ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆ
ಶೋಕಮೂಢನಾದ ರಾಮನ ಪಾದಸೇವೆ, ಯಯಾತಿ ವಸಿಷ್ಠ ಮೊದಲಾದವರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಧೈರ್ಯದ ಉಪದೇಶ, ಶತ್ರುವನ್ನೇ ಕಿತ್ತೊಗೆಯಬೇಕೆಂಬ ನಿಶ್ಚಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತರ್ಕದಿಂದಲೂ ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆದಿದ್ದನು. ಈಗ ಕೋಪ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶೋಕವೇ ಉಳಿದಿದೆ. ರಾಮನು ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾಮೋಹದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಬಳಲಿ, ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿದವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಥವತ್’ — ‘ಅನಾಥನಂತೆ’ — ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಎಲ್ಲರ ನಾಥನಾದವನೇ ಈಗ ನಾಥನಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಹ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸೌಮಿತ್ರಿ ತಾನೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅನಂತರ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒತ್ತುತ್ತಾ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ ಸೇವೆಯಿಂದಲೂ ಶಾಂತವಾದ ಚಿತ್ತ ಮಾತ್ರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಲ್ಲದು. ‘ಮುಹೂರ್ತಾದಿವ’ — ‘ಒಂದು ಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಸ್ತಬ್ಧನಾಗಿದ್ದನು, ಅನಂತರವೇ ಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿಹೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ; ಇಡೀ ಸರ್ಗವು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘವಾದ ಸಾಂತ್ವನವಚನ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಕುಲದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವತೆಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಮಹಾಕರ್ಮದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದನು. ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದ ಆ ಭೂಪಾಲನು ನಿನ್ನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು — ಭರತನಿಂದ ಕೇಳಿದಂತೆ.’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಜೀವನ ಅವನೊಬ್ಬನದೇ ಅಲ್ಲ, ಅದು ತಂದೆಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಶೋಕದಿಂದ ನಾಶಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ತರ್ಕವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಒದಗಿಬಂದ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ನೀನೇ ಸಹಿಸದಿದ್ದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯನೂ ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವನೂ ಆದ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಸಹಿಸಿಯಾನು?’ ಮಹಾತ್ಮರ ಧೈರ್ಯವೇ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆದರ್ಶ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಭಾವ; ಶ್ರೇಷ್ಠನ ವಿಷಾದ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ವಿಷಾದವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಸ್ನೇಹದಿಂದ, ಅನಂತರ ಕುಲಗೌರವದಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ಲೋಕಹಿತದಿಂದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ — ಮೂರೂ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಗುರಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೇಲೇಳುವುದು.
‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸಮಾಧಾನ ತಾಳು; ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಆಪತ್ತುಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ಅವು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸೋಕುತ್ತವೆ, ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಒಂದು ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದುಃಖಿತನಾಗಿ ನೀನೇ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟರೆ, ಆರ್ತರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳು ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವರು?’ ಅನಂತರ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು — ನಹುಷನ ಮಗನಾದ ಯಯಾತಿ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಸಾಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ದುರ್ನೀತಿಯ ಫಲ ಅವನನ್ನು ತಟ್ಟಿತು; ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಪುರೋಹಿತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನೂರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು, ಅದೇ ರೀತಿ ಮತ್ತೆ ಅವರು ಹತರಾದರು. ಹೀಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ರಾಜರಲ್ಲಿಯೂ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧಿ ಒಂದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಲೋಕಸ್ವಭಾವ ಏವೈಷಃ’ — ‘ಇದು ಲೋಕದ ಸ್ವಭಾವವೇ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸಾಂತ್ವನದ ಮೂಲಸೂತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೆಂಕಿಯ ಸೋಕಿನ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಮಣೀಯ — ಆಪತ್ತು ಸುಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಶಾಶ್ವತವೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನೇ ಹೆಚ್ಚು ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ.
ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಕೋಸಲೇಶ್ವರ, ಜಗತ್ತಿನ ತಾಯಿಯೂ ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವವಳೂ ಆದ ಈ ಭೂಮಿಗೂ ಕಂಪನ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣುಗಳಾದ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆಯೋ ಆ ಧರ್ಮಸ್ವರೂಪರಾದ, ಮಹಾಬಲರಾದ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರೂ ಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ಭೂತಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ದೈವದ ವಶದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಇನ್ನು ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಮಾತೇನು? ನರಶಾರ್ದೂಲ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾಲ ಕೆಟ್ಟ ಕಾಲಗಳಿವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭೂಮಿ, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು, ಮಹಾಭೂತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಇಂದ್ರ — ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ. ಅತ್ಯುನ್ನತರಲ್ಲೂ ಇರುವುದು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಇರಬಾರದು ಎಂಬುದೇ ಯುಕ್ತಿ. ದುಃಖವು ಅಪವಾದವಲ್ಲ, ನಿಯಮ ಎಂಬುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಭೂಮಿಗೆ ‘ಜಗತ್ತಿನ ತಾಯಿ’ ಎಂದೂ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಿಗೆ ‘ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣುಗಳು’ ಎಂದೂ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನಿತ್ತು ಮೊದಲು ಅವುಗಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಅವುಗಳಿಗೂ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಶಕ್ತಿ.
‘ರಾಘವ, ವೀರನೇ, ವೈದೇಹಿ ಸತ್ತಿದ್ದರೂ ನಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಬೇರೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಶೋಕಿಸುವುದು ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ನಿನ್ನಂಥವರು ಸದಾ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಣಬಲ್ಲವರು; ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಷ್ಟಗಳಲ್ಲೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ನಿರ್ವೇದದಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸು — ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರು ಮಾತ್ರ ಶುಭಾಶುಭಗಳನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ಗುಣದೋಷಗಳು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುವು ಅನಿಶ್ಚಿತವೋ, ಅವುಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳದೆ ಇಷ್ಟಫಲ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಕರ್ಮವಾದವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಫಲವು ಚಿಂತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವ ಕರ್ಮದ ಶುಭಾಶುಭ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲದ ಸಂಶಯದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ವಿಲಾಪದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸು ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ತೀರ್ಮಾನ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿನಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವೀರನೇ, ಇವೇ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ನೀನೇ ನನಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ್ದೆ; ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೂ ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಬಲ್ಲನೇ? ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಅನುಸರಿಸಲಾರರು; ಶೋಕದಿಂದ ನಿದ್ರಿಸಿರುವ ನಿನ್ನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ಕೇವಲ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಈ ವಿನಯವೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುವಿಗೆ ಕಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠ, ನಿನ್ನ ದಿವ್ಯವೂ ಮಾನುಷವೂ ಆದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ ಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸರ್ವನಾಶವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೇನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಆ ಪಾಪಿಯಾದ ಶತ್ರುವನ್ನೇ ಗುರುತಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಸರ್ವಲೋಕಸಂಹಾರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಶತ್ರುವಿನ ಹುಡುಕಾಟ ಮತ್ತು ವಧೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಉದ್ಧರ್ತುಮ್’ — ‘ಕಿತ್ತೊಗೆಯಲು’ — ಎಂಬ ಪದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮರವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳುವಂತೆ ಕೀಳಬೇಕು, ಕೇವಲ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಲ್ಲ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಕಥಾವಸ್ತುವಿಗೆ ಬೀಜರೂಪವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥