॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 69ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಯೋಮುಖಿಯ ವಿರೂಪೀಕರಣ ಮತ್ತು ಕಬಂಧನ ಬಾಹುಬಂಧನ

ಜಟಾಯುವಿನ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಅನಂತರ ದಕ್ಷಿಣಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಯಣ, ಅಯೋಮುಖಿಯ ಕಿವಿ ಮೂಗುಗಳ ಛೇದನ, ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನ ದರ್ಶನ, ಅವನ ಬಾಹುಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಸಹೋದರರ ವಿಷಾದ, ರಾಮನ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ತಂದೆಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ಅವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರೂ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಟು, ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಅನಂತರ ಆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಬಾಣ ಬಿಲ್ಲು ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜರು ಯಾರೂ ತುಳಿಯದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದರು — ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಜನರ ಓಡಾಟ ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ದಾರಿ ಪೊದೆಗಳಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ದುರ್ಗಮವೂ ಗಹನವೂ ನೋಡಲು ಘೋರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ದಾರಿಯನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಿ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಆ ಮಹಾಬಲರಾದ ಸಹೋದರರು ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಆ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ದಾಟಿದರು. ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮೂರು ಕ್ರೋಶ ದೂರ ಹೋಗಿ ಮಹೌಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯ ಎಂಬ ಗಹನವಾದ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆ ವನವು ನಾನಾ ಮೇಘಗಳ ದಟ್ಟ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅರಳಿದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ನಾನಾ ಬಣ್ಣಗಳ ಶುಭ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವನದ ರಮಣೀಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರ ಶೋಕವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿಯೇ ಅವರು ಆ ವನವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕಿದರು; ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತರಾಗಿ, ದಣಿದು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕ್ರೋಶ ಹೋಗಿ, ಆ ಸಹೋದರರು ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯವನ್ನು ದಾಟಿ, ಮತಂಗಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದ ನಡುವೆ ಇನ್ನೊಂದು ವನವನ್ನು ಕಂಡರು — ಅನೇಕ ಭೀಕರ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ದಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳ, ನೋಡಲು ಘೋರವಾದ ವನ. ಹೀಗೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಅವರು ಹುಡುಕಾಟದಿಂದ ಕ್ಷಣವೂ ವಿರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಶೋಕ ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಭೂಮಿಕೆ — ಗಹನದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಗಹನವಾದ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವರ ಮುಂದೆ ಕಬಂಧನ ರೂಪದ ಮಹಾ ಆಪತ್ತು ಕಾದು ನಿಂತಿದೆ. ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೇ ಕೊಂಡೊಯ್ದನೆಂದು ಅವರಿಗೆ ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಜಟಾಯುವಿನ ಸಂಕೇತದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕೇ ಅವರ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅವಿಪ್ರಹತಂ ಪಂಥಾನಮ್’ — ‘ಯಾರೂ ತುಳಿಯದ ದಾರಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನರು ಬಳಸದ ದಾರಿಯೇ ಈಗ ಅವರ ದಾರಿ; ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಕಾಡುದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮೂರು ಕ್ರೋಶ ಎಂಬ ಅಳತೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೊದಲು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ಮತ್ತೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ — ಇದರಿಂದ ದಾರಿಯ ವಕ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವನವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅರಳಿದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ರಮ್ಯವಾದದ್ದು — ಹೂಬಿಟ್ಟ ವನ ಹರ್ಷಗೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶೋಕಾರ್ತರಾದ ಅವರಿಗೆ ಅದು ಸುಖ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಆ ವನದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರೂ ಒಂದು ಕಂದರವನ್ನು ಕಂಡರು — ಪಾತಾಳದಷ್ಟು ಆಳವಾದ, ಸದಾ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದೊಡ್ಡ ಗುಹೆ. ಆ ಕಂದರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಬೃಹದ್ರೂಪದ, ವಿಕಾರಮುಖದ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡು ಕಂಡರು. ಅವಳು ಅಲ್ಪಬಲದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವಳು, ಬೀಭತ್ಸಳು, ನೋಡಲು ರೌದ್ರಳು, ಡೊಳ್ಳುಹೊಟ್ಟೆಯವಳು, ಚೂಪಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳವಳು, ಕರಾಳಳು, ಒರಟು ಚರ್ಮದವಳು ಆಗಿದ್ದಳು. ಭೀಕರ ಮೃಗಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಕಟಾಕಾರದ, ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನ ಅವಳನ್ನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡರು. ಅವಳಾದರೋ ಆ ವೀರರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಬಾ, ನಾವಿಬ್ಬರೂ ರಮಿಸೋಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಾನು ಅಯೋಮುಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ; ನೀನೇ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನು, ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭ.’ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಾಥ, ವೀರ, ಪರ್ವತದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ನೀನು ಸದಾ ನನ್ನೊಡನೆ ರಮಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಶತ್ರುಸೂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅವಳ ಕಿವಿ ಮೂಗು ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕಿವಿ ಮೂಗುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡಲು ನೋಡಲು ಘೋರಳಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಅರಚಿದಳು, ಬಂದ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಓಡಿಹೋದಳು. ಅವಳು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುನಾಶಕರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಗಹನವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು — ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಂತೆ ಅಯೋಮುಖಿಯ ವಿರೂಪೀಕರಣವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ವಧೆಯನ್ನಲ್ಲ; ಇದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಂಡನೀತಿ. ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ ಕಂದರವೇ ಅಯೋಮುಖಿಯ ನೆಲೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಗುಹೆ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಗ್ರ ಆಖ್ಯಾನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಬಾ, ರಮಿಸೋಣ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಲಜ್ಜವೂ ನೇರವೂ ಆಗಿದೆ; ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮಾತಿನೊಡನೆ ಅದರ ಸಾಮ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ. ‘ಈ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಅವನಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಆಮಿಷ ಒಡ್ಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನಸ್ಸು ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವನದ ಭೀಕರತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಕಬಂಧದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವರಂಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಅವಳು ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ದೊರೆತಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿಸ್ವರಂ ವಿನನಾದ’ — ‘ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಅರಚಿದಳು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಆರ್ತನಾದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದೇ ನಾದ ವನವನ್ನು ಕದಡುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ಕೇಳಿಬರುವ ಮಹಾಶಬ್ದದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿವಿ ಮೂಗುಗಳ ಛೇದನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತನಛೇದನದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸತ್ತ್ವವಂತನೂ ಶೀಲವಂತನೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಉಜ್ಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯ, ನನ್ನ ಬಾಹು ಬಲವಾಗಿ ಅದುರುತ್ತಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಕಳವಳಗೊಂಡಂತಿದೆ; ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕವಾದ ಶಕುನಗಳನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸಿದ್ಧನಾಗು, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು; ಈ ಶಕುನಗಳು ನನಗೇ ತತ್‌ಕ್ಷಣದ ಗಂಡಾಂತರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿವೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಂಜುಲಕ ಎಂಬ ಈ ಅತಿದಾರುಣ ಪಕ್ಷಿ ನಮ್ಮ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾರುವಂತೆ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಆಪತ್ತನ್ನೂ ಅದರ ಶುಭ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆತಂಕವೂ ಆಶ್ವಾಸನೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಮೂಡುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆ ಅವರು ವನದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ವನವೆಲ್ಲವೂ ಬಲವಾಗಿ ಅಲುಗಿತು; ಅಲ್ಲಿ ವನವನ್ನೇ ಮುರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಶಬ್ದ ಹುಟ್ಟಿತು. ಆ ಗಹನವಾದ ವನವು ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಂತಿತ್ತು, ಅದರ ಶಬ್ದ ಇಡೀ ವನಪ್ರದೇಶವನ್ನೇ ತುಂಬುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು — ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಆ ಶಬ್ದದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿ, ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ವಿಶಾಲ ಎದೆಯ, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡನು. ಹೀಗೆ ಶಕುನಕಥನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಶಬ್ದಶ್ರವಣದವರೆಗೆ ಕವಿ ಮೆಟ್ಟಿಲುಮೆಟ್ಟಿಲಾಗಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ದರ್ಶನದಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಆಕಾರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನನ್ನ ಬಾಹು ಬಲವಾಗಿ ಅದುರುತ್ತಿದೆ’ ಎಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲಕ್ಷಣ — ಎಡಗೈ ಅದುರುವುದು ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ಭಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಿದ್ಧನಾಗು’ ಎಂದು ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ವೀರನ ರೀತಿ. ‘ಈ ಶಕುನಗಳು ನನಗೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಆಪತ್ತನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅಣ್ಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಭಂಜನ್ನಿವ’ — ‘ಮುರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ’ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಚಂಡತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಬಿರುಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವಂತೆ ಆ ಶಬ್ದ ವನವನ್ನೇ ಸೀಳುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು.

ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವನು ಬೃಹದಾಕಾರದ ದೇಹದವನು, ತಲೆಯೂ ಕತ್ತೂ ಇಲ್ಲದವನು, ಕೇವಲ ಮುಂಡ ಮಾತ್ರ — ತಲೆ ಕತ್ತುಗಳಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಮುಂಡವೇ ಅವನ ಇಡೀ ದೇಹ — ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಬಾಯಿಯುಳ್ಳವನು. ಹರಿತವಾದ ಚೂಪಾದ ರೋಮಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಅವನು ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದನು, ಕಾರ್ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದನು, ರೌದ್ರನಾಗಿದ್ದನು, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ಹಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ದೊಡ್ಡ ರೆಪ್ಪೆಗಳುಳ್ಳ, ಕಂದುಬಣ್ಣದ, ವಿಶಾಲವೂ ಉದ್ದವೂ ಆದ, ಎದೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಒಂದೇ ಘೋರ ಕಣ್ಣು ಅವನಿಗಿತ್ತು — ಅವನ ಹಣೆಯೂ ಎದೆಯಲ್ಲೇ, ಕಣ್ಣೂ ಅಲ್ಲೇ. ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಮುಖ ಅವನಿಗಿತ್ತು; ಮಹಾಘೋರವಾದ ಕರಡಿ ಸಿಂಹ ಮೃಗ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಅವನು ಅದೇ ಬಾಯಿಂದ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ಘೋರವಾದ ಎರಡು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚುತ್ತಾ, ಅವನು ಕೈಗಳಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳನ್ನೂ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು; ಅನೇಕ ಮೃಗಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಡಿದು ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ತಿನ್ನಲು ರುಚಿಸದವುಗಳನ್ನು ಅದೇ ಕೈಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸಹೋದರರ ದಾರಿಯನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಅವನು ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಪಕ್ಕದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿ, ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ದೂರದಿಂದಲೇ ಆ ಮಹಾಕಾಯನಾದ, ದಾರುಣನಾದ, ಭೀಕರನಾದ, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕಬಂಧನನ್ನು ಕಂಡರು — ಆಕಾರದಿಂದಲೇ ಅತಿ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅಂಗದಿಂದ ಅಂಗಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಅಸಾಧಾರಣ ವಿಕಾರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗಾತ್ರ, ಬಣ್ಣ, ಧ್ವನಿ, ಕಣ್ಣು, ಬಾಯಿ, ತೋಳುಗಳು ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಯದ ಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಕಬಂಧಮ್ ಉದರೇಮುಖಮ್’ — ‘ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಯುಳ್ಳ ಮುಂಡ’ — ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲೇ ಅವನ ಸಮಗ್ರ ವಿಕಾರ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ — ತಲೆಯಿಲ್ಲ, ಕತ್ತಿಲ್ಲ, ಬಾಯಿ ಮಾತ್ರ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ. ‘ವಿವೃದ್ಧ’ ಎಂಬುದೂ ಗಾತ್ರದ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ತೋಳುಗಳು’ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅವನ ಹಿಡಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನು ದೂರದ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದಲೇ ರಾಘವರೂ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುವರು. ‘ಒಂದು ಕ್ರೋಶದ ದೂರದಿಂದ ಕಂಡರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕ್ರೋಶದ ದೂರದಿಂದಲೂ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಕಾರದಿಂದ ಕಬಂಧನಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನದಂತೆಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾದ ತನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ಬಲವಾಗಿ ಹಿಸುಕುತ್ತಾ, ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳೂ ದೃಢಧನುರ್ಧಾರಿಗಳೂ ತೀಕ್ಷ್ಣತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮಹಾಬಾಹುಗಳೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಆ ಸಹೋದರರು ಅವನಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾ ವಿವಶರಾದರು — ಬಲವೂ ಆಯುಧವೂ ಇದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಶೂರನಾದ ರಾಘವನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನವನಾದ್ದರಿಂದಲೂ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದ್ದರಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ವಿಷಣ್ಣನಾದ ಆ ರಾಘವಾನುಜನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ನೋಡು, ನಾನು ವಿವಶನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನ ವಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಸಿದರೆ ಇವನು ತೃಪ್ತನಾದಾನು; ರಾಘವ, ನೀನಾದರೋ ಬಿಡಿಸಿಕೊ. ನನ್ನನ್ನು ಭೂತಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟು ಸುಖವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗು. ಬೇಗನೆ ನೀನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ದೃಢ ನಂಬಿಕೆ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ತಂದೆ ತಾತಂದಿರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ನೆನೆಯುತ್ತಿರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗಶೀಲವಾದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಣದಲ್ಲೂ ಅವನ ಚಿಂತೆ ಅಣ್ಣನ ಸಿದ್ಧಿಯೇ. ತಮ್ಮನ ಈ ಸ್ನೇಹಾರ್ದ್ರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೆದರಬೇಡ; ನಿನ್ನಂಥ ಪುರುಷನು ವಿಷಾದಪಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇದೇ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ದಾನವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಕಬಂಧನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹೋರಿಯಂತಹ ಹೆಗಲುಗಳುಳ್ಳ, ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ನೀವು ಯಾರು? ದೈವವಶದಿಂದ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ನೀವು ಈ ಘೋರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಬಂದಿರಿ? ಇಲ್ಲಿ ನಿಮಗೇನು ಕೆಲಸ? ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲೂ ರಾಮನ ಮಾತು ಧೈರ್ಯವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ತಮ್ಮನ ಶೋಕವನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ರ ಧೈರ್ಯಾಚ್ಚ ಶೂರಸ್ತು ರಾಘವೌ ನೈವ ವಿವ್ಯಥೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವೌ’ ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯಾಪದ ‘ವಿವ್ಯಥೇ’ ಏಕವಚನ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ರಾಮನನ್ನೇ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಶಯ — ರಾಮನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನನ್ನನ್ನು ಭೂತಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟು’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಕರುಣರಸದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಕಬಂಧನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ವಿಚಿತ್ರ — ತಿನ್ನುವ ಮೊದಲು ಅವನು ಪರಿಚಯ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಅವಕಾಶ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ದೈವವಶದಿಂದ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರಿ’ ಎಂಬ ಕಬಂಧನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ದೈವ’ ಎಂಬ ಪದ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನೂ ಮುಂದೆ ದೈವದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಪದ, ಆದರೆ ಭಾವ ಬೇರೆ. ಕಬಂಧನಿಗೆ ಅದು ಭಾಗ್ಯ, ರಾಘವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ವಿಪತ್ತು. ‘ಇಲ್ಲಿ ನಿಮಗೇನು ಕೆಲಸ, ಹೇಳಿರಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂವಾದದ ಎಳೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಕಬಂಧನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ, ಬಾಣ ಬಿಲ್ಲು ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ನೀವು ಚೂಪಾದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ, ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಜೀವ ಉಳಿಯುವುದು ದುರ್ಲಭ.’ ದುರಾತ್ಮನಾದ ಕಬಂಧನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ, ದಾರುಣವಾದ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಕ್ಕು, ಆ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮೊದಲೇ, ಜೀವನವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಈ ಆಪತ್ತು ಬಂದಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಲದ ವೀರ್ಯ ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದದ್ದು; ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ವಿಪತ್ತುಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ನೋಡು. ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನು ಆಳುವುದು ದೈವಕ್ಕೆ ಭಾರವೇ ಅಲ್ಲ — ಅದು ಏನನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶೂರರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದವರೂ ಆದ ಪುರುಷರೂ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಮರಳಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಸೇತುವೆಗಳಂತೆ ಕುಸಿದುಹೋಗುತ್ತಾರೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಮನೋಹರ — ಮರಳಿನ ಸೇತುವೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ವೀರರೂ ಶಿಥಿಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, ದೃಢವಾದ ಸತ್ಯವೂ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಉಳ್ಳ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದಾಶರಥಿ, ಉನ್ನತ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಆಗ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದು — ಶೋಕವಾಗಲಿ ಭಯವಾಗಲಿ ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಲದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾದರೂ ಅವನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನ ತೋಳುಗಳ ಛೇದನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಹಿ ಭಾರೋಽಸ್ತಿ ದೈವಸ್ಯ’ — ‘ದೈವಕ್ಕೆ ಭಾರವೇ ಇಲ್ಲ’ — ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದೈವದ ಅನಾಯಾಸಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸರ್ವಭೂತಗಳ ನಿಯಮನ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಹೊರೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ; ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಕಾಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ದೈಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮುಖ ಮಾತ್ರ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮಾನುಷಭಾವವನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ