ಸರ್ಗ
ಕಬಂಧನ ಬಾಹುಛೇದನ ಮತ್ತು ಕಬಂಧನಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾಗತ
ಕಬಂಧನ ಹಸಿವಿನ ಮಾತು, ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಶ್ಚಯ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಬಾಹುಛೇದನ, ಕಬಂಧನ ಪತನ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಿಚಯ, ಕಬಂಧನ ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ವಾಗತ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಾಹುಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು ಕಬಂಧನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೂ ಏಕೆ ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಂತಿದ್ದೀರಿ? ದೈವವೇ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನನಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಕಳಿಸಿದೆ, ನೀವು ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವರಾಗಿದ್ದೀರಿ.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೂ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಾಲೋಚಿತವೂ ಹಿತಕರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನು ನಿನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇವನ ಭಾರವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸೋಣ. ಇವನು ಮಹಾಕಾಯನೂ ಭೀಷಣನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಇವನ ಬಲವೂ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ತೋಳುಗಳಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ಲೋಕವನ್ನೆಲ್ಲ ಗೆದ್ದವನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ಈಗ ನಮ್ಮನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ರಾಮನೂ ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯೂ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಭೂಪತಿಯೇ, ರಾಘವ, ಯಜ್ಞದ ನಡುವೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟ ಪಶುಗಳಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ರಾಜನಿಗೆ ನಿಂದ್ಯ.’ ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಹರಣವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತೋಳುಗಳ ಛೇದನವೇ ಉಚಿತವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರ ಈ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ತನ್ನ ರೌದ್ರವಾದ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಅವರನ್ನು ತಿನ್ನಲು ತೊಡಗಿದನು. ಹೀಗೆ ಕೆಲವೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಂವಾದವನ್ನೂ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕರೂ ಅವನು ವಿಷಾದಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲೋಚಿತವಾದ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲೋಚಿತವೂ ಹಿತಕರವೂ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮಾತಿನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಹೂ ಛಿಂದಾವಹೇ ಗುರೂ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಗುರೂ’ — ‘ಭಾರವಾದ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತೋಳುಗಳ ಸ್ಥೂಲತೆಯೂ ಭಾರವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಛೇದನವೇ ಉಪಾಯ, ತಲೆಯ ಛೇದನವಲ್ಲ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಯಜ್ಞದ ನಡುವೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟ ಪಶುಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞಪಶುವಿನ ಅಸಹಾಯತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಕಬಂಧನೂ ಈಗ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೆ ಅಸಮರ್ಥನಾಗುವನು ಎಂಬುದು ಆಶಯ.
ಅನಂತರ ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೇ ಅವನ ಹೆಗಲುಗಳಿಂದ ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ವೇಗವಾಗಿ ಬಲತೋಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಡತೋಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ತೋಳುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಮಹಾಧ್ವನಿಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ, ಮೋಡದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದನು. ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಅವನು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ದೀನನಾಗಿ ಆ ವೀರರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ಯಾರು?’ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಮುಂದೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಇವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ, ಜನರಲ್ಲಿ ರಾಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ನನ್ನನ್ನು ಅವನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು — ಕಬಂಧನು ಬಾಹುಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಶಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ತೋಳುಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಕೇವಲ ತಿನ್ನುವವನಾಗಿದ್ದನು. ‘ದೇಶಕಾಲಜ್ಞೌ’ — ‘ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು’ — ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಯಾವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ತಿನ್ನಲು ತೊಡಗಿದನೋ, ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ತೋಳುಗಳ ಹಿಡಿತ ಸಡಿಲವಾಯಿತು; ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಅವರು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ‘ಸುಸಂಹೃಷ್ಟೌ’ — ‘ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆಪತ್ತಿನ ನಡುವೆಯೂ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ. ‘ದಕ್ಷಿಣೋ ದಕ್ಷಿಣಂ ಬಾಹುಮ್’ — ‘ಬಲದಲ್ಲಿದ್ದವನು ಬಲತೋಳನ್ನು’ — ಎಂಬ ಪದಯಮಕದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ರಮಣೀಯವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪತನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ನಾದವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮೋಡದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅದರ ಗಂಭೀರತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾದಾಗ ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು; ಅವನು ನನ್ನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ಇವನು ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಇವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನೊಬ್ಬನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆವು. ನೀನಾದರೋ ಯಾರು? ಕಬಂಧನಂತಿದ್ದು, ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮುಖವುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಮುರಿದ ತೊಡೆಗಳೊಡನೆ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿರುವೆ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಬಂಧನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದು ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ ಇಂದು ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ ನನ್ನ ಬಂಧನರೂಪವಾದ ಈ ಎರಡು ತೋಳುಗಳು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ನನ್ನ ಅವಿನಯದಿಂದ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ವಿರೂಪವಾದ ರೂಪದ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಕೇಳು.’ ಹೀಗೆ ವೈರವೂ ಉಪಕಾರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ತೋಳುಗಳ ಛೇದನವೇ ಅವನ ಮೋಕ್ಷದ ಬಾಗಿಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನ ಆತ್ಮಕಥೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿವೇದನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವೂ ಆಗಿದೆ — ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶ, ವನವಾಸ, ಸೀತೆಯ ಸಹವಾಸ, ಅಪಹರಣ, ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಬ ಐದೇ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು. ಅನಂತರ ಅವನು ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಿಚಯ ಕೊಟ್ಟದ್ದರ ಫಲ ಪರಿಚಯ ಪಡೆಯುವುದೇ. ಕಬಂಧನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ — ‘ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ’ — ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎರಡೂ ಅವನ ಭಾಗ್ಯ. ‘ಆ ಇಂದ್ರವಚನವನ್ನು ನೆನೆದು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗ ಮೈತ್ರಿಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥