಳತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೂ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು ನಿನ್ನ ಆ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವನು.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಬಂಧನು ಕೇವಲ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನ ನಿರಾಶೆಯನ್ನೂ ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೇರುಶಿಖರದಿಂದ ಪಾತಾಳದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಹುಡುಕಾಟ ನಡೆಯುವುದು ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ಹೀಗೆ ದಹನದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗ ಆಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಬೀಜವನ್ನೂ ಬಿತ್ತುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಪಿಸುತ್ತಾನೋ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ದೇಶಕಾಲಗಳ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯಪ್ರಕಾಶ ಎಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಸುಗ್ರೀವನ ಜ್ಞಾನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ. ‘ನದಿಗಳು, ಶೈಲಗಳು, ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳು, ಕಂದರಗಳು’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾಕಾಯರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸುವನು’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮತ್ತು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಕಥಾಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ