॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 68ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಜಟಾಯುವಿನ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ದಹನಸಂಸ್ಕಾರ

ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಜಟಾಯುವಿನ ಕೊನೆಯ ನಿವೇದನೆ, ವಿಂದಮುಹೂರ್ತದ ಸೂಚನೆ, ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ, ಚಿತಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ದಹನ, ಪಿಂಡೋದಕಕ್ರಿಯೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿ, ರೌದ್ರನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹದ್ದನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಿತ್ರಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈ ಪಕ್ಷಿ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹತನಾದನು; ನನಗಾಗಿಯೇ ಇವನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಅತ್ಯಂತ ಬಳಲಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಇನ್ನೂ ಇದೆ; ಆದರೆ ದನಿಯಿಲ್ಲದೆ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ವೈದ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯಂತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವನಲ್ಲೂ ಉಳಿದಿರುವ ಜೀವವನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ — ‘ನನಗಾಗಿ’ — ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೇ ಮೊದಲ ಭಾವ, ಕುತೂಹಲವಲ್ಲ. ಮಿತ್ರನ ಋಣದ ಅರಿವಿನಿಂದಲೇ ಈ ಸರ್ಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಿತ್ರಸಂಪನ್ನ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಗುಣಸಂಪನ್ನನೇ ಕೇಳುಗನಾಗಿರುವುದು ಯುಕ್ತ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕವಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಣದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಋಣದ ಅಪರಿಹಾರ್ಯತೆ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಇಡೀ ಸರ್ಗ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಟಾಯುವೇ, ಇನ್ನೂ ಮಾತಾಡಲು ಶಕ್ಯವಾದರೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳು, ನಿನ್ನ ವಧೆಯ ವಿಷಯವನ್ನೂ ಹೇಳು. ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನು ಆರ್ಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು? ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಏನು ಮಾಡಿದ್ದೆ? ನನ್ನ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು? ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ, ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ಅವಳ ಆ ಮನೋಹರ ಮುಖ ಆಗ ಹೇಗಿತ್ತು? ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದಳು? ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಎಂತಹ ವೀರ್ಯದವನು, ಎಂತಹ ರೂಪದವನು, ಎಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು? ತಂದೆಯೇ, ಅವನ ಮನೆ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮವೇ ರಾಮನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಪ್ರಿಯೆ, ಅನಂತರ ಮಿತ್ರನ ವಧೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಪರಾಧದ ಚಿಂತೆ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ಮುಖ ಮತ್ತು ಮಾತುಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ನೆಲೆ. ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕಾರ್ಯನಿಶ್ಚಯದತ್ತ ಸಾಗುವ ಗತಿ ಇದು. ‘ನಿನ್ನ ವಧೆಯ ವಿಷಯವನ್ನೂ ಹೇಳು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನಷ್ಟೇ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಗಾಯದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ — ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ — ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕ — ಪ್ರಾಣ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನಿಗೂ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಹಾರೈಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಾವಿನಂಚಿನ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ‘ತಾತ’ — ‘ತಂದೆಯೇ’ — ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅವನು ಅವನನ್ನು ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಪಕ್ಷಿ ತೊದಲುವ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಕಾರ್ಮೋಡದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ದೊಡ್ಡ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಅವನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು. ತಂದೆ, ನಾನು ದಣಿದಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ಹೋದನು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ, ದೃಷ್ಟಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದೆ; ಲಾವಂಚದ ಬೇರುಗಳೇ ಕೂದಲಾಗಿರುವ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವುದರ ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣನೆ ಕವಿಯ ನಿರೀಕ್ಷಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣಾಮುಖಃ’ — ‘ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿ’ — ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಮುಂದಿನ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ರಾಮನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವನು, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು, ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವನು. ಸಾಯುತ್ತಿರುವವನ ಮಾತೇ ಕಥೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕವಾಯಿತು. ‘ಮಾಯೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವಲ್ಲ, ಕಪಟವೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಗಾಳಿ ಮಳೆ ಕತ್ತಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಅವನು ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿ ಅಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳ ದರ್ಶನವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮರಣದ ಚಿಹ್ನೆಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಉಳಿದಿರುವುದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲವೇ.

ಜಟಾಯು ಒಂದು ಶುಭಶಕುನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾವ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದನೋ, ಆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದ ಧನವನ್ನು ಅದರ ಒಡೆಯನು ಬೇಗನೆ ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮುಹೂರ್ತದ ಹೆಸರು ‘ವಿಂದ’; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಗಾಳವನ್ನು ನುಂಗಿದ ಮೀನಿನಂತೆ ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕನ ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ವ್ಯಥೆಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಸುಖಿಸುವೆ.’ ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪಕ್ಷಿ ಭಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆಸೆಯನ್ನೇ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಸೌಹಾರ್ದದ ಪರಮ ಲಕ್ಷಣ. ಗಾಳದ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಮೀನು ಏನನ್ನು ನುಂಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದೇ ಅದರ ಮೃತ್ಯು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನ ಲಾಭವೇ ಅವನ ವಿನಾಶದ ಬೀಜ. ಜ್ಯೋತಿಷದ ಶಕುನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಾರ್ಥವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಲವೇ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ‘ವಿಂದ’ ಎಂಬ ಮುಹೂರ್ತನಾಮ ‘ವಿದ್’ ಧಾತುವಿನ ‘ಪಡೆಯುವುದು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮರಳಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕಾಲದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಬಲ ನಿಷ್ಫಲ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ರಾಮನ ವಿಷಾದ ಆಸೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಬುದ್ಧಿ ಮಸುಕಾಗದ ಆ ಸಾಯುತ್ತಿರುವ ಹದ್ದಿನ ಬಾಯಿಂದ ಮಾಂಸದ ತುಣುಕುಗಳೊಡನೆ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು. ಆದರೂ ಅವನು ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮಗ, ವೈಶ್ರವಣನ ತಮ್ಮ’ — ಇಷ್ಟನ್ನು ಹೇಳಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ದುರ್ಲಭವಾದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದನು. ರಾವಣನ ಕುಲಪರಿಚಯವೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಉಪಕಾರ; ಅದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲನು. ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ರಾಮನು ‘ಹೇಳು, ಹೇಳು’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಹದ್ದಿನ ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದವು. ಅನಂತರ ಅವನು ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲಿಟ್ಟು, ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ದೇಹವನ್ನು ಹರಡಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ಹೇಳು, ಹೇಳು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ, ಕೈಮುಗಿದಿರುವಿಕೆ — ರಾಜಕುಮಾರನು ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸಮಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಸಮ್ಮೂಢ’ — ‘ಬುದ್ಧಿ ಮಸುಕಾಗದ’ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಪಕ್ಷಿಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ದೇಹ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿ ಮಾತ್ರ ಅಕ್ಷತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬಾಯಿಂದ ಮಾಂಸಸಹಿತ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದೆ, ಆದರೂ ವಾಕ್ಯ ತುಂಡಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಮಿತ್ರನಿಷ್ಠೆ. ದೇಹ ಬೀಳುವಾಗಿನ ಮೂರು ಅಂಗವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು — ತಲೆಯನ್ನು ಇಡುವುದು, ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಚಾಚುವುದು, ದೇಹವನ್ನು ಹರಡುವುದು — ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕ್ಷಣ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ನಡೆಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರಾಣ ಹೋದ, ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾದ ಆ ಹದ್ದನ್ನು ಕಂಡು, ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳಿಂದ ದೀನನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸರ ನೆಲೆಯಾದ ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಈ ಪಕ್ಷಿಯ ದೇಹ ಇಲ್ಲಿ ನಶಿಸಿಹೋಯಿತು. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ವಯಸ್ಸಿನವನೂ ಬಹುಕಾಲ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿದ್ದವನೂ ಆದ ಇವನೇ ಇಂದು ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ — ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟವಲ್ಲವೇ. ನೋಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈ ಹದ್ದು ನನಗೆ ಉಪಕಾರಿ, ಅವನು ಹತನಾದನು; ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾ ಅವನು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ತಂದೆ ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ಮಹತ್ತಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು.’ ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೂರು ಭಾವಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲದ ಅನತಿಕ್ರಮಣೀಯತೆ, ಮಿತ್ರನ ಉಪಕಾರ, ತನ್ನ ಋಣ. ‘ಉಪಕಾರೀ ಹತಶ್ಚ ಮೇ’ — ‘ನನಗೆ ಉಪಕಾರಿ, ಹತನಾದನು’ — ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಾಕ್ಯವೇ ಸಮಗ್ರ ಶೋಕವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ. ‘ಅಚಲೋಪಮ’ — ‘ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವ’ — ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನ ನಿಶ್ಚಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಅಲುಗಾಡದೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗದ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ; ಇಬ್ಬರೂ ಪರರಿಗಾಗಿಯೇ ತ್ಯಜಿಸಿದವರು. ಇದರಿಂದ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ರಾಮನಿಗೆ ಸರಿಸಮಾನನಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ, ಶೂರರಾದ, ಶರಣಾಗತರನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸಾಧುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾರೆ — ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರಲ್ಲೂ.’ ಈ ಮಾತು ರಾಮಾಯಣದ ಹೃದಯದಂತಿದೆ — ಗುಣವು ಜಾತಿಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸೌಮ್ಯ, ಪರಂತಪ, ನನಗಾಗಿ ಆದ ಈ ಹದ್ದಿನ ವಿನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾದಷ್ಟು ದುಃಖ ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಪೂಜನೀಯನೂ ಮಾನ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜನೂ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತಾ; ನಾನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕಡೆದು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನಗಾಗಿ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ದಹಿಸಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಪಕ್ಷಿಲೋಕದ ಒಡೆಯನಾದ ಇವನನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿಸುತ್ತೇನೆ, ರೌದ್ರನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹತನಾದ ಇವನನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಪಕ್ಷಿಗೆ ತಂದೆಗೆ ಸಮನಾದ ಗೌರವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ರಾಮನು ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ನೈತಿಕ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕಡೆದು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದೂ ಸೂಚಕ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅನಾಥನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ರಾಜಕುಮಾರನೇ ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕರಿಂದಲ್ಲ. ತಂದೆ ದಶರಥನಿಗೆ ರಾಮನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗದ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ — ಈ ಧ್ವನಿ ಕಥೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಜ್ಞಶೀಲರಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿಯೋ, ಆಹಿತಾಗ್ನಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿಯೋ, ರಣದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗದವರಿಗೂ ಭೂದಾನ ಮಾಡಿದವರಿಗೂ ಯಾವ ಗತಿಯೋ, ಆ ಉತ್ತಮ ಗತಿಗೆ ನನ್ನ ಅನುಜ್ಞೆಯೊಡನೆ ಹೋಗು; ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜನೇ, ನನ್ನಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತೆರಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಏರಿಸಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಬಂಧುವನ್ನು ದಹಿಸುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ದಹಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಾದ ದೊಡ್ಡ ರೋಹಿ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಆ ಪಕ್ಷಿಗಾಗಿ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಹರಡಿದನು; ರೋಹಿಯ ಮಾಂಸವನ್ನು ತೆಗೆದು ಉಂಡೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ರಮ್ಯವಾದ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲುಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಆ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಪಿಂಡವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಸತ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ದ್ವಿಜರು ಯಾವ ಪಿತೃಸಂಬಂಧಿ ಸ್ವರ್ಗಗಮನಮಂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೂ ಅವನು ಜಪಿಸಿದನು. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು — ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕರುಣೆಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯೂ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿವೆ. ನಾಲ್ಕು ಗತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಜ್ಞಶೀಲರದು, ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯದು, ರಣದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗದವರದು, ಭೂದಾನಿಗಳದು; ಇವುಗಳಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಕರ್ಮ ವೀರನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಣದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ತನ್ನ ಬಂಧುವನ್ನು ದಹಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಶೋಕದ ಸಹಜತೆ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಗೋದಾವರೀ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನಿಗೆ ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದರು; ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಹದ್ದಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಫಲವನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಣದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಯಶಸ್ಕರವೂ ಅತಿದುಷ್ಕರವೂ ಆದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಮಹರ್ಷಿಸಮಾನನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತನ್ನ ಪುಣ್ಯದ ಶುಭಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ಮುಗಿಸಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟು, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ ಎಂಬ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರಂತೆ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಶೋಕವು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಕ್ರಿಯೆ ಈಗ ಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಉಪಸಂಹಾರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅನುಷ್ಟುಪ್ಪನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕವಿ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯ ಪುಣ್ಯಗತಿ, ಇನ್ನೊಂದು ರಾಜಕುಮಾರರ ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಯಾಣ. ವಿಷ್ಣು-ಇಂದ್ರರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ಈಗ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ