॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 65ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂತೈಸುವುದು

ಸೀತಾಪಹರಣದ ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಮಾತು, ಮುರಿದ ರಥದ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಹುಡುಕಾಟದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ತಿಳಿದು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾಗಿ ಸಂತಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲೋಕಗಳ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸಂವರ್ತಕಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಹರನಂತೆ ಅವನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಿಯೆಯ ವಿರಹ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ. ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಸೌಮಿತ್ರಿ ಮಾತಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ತಮ್ಮನ ಮಾತೇ ಈಗ ಏಕೈಕ ಔಷಧ. ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವ’ — ‘ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕೋಪ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಹೊರತಾದದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭಯಂಕರವಾದದ್ದು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ರಾಮನಿಗೆ ಅವನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ನೀನು ಮೃದುವೂ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವನೂ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆಗಿದ್ದೆ; ಈಗ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಆ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಕಾಂತಿ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಪ್ರಭೆ, ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಚಲನೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಹೇಗೆ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುಪಮವಾದ ಯಶಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿದೆ.’ ಈ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಶಸ್ಸು ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ; ಕೋಪದಿಂದ ಅದೇ ನಾಶವಾದೀತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಬ್ಬನ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಈ ಯುದ್ಧರಥ ಯಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಲ್ಲವೇ.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲಕ ಅವನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಿಚಾರದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಶಾಂತಿಗೆ ತರುವುದಕ್ಕೆ ಇದೊಂದೇ ಉಪಾಯ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುದ್ಧಸ್ಥಳವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೊಗದೊಡನೆಯೂ ಸಲಕರಣೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಈ ರಥವನ್ನು ಯಾರು ಮುರಿದರು, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ? ಈ ನೆಲವು ಕುದುರೆಗಳ ಗೊರಸುಗಳಿಂದಲೂ ರಥದ ಚಕ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ತಂತಾಗಿದೆ, ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳಿಂದ ತೊಯ್ದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅತಿಘೋರವಾದ ಕಾಳಗ ನಡೆದಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಆದರೆ ರಾಜಕುಮಾರ, ಈ ಹೋರಾಟ ಒಬ್ಬನದೇ, ಎರಡು ಸೇನೆಗಳದ್ದಲ್ಲ; ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಬ್ಬನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೂಪಾಲರು ಯುಕ್ತವಾದ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸುವವರೂ ಮೃದುಗಳೂ ಪ್ರಶಾಂತರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ; ನೀನಾದರೋ ಸದಾ ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯನೂ ಪರಮ ಗತಿಯೂ ಆಗಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶರಣ್ಯನೂ ಪರಮ ಗತಿಯೂ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ಷಕನು ಸಂಹಾರಕನಾಗುವುದು ಹೇಗೆ?

ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ನಾಶವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಭಾವಿಸುವರು? ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವನಿಗೆ ಸಜ್ಜನರಾದ ಋತ್ವಿಜರು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರದಂತೆ, ನದಿಗಳಾಗಲಿ ಸಾಗರಗಳಾಗಲಿ ಪರ್ವತಗಳಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ ದಾನವರಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಧರ್ಮದೀಕ್ಷಿತನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪರಾಜಯ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ರಾಜನೇ, ಯಾರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನೋ ಅವನನ್ನೇ ನೀನು ಹುಡುಕಬೇಕು — ನಿರಪರಾಧಿಗಳಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗಾರ, ನೀನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವನು, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ನಮಗೆ ಸಹಾಯಕರು; ಹೀಗೆ ನಾವು ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೋಕವನ್ನು ಕರ್ಮವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಲಾಪದ ಬದಲು ಹುಡುಕಾಟವೇ ಉಪಾಯವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮದ್ದ್ವಿತೀಯಃ’ — ‘ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಎರಡನೆಯವನು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸಹಚರನಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಒಂಟಿತನದ ಭಾವನೆಯೂ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಘೋರ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಕಮಲಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ದೇವಗಂಧರ್ವರ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಾವು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತೇವೆ — ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನು ಸಿಗುವವರೆಗೂ. ಕೋಸಲೇಂದ್ರ, ದೇವೇಶ್ವರರು ಸಾಮದಿಂದ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅನಂತರ ಕಾಲೋಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವೆಯಂತೆ.’ ಕೊನೆಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನರೇಂದ್ರ, ಶೀಲದಿಂದ, ಸಾಮದಿಂದ, ವಿನಯದಿಂದ, ನೀತಿಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹ, ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಒಂದು ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಾಮ, ಅನಂತರ ದಂಡ; ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ವಿಚಾರರಹಿತವಾದ ಪ್ರಳಯವಲ್ಲ. ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಗುರಿಯತ್ತ ತಿರುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಸಾರ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಮಾತಿನ ಓಜಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ