॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 71ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕಬಂಧನ ಆತ್ಮಕಥೆ ಮತ್ತು ಸಹಾಯದ ಆಶ್ವಾಸನೆ

ಕಬಂಧನ ಹಿಂದಿನ ರೂಪ, ಸ್ಥೂಲಶಿರನ ಶಾಪ, ಇಂದ್ರನ ಕೋಪದಿಂದ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರ, ಬ್ರಹ್ಮನ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ವರ, ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು, ದಹನದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಮಿತ್ರನ ಬಗ್ಗೆ ಉಪದೇಶದ ಆಶ್ವಾಸನೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ವಿರೂಪತೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆತ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ರೂಪ ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಅಚಿಂತ್ಯವಾದದ್ದು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು ಆಗಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯನ, ಚಂದ್ರನ, ಇಂದ್ರನ ದೇಹ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ದೇಹವೂ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ನಾನು ಲೋಕವನ್ನು ಬೆದರಿಸುವ ಈ ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದೈವವನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರರನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಒಮ್ಮೆ ಸ್ಥೂಲಶಿರ ಎಂಬ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೆರಳಿಸಿದೆನು. ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರನ್ನು ನಾನು ಈ ವಿಕೃತ ರೂಪದಿಂದ ಹೆದರಿಸಿದೆನು. ನನ್ನನ್ನು ಹಾಗೆ ಕಂಡು ಘೋರಶಾಪವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಅವರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು — ಕ್ರೂರವೂ ನಿಂದ್ಯವೂ ಆದ ಈ ರೂಪವೇ ನಿನಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು.’ ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಮುನಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಶಾಪಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಯಾವಾಗ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ದಹಿಸುವನೋ, ಆಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ವಿಪುಲವೂ ಶುಭವೂ ಆದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಬಂಧನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶ್ರೀಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದನುವಿನ ಮಗನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ.’ ಹೀಗೆ ಶಾಪದ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕಬಂಧನು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿಯ ಶಾಪ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಕೋಪ; ಮೊದಲು ಶಾಪವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲೇ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಈಗಿನ ವಿರೂಪತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೋಽಹಮ್’ — ‘ಅಂತಹ ನಾನು’ — ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹಿಂದೆ ಹಾಗಿದ್ದ ನಾನೇ ಈಗ ಹೀಗಿದ್ದೇನೆ. ‘ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯೈವಮ್’ — ‘ಹಾಗೆ ಕಂಡು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ ದರ್ಶನವೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಶಾಪದ ಮಾತೂ ಅವನ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ — ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ಅವನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅದೇ ರೂಪ ಅವನಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾಯಿತು; ಇದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶಾಪನ್ಯಾಯ.

ಕಬಂಧನು ವಿರೂಪತೆಯ ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ರೂಪ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಕೋಪದಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ನಾನು ಉಗ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದ್ದೆನು; ಅವನು ನನಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಭ್ರಮೆ ಆವರಿಸಿತು — ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ನನಗೆ ದೊರೆತಿದೆ, ಇಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ಏನು ಮಾಡಿಯಾನು ಎಂಬ ಗರ್ವ ಹುಟ್ಟಿತು.’ ಇದೇ ಅವನ ದೋಷ — ವರ ತಾನೇ ದೋಷವಲ್ಲ, ವರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮದವೇ ದೋಷ. ‘ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ರಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದೆನು. ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ನೂರು ಗಂಟುಗಳುಳ್ಳ ವಜ್ರದಿಂದ ನನ್ನ ತೊಡೆಗಳೂ ತಲೆಯೂ ದೇಹದೊಳಕ್ಕೇ ತೂರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ತೊಡೆಗಳೂ ತಲೆಯೂ ಮುಂಡದೊಳಗೇ ಸೇರಿಹೋದವು. ನಾನು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲಿಲ್ಲ; ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದನು.’ ಅನಂತರ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ದುರವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಕೇಳಿದನು — ‘ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ತೊಡೆ ತಲೆ ಮುಖಗಳು ಜಜ್ಜಿಹೋಗಿ, ಆಹಾರವಿಲ್ಲದ ನಾನು ಬಹುದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಹೇಗೆ ಬದುಕಬಲ್ಲೆ?’ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ವರವೇ ಅವನಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಯಾತನೆಯಾಯಿತು; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವರದ ವಿಪರೀತ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತೊಡೆಗಳೂ ತಲೆಯೂ ದೇಹದೊಳಕ್ಕೇ ತೂರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಬಂಧನ ಈಗಿನ ಆಕಾರ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ತಲೆಯೂ ಕತ್ತೂ ಇಲ್ಲದವನು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾದುದರ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಇಂದ್ರನ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ವರವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವೇ ದಂಡವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಲಿ’ ಎಂಬ ಕಬಂಧನ ಪ್ರಶ್ನೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದದ್ದು, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವರದಾನಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಾಪ ಮತ್ತು ವರಗಳ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧದಿಂದಲೇ ಕವಿ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರನು ನನಗೆ ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಆಗಲೇ ನನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಚೂಪಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ಅಂತಹ ನಾನು ಆ ದೀರ್ಘವಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ವನಚರಗಳನ್ನು ಬಾಚಿ ಸುತ್ತಲೂ ಸಿಂಹ ಚಿರತೆ ಮೃಗ ಹುಲಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದ್ರನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಯಾವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವನೋ, ಆಗ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ ಎಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಶಾಪಾಂತವೂ ಇಂದ್ರನ ಮಾತೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಎರಡಕ್ಕೂ ನಿಮಿತ್ತ ರಾಮನೇ. ‘ತಂದೆ, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠ, ಈ ದೇಹದಿಂದ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನೇನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಎಂದಾದರೂ ರಾಮನೂ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸಿದ್ದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹಿಡಿಯುವ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವನ ಉಪಾಯವಾಯಿತು — ಹೇಗಾದರೂ ರಾಮನು ಅವನ ಕೈಗೆ ಸಿಗಲಿ ಎಂದು. ‘ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾನು ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು. ಆ ರಾಮನು ನೀನೇ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಘವ, ಮಹರ್ಷಿ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಸತ್ಯ — ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಬುದ್ಧಿಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ತೋಳುಗಳು’ ಎಂಬ ವರ ವಿಚಿತ್ರವಾದದ್ದು — ಅದು ದಂಡವೂ ಹೌದು, ಜೀವನೋಪಾಯವೂ ಹೌದು. ‘ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಚೂಪಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಯಿ’ ಎಂಬುದೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹೀಗೆ ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಬಿಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಬದುಕಲು ಸಮರ್ಥನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಕಬಂಧನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸರ್ವಗ್ರಾಹಿ ಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಲೋಭದಿಂದ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಆಸೆಯಿಂದ. ‘ದೇಹನ್ಯಾಸಕೃತಶ್ರಮಃ’ — ‘ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು’ — ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದವನೇ ಈಗ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಮ್ಮಿಂದ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ದನುಪುತ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ನಾನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಿಂತವಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ, ಆ ನಡುವೆಯೇ ಅವಳು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಲ್ಲೆ, ರೂಪವನ್ನಲ್ಲ; ಅವನ ನೆಲೆಯಾಗಲಿ ಪ್ರಭಾವವಾಗಲಿ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಹೀಗೆ ಶೋಕಾರ್ತರಾಗಿ, ಅನಾಥರಾಗಿ, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವ ನಮಗೆ, ನಾವು ಮಾಡುವ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಕಾರುಣ್ಯವನ್ನು ನೀನು ತೋರಬೇಕು. ವೀರನೇ, ಆನೆಗಳಿಂದ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಕಾಲದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತಂದು, ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ತೋಡಿದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿನ್ನನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳು — ಅವಳನ್ನು ಯಾರು ಅಪಹರಿಸಿದರು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು. ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ನಮಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿವೆ — ದಹನ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸೀತೆಯ ವಿಷಯ ಹೇಳು ಎಂಬುದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ‘ಉಪಕಾರೇಣ ವರ್ತತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಉಪಕಾರದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದನುಪುತ್ರನು ಅನುಪಮವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ರಾಮನ ನಿವೇದನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ಹೆಸರು ಗೊತ್ತು, ರೂಪ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ನೆಲೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಪ್ರಭಾವ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅಸಹಾಯತೆಯೂ ಕಬಂಧನ ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಶೋಕಾರ್ತರು, ಅನಾಥರು, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವವರು’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕ, ಅನಾಥತ್ವ, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಟ. ‘ಆನೆಗಳಿಂದ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಕಾಲದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ದಹನಸಾಮಗ್ರಿಯ ವಾಸ್ತವ ಚಿತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಆನೆಗಳು ಮುರಿದ, ಕಾಲದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವಂಥವು. ‘ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ತೋಡಿದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಬೃಹತ್ ದೇಹವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಆ ದನುಪುತ್ರನು ಮಾತಾಡಿದ ರಾಘವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನನಗೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯೆನು. ಆದರೆ ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ, ಅವಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳಬಲ್ಲರೋ ಅವರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ರಾಮ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಯಾರು ಬಲ್ಲರೋ ಅದನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಭೂ, ದಹಿಸಲ್ಪಡದ ನನಗೆ, ನಿನ್ನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ. ಶಾಪದೋಷದಿಂದ ನನ್ನ ಮಹಾಜ್ಞಾನ ಭ್ರಷ್ಟವಾಯಿತು; ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಈ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದೆನು. ಆದರೆ ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಮೊದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ದಹಿಸು, ರಾಮ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲೇ ದಹನವಾಗಬೇಕು. ‘ರಘುನಂದನ, ನಿನ್ನಿಂದ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಹಾವೀರನನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಘವ, ನ್ಯಾಯವಾದ ನಡತೆಯುಳ್ಳ ಅವನೊಡನೆ ನೀನು ಸಖ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಚುರುಕು ಪರಾಕ್ರಮದ ವೀರನೇ, ಅವನು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಾಡಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಾಪಕಥೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗ ಮಿತ್ರನ ನಿರ್ದೇಶನದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ದಹನಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಎಳೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕಬಂಧನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಈಗ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂಬ ನಿಷೇಧ, ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ನನಗೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪಡೆದೆನು’ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಆತ್ಮದೋಷದ ಸ್ವೀಕಾರ — ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯೂ ಅವನು ದೈವವನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಮೊದಲು’ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗಿನ ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನು ರಮ್ಯವಾದ ಸುತ್ತುಬಳಸಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಹೆಸರನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಹನದ ಅನಂತರವೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಇದೇ ಕವಿಯ ಕೌಶಲಪೂರ್ಣವಾದ ವಿಳಂಬನರೀತಿ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ