॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 67ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆ ರಾಮನ ಭೇಟಿ

ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಜಟಾಯುವಿನ ದರ್ಶನ, ಅವನು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು, ರಾಮನ ಆಲಿಂಗನ ಮತ್ತು ರೋದನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೀರ್ಘವಾದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದ್ದನು. ರಾಮನು ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಆ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಾರಗ್ರಾಹಿ, ಮಹತ್ತಾದ ಸಾರವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂರ್ವಜೋಽಪಿ’ — ‘ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿರಿಯವನ ಹಿತವಚನವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠನ ಲಕ್ಷಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ಬೆಳೆದಿದ್ದ ತನ್ನ ರೋಷವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಊರಿ ಅದಕ್ಕೆ ಒರಗಿಕೊಂಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವತ್ಸ, ನಾವೇನು ಮಾಡೋಣ? ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ? ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣೋಣ? ಇದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸು.’ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಾರ್ಯಚಿಂತನೆಯತ್ತ ಆದ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಉಪದೇಶದ ಫಲ. ‘ವಿಚಿಂತಯ’ — ‘ಆಲೋಚಿಸು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕದಿಂದ ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಅಶಕ್ತನಾದ ಅವನು ಈಗ ಸಹಾಯಕನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಊರಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಸೂಚಕ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಲೋಕಸಂಹಾರಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಬಿಲ್ಲು ಈಗ ಕೇವಲ ಆಸರೆಯಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕೋಪದ ಶಮನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿತಾಪದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ನೀನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಇದು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ನಾನಾ ಮರ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಕಂದರಗಳು ಇವೆ. ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಘೋರ ಗುಹೆಗಳೂ ಕಿನ್ನರರ ನೆಲೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರ ಭವನಗಳೂ ಇವೆ. ನನ್ನೊಡಗೂಡಿ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನರಾದ ನಿನ್ನಂಥ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಬಿರುಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬೆಟ್ಟ ಅಲುಗದಂತೆ ಧೀರನು ಆಪತ್ತಿನಿಂದ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ವನವನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಉಪದೇಶವು ಈಗ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ — ವಿಲಾಪ, ವಿಚಾರ, ಅನಂತರ ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಬ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಾಯವೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ — ದೂರ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಹತ್ತಿರದ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲೇ ರಥ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದೆ, ಅಲ್ಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ವನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದುರ್ಗಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಕಿನ್ನರರ ನೆಲೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವಭವನಗಳು; ಇದರಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ಕಷ್ಟ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಘೋರವಾದ ಕ್ಷುರ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅವನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿರುವ, ಮಹಾಭಾಗನಾದ, ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಕೋಡಿನಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನೇ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹದ್ದಿನ ರೂಪ ತಾಳಿ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸನೇ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಂದು ಇವನು ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ; ಉರಿಯುವ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಕ್ಷುರವನ್ನು ಹೂಡಿ, ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವವನಂತೆ ಹದ್ದಿನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸದ ಶಿಖರ — ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಹೋರಾಡಿದವನನ್ನೇ ಅವಳ ಪತಿ ಅವಳನ್ನು ತಿಂದವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಜ್ಞಾನಮೂಲವಾದ ಕ್ರೋಧ ಎಂತಹ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ’ — ‘ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ’ — ಎಂಬ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಅವನ ಭ್ರಮೆಯ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಿತ್ತ ಬೇಗನೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ, ವಿಚಾರವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿಚಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮರೆತುಹೋದಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಮಾನುಷ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೇ ಹೊರತು ರಾಮನ ದೋಷವನ್ನಲ್ಲ.

ಆಗ ಆ ಪಕ್ಷಿ ಅತಿ ದೀನವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ, ನೊರೆಸಹಿತ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ, ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಯುಷ್ಮಂತನೇ, ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ದೇವಿಯನ್ನು ಔಷಧಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಂತೆ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಆ ದೇವಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು — ಎರಡನ್ನೂ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ರಾಘವ, ನಿನ್ನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಅಗಲಿದ್ದ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ನಾನು ಸೀತೆಯ ನೆರವಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದೆನು; ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾವಣನ ರಥವನ್ನೂ ಕೊಡೆಯನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು, ಅವನನ್ನೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಿದೆನು.’ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಪಕ್ಷಿ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅಪಹರಿಸಿದವನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಔಷಧಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರೋಗಪೀಡಿತನು ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಂತೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮುದಿ ಹದ್ದಿನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಪರಮ ನಿದರ್ಶನ. ‘ಉಭಯಂ ಹೃತಮ್’ — ‘ಎರಡನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸಿದನು’ — ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಮೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎರಡನ್ನೂ ಕೊಂಡೊಯ್ದವನು ಒಬ್ಬನೇ ಎಂದು. ಮಾತಿನ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ರಕ್ತ ಕಾರುವುದನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿ ಕವಿ ಕೇಳುಗರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಹೂಡಿದ ಬಾಣವನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಜಟಾಯು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದೋ ಅವನ ಮುರಿದ ಬಿಲ್ಲು, ಇವು ಅವನ ಬಾಣಗಳು; ರಾಮ, ಇದೋ ರಣದಲ್ಲಿ ಮುರಿದುಹೋದ ಅವನ ಯುದ್ಧರಥ. ಇವನು ಅವನ ಸಾರಥಿ, ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ದಣಿದಿದ್ದಾಗ ರಾವಣನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇವೇ ಕುರುಹುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಇದು ಒಬ್ಬನದೇ ಹೋರಾಟ’ ಎಂದು ಊಹಿಸಿದ್ದನು; ಅದು ಈಗ ಸಾಕ್ಷಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ದೀನನಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಹತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲಬೇಡ.’ ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವನ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಅವಮಾನವಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಭ್ರಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ವಸ್ತುಗಳು (ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣಗಳು, ರಥ), ಅನಂತರ ವ್ಯಕ್ತಿ (ಸಾರಥಿ), ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ದೇಹದ ಗಾಯ. ಇಷ್ಟರಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದ ರಣಸ್ಥಳವೆಲ್ಲವೂ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಯಾವುದೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾಮನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಸೆದು ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಶನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅತ್ತನು. ಅತ್ಯಂತ ಧೀರನಾಗಿದ್ದರೂ ಆಗ ಅವನು ಇಮ್ಮಡಿಯಾದ ತಾಪದಿಂದ ಆರ್ತನಾದನು — ಸೀತಾಶೋಕ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರಶೋಕ ಎರಡೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದವು. ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ, ಒಂದೇ ದಾರಿಯಿರುವ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜ್ಯ ಕೈತಪ್ಪಿತು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸ, ಸೀತೆ ಕಳೆದುಹೋದಳು, ಈ ಪಕ್ಷಿ ಸತ್ತನು; ನನ್ನ ಈ ದುರದೃಷ್ಟ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೂ ಸುಟ್ಟೀತು. ಇಂದು ನಾನು ತುಂಬಿದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಹೊರಟರೆ, ಆ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನೂ ನನ್ನ ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬತ್ತಿಹೋದಾನು.’ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಶೋಕದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸುಡುವ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವ ದುರದೃಷ್ಟ ಎಂತಹದ್ದಿರಬೇಕು. ‘ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎಸೆದು’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ‘ಅವಶಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯ ಅಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅತ್ಯಂತ ಧೀರನಾದ ರಾಮನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವಶ.

‘ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಾಗ್ಯನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಪತ್ತುಗಳ ಈ ದೊಡ್ಡ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಈ ಮಹಾಬಲಿ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ತಿರುವುಮುರುವಾದ್ದರಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಬಹಳ ಹೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಘವನು ಪಿತೃಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸವರಿದನು. ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದವನೇ ಈಗ ತಂದೆಯನ್ನು ಸವರುವಂತೆ ಸವರುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ರಾಮನು ‘ಪ್ರಾಣಸಮಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು?’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನಾಡಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು. ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಕುಸಿತದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ ಕೊಡುವನು. ‘ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹಿತ’ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಜಟಾಯು ದಶರಥನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಶೋಕ ಪಿತೃಶೋಕದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕವಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಪಕ್ಷಿ, ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ರಾಜಪುತ್ರ, ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಶ್ನೆ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದ ದೇಹ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ