ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ರೋಷ ಮತ್ತು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿನಾಶದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
ಗೋದಾವರಿಯ ಮೌನ, ಮೃಗಗಳ ಸಂಕೇತ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪಯಣ, ಹೂವುಗಳ ಗುರುತು, ಪರ್ವತಕ್ಕೂ ನದಿಗೂ ಬೆದರಿಕೆ, ಯುದ್ಧದ ಕುರುಹುಗಳ ದರ್ಶನ, ಸರ್ವಭೂತವಿನಾಶದ ಸಂಕಲ್ಪ
ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತ್ತು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೀನನಾದ ರಾಮನು ದೀನವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸು; ಸೀತೆ ಕಮಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಗೋದಾವರಿಗೆ ಹೋಗಿರಬಹುದೇ?’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಚುರುಕು ಹೆಜ್ಜೆಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ರಮ್ಯವಾದ ನದಿಗೆ ಹೋದನು. ಅನೇಕ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳನ್ನು ಕಾಣೆನು; ನಾನು ಕೂಗಿದರೂ ಅವಳು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಮ, ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನೀಗುವ ಆ ತೆಳುನಡುವಿನ ವೈದೇಹಿ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾಳೆ, ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೀನನೂ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಮೂಢನೂ ಆದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವನು ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಕೇಳಿದನು. ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನೆಂದು ಭೂತಗಳು ಬಲ್ಲವಾಗಿದ್ದವು, ಆದರೂ ಅವು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮೌನವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಭಯದಿಂದ ಮೂಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಈ ನಾಲ್ಕು ಸರ್ಗಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘವಾದದ್ದು; ಇದರ ರಚನೆಯೂ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಹುಡುಕಾಟ, ಸಾಕ್ಷ್ಯದರ್ಶನ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಆಸೆ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ — ಬಹುಶಃ ಅವಳು ಕಮಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಹೋಗಿರಬಹುದು ಎಂದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ಆ ಆಸೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ರೋಶತೋ ನ ಶೃಣೋತಿ ಮೇ’ — ‘ನಾನು ಕೂಗಿದರೂ ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ’ — ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕರೆದದ್ದೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ತಾನೇ ನದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಮಾಡಿದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅವನಿಗೆ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ಕ್ವ ಸೀತಾ’, ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಎರಡೇ ಪದಗಳು; ಶೋಕವು ಮಾತನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ವನದ ಭೂತಗಳು ನದಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಇವನಿಗೆ ಅವನ ಪ್ರಿಯೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸು’ ಎಂದು. ಆದರೂ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಕೇಳಿದರೂ ಅವಳು ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣವನ್ನು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನ ಆ ರೂಪವನ್ನೂ ಆ ದುರಾತ್ಮನ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೆನೆದು ಭಯದಿಂದ ಆ ನದಿ ವೈದೇಹಿಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನದ ಬಗ್ಗೆ ಆ ನದಿಯಿಂದ ನಿರಾಶನಾದ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕೃಶನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯ, ಈ ಗೋದಾವರಿ ಏನನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಜನಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ನಾನೇನು ಹೇಳಲಿ? ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ವೈದೇಹಿಯ ತಾಯಿಗೆ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರದಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶೋಕವನ್ನೂ ಯಾರು ದೂರಮಾಡಿದ್ದಳೋ ಆ ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು? ಬಂಧುಬಳಗವಿಲ್ಲದೆ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ಕಾಣದೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ನನಗೆ ರಾತ್ರಿಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗುವುವು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಸಿಗುವುದಾದರೆ ಮಂದಾಕಿನಿಯನ್ನೂ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಈ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುತ್ತಾಡಿ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ.’ ವಿರಹವು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ರೂಪವನ್ನೂ ತಾಳುತ್ತದೆ — ಅವಳ ತಂದೆಗೂ ತಾಯಿಗೂ ನಾನೇನು ಹೇಳಲಿ ಎಂದು. ಭೂತಗಳು ನದಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದುದನ್ನು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ — ವನದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಹೇಳಲೂ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನದಿಯೇ ಹೆದರಿದೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಭೀತಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಬ್ಬಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ವಿಷಯ — ಜನಕನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ತಾಯಿಯ ದುಃಖ. ‘ಯಾರು ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶೋಕವನ್ನೂ ದೂರಮಾಡಿದ್ದಳೋ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಉಪಕಾರ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗಲೂ ಅವಳೇ ಅವನ ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣಳಾಗಿದ್ದಳು. ‘ರಾತ್ರಿಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗುವುವು’ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ದುಃಖದ ಕಲ್ಪನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಂದಾಕಿನಿ, ಜನಸ್ಥಾನ, ಪ್ರಸ್ರವಣ; ಇವುಗಳಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಗತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೀರನೇ, ಈ ಮಹಾಮೃಗಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಿವೆ; ಏನನ್ನೋ ಹೇಳಬಯಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿವೆ; ಅವುಗಳ ಸನ್ನೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅವನ್ನು ಕಂಡು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ನರೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ಆ ಮೃಗಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎದ್ದುನಿಂತವು; ಎಲ್ಲವೂ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತು ಆಕಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸಿದವು — ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಹೋಗಿದ್ದಳೋ ಅದೇ ದಿಕ್ಕನ್ನು. ಅನಂತರ ಅವು ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾ ನರಾಧಿಪನನ್ನು ತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಮನಿಸಿದನು; ಅವುಗಳ ಮಾತಿನ ಸಾರವನ್ನೂ ಸನ್ನೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಅರಿತುಕೊಂಡನು. ಮೂಕ ಮೃಗಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಏಕೈಕ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು; ಮಾತಾಡದ ನದಿ ಮತ್ತು ಮರಗಳಿಗಿಂತ ಇವು ಹೆಚ್ಚು ಉಪಕಾರಿಗಳು. ಅವು ಎರಡು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ದಕ್ಷಿಣದ ನೆಲವನ್ನು ಮತ್ತು ಆಕಾಶವನ್ನು; ಇದರಿಂದ ಮಾರ್ಗವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಕ್ತುಕಾಮಾಃ’ — ‘ಹೇಳಬಯಸುವ’ — ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಮೃಗಗಳು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವಕ್ಕೆ ಮಾತಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಚೇಷ್ಟೆಯಿಂದಲೇ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ರಾಮನೂ ಅವುಗಳ ಸನ್ನೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದುಃಖಿತನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಮಾತಿನ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದೂ ನದಿ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ, ಈಗ ಮಾತಿಲ್ಲದ ಮೃಗಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ — ಈ ವಿರೋಧವು ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದದ್ದು. ಮೃಗಗಳ ಚೇಷ್ಟೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲುವುದು, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡುವುದು, ಆಕಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು; ಈ ಮೂರರಿಂದ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ‘ವಚನಸರ್ವಸ್ವ’ವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಅವುಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಸಾರವನ್ನು, ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಧೀಮಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆರ್ತನಂತೆ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ ಎಂದು ನೀನು ಕೇಳಿದಾಗ ಈ ಮೃಗಗಳು ಹೇಗೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎದ್ದುನಿಂತವು, ಹಾಗೆಯೇ ನೆಲವನ್ನೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ. ದೇವ, ಒಳ್ಳೆಯದು — ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಈ ನೈರ್ಋತ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಅವನ ಯಾವುದಾದರೂ ಕುರುಹು ಸಿಗಬಹುದು, ಅಥವಾ ಆರ್ಯೆಯೇ ಕಾಣಸಿಗಬಹುದು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ನೆಲವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ನಡೆದನು. ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತಾಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಹೂವುಗಳ ದಾರಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ‘ಪುಷ್ಪಮಾರ್ಗ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹೂವುಗಳು ಸುಮ್ಮನೆ ಬಿದ್ದಿಲ್ಲ, ದಾರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಲಾಗಿ ಬಿದ್ದಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಚಲನೆಯೂ ದಿಕ್ಕೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಮೊದಲ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಮಾಣ ಇದು; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸರ್ಗವು ಊಹೆಯಿಂದ ಸಾಕ್ಷ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ — ‘ಅವನ ಕುರುಹು’ ಎಂಬುದು ಅಪಹರಿಸಿದವನ ಗುರುತು, ‘ಆರ್ಯೆಯೇ’ ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಸ್ವಂತ ದರ್ಶನ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಆಸೆಯನ್ನೂ ಉಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಹುಡುಕಾಟವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಢಮ್’ — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ — ಎಂಬ ರಾಮನ ಒಂದೇ ಪದದ ಉತ್ತರವು ಈ ಸರ್ಗದ ತಿರುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಪ ಮುಗಿಯಿತು, ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ನೆಲವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನು ಈಗ ಆಕಾಶವನ್ನಲ್ಲ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹುಡುಕಾಟ ಈಗ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಅದರ ಫಲವೇ ಹೂವಿನ ದಾರಿಯ ದರ್ಶನ.
ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಹೂಮಳೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತನಾದ ವೀರ ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಲ್ಲಿರುವ ಈ ಹೂವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇವುಗಳನ್ನು ನಾನೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ, ಅವಳು ಇವನ್ನು ಮುಡಿದಿದ್ದಳು. ಸೂರ್ಯನೂ ವಾಯುವೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಭೂಮಿಯೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಈ ಮೂವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ರಕ್ಷಕರಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಕೃತಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯಕಿ ಎಂಬುದರ ಮೊದಲ ಸೂಚನೆ ಇದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಮನು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಝರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗಿರಿಯನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರ್ವತಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ, ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ಆ ರಮಣಿಯನ್ನು ಈ ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕಂಡೆಯಾ?’ ಉತ್ತರ ಸಿಗದಿರಲು ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಸಿಂಹವು ಕ್ಷುದ್ರಮೃಗವನ್ನು ಬೆದರಿಸುವಂತೆ, ಗಿರಿಯನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರ್ವತವೇ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಚಿನ್ನದಂತಹ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತವು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು, ಆದರೆ ರಾಘವನಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ’ — ‘ಗುರುತಿಸುತ್ತೇನೆ’ — ಎಂಬ ಪದವೇ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ನಿಶ್ಚಿತ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲವೂ ಊಹೆಯಾಗಿತ್ತು; ಈಗಾದರೋ ರಾಮನು ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಕೊಟ್ಟ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರ್ಗ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಭೂಮಿ ಎಂಬ ಮೂವರನ್ನು ರಕ್ಷಕರೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಗಿರಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಉತ್ತರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಿಂಹವು ಕ್ಷುದ್ರಮೃಗವನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಸ್ವರದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬೇಡುವವನು ಈಗ ಬೆದರಿಸುವವನಾದನು. ಪರ್ವತವು ‘ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಇತ್ತು ಎಂಬ ಕವಿವಚನ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಪ್ರಕೃತಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಿರಿಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವಾಗ ‘ಪರ್ವತಗಳ ಒಡೆಯ’ ಎಂಬ ಗೌರವವಚನ ಮೊದಲು, ಬೆದರಿಕೆ ಆಮೇಲೆ — ಈ ಕ್ರಮವು ರಾಮನ ಧೈರ್ಯ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಆ ಶಿಲಾಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಬಾಣಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿ ನೀನು ಬೂದಿಯಾಗುವೆ; ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಯಾರೂ ಸೇರಲಾಗದಂತೆ, ಹುಲ್ಲೂ ಮರವೂ ಚಿಗುರೂ ಇಲ್ಲದವನಾಗುವೆ.’ ಅನಂತರ ನದಿಯನ್ನೂ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಂದು ಇವಳು ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ, ಈ ನದಿಯನ್ನೂ ಇಂದು ಬತ್ತಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾಮನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಯಸುವವನಂತಿದ್ದನು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮೂಡಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಭಯಗೊಂಡು, ರಾಮನನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿಯ ಹೆಜ್ಜೆಗಳೂ ಕಾಣಿಸಿದವು. ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸನ ಓಡಾಟದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಮುರಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಚದುರಿದ್ದ ರಥವನ್ನೂ ಕಂಡು, ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡ ಹೃದಯದಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವು ಪ್ರಮಾಣದೊಡನೆ ಸೇರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಮಾತುಗಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತವೆ — ‘ಇದು ಯಾರದು?’ ಎಂದು. ಶಿಲೆಯನ್ನೂ ನದಿಯನ್ನೂ ಬೆದರಿಸುವಾಗ ರಾಮನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಮಾತುಗಳು ಪ್ರಳಯಸೂಚಕವಾಗಿವೆ — ‘ಬೂದಿಯಾಗುವೆ’, ‘ಬತ್ತಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಯಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲೇ ಬೆಂಕಿ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅನಂತರ ಒಮ್ಮೆಲೇ ದೃಶ್ಯ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಕ್ರೋಧದ ನಡುವೆಯೇ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಕವಿಯ ಕೌಶಲ — ಬೇಡಿಕೆ ನಿಷ್ಫಲ, ಬೆದರಿಕೆ ನಿಷ್ಫಲ, ಆದರೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕಂಡ ಹೆಜ್ಜೆಯೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ‘ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಿದ್ದವಳ’ ಹೆಜ್ಜೆಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅವಳ ಭಯವೂ ಪಲಾಯನವೂ ಗುರುತುಗಳಿಂದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಮುರಿದ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಚದುರಿದ ರಥ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣಗಳು.
‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಚೆಲ್ಲಿರುವ ವೈದೇಹಿಯ ಚಿನ್ನದ ಮಣಿಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಆಭರಣಗಳ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಾರಗಳನ್ನೂ ನೋಡು. ಕಾದ ಚಿನ್ನದ ಹನಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿರುವ ನೆಲವನ್ನು ನೋಡು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳುವ ರಾಕ್ಷಸರು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಸೀಳಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು, ಅಥವಾ ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಿರಬೇಕು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಆ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಇಲ್ಲಿ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆದಿದೆ. ಮುತ್ತು ಮಣಿಗಳಿಂದ ಖಚಿತವಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸು ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದೆ — ಇದು ಯಾರದು? ವತ್ಸ, ಇದು ರಾಕ್ಷಸರದೋ, ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳದೋ? ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಗುಳಿಗೆಗಳಿಂದ ಖಚಿತವಾದ, ಚೂರಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಚಿನ್ನದ ಕವಚ ಯಾರದು? ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ನೂರು ಕಡ್ಡಿಗಳುಳ್ಳ, ದಂಡ ಮುರಿದ ಈ ಕೊಡೆ ಯಾರದು, ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು? ಚಿನ್ನದ ಎದೆಕವಚಗಳುಳ್ಳ, ಪಿಶಾಚಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಭೀಕರರೂಪದ, ಮಹಾಕಾಯವಾದ ಈ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದದ್ದು ಯಾರು, ಇವು ಯಾರವು? ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸಮರಧ್ವಜವುಳ್ಳ, ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮುರಿದುಹೋದ ಈ ಯುದ್ಧರಥ ಯಾರದು?’ ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮಾಲೆಯೇ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಒಂದೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆದಿದೆ, ಸೀತೆಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ‘ಯಾರದು?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾರೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸಂಚಯವೇ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಯುದ್ಧ, ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರು, ಅವರಲ್ಲೊಬ್ಬನು ಸೋತವನು. ವಸ್ತುಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಕುರುಹುಗಳು (ಚಿನ್ನದ ಮಣಿಗಳು, ಹಾರಗಳು), ಅನಂತರ ರಕ್ತ, ಅನಂತರ ಆಯುಧಗಳು (ಧನುಸ್ಸು, ಕವಚ), ಅನಂತರ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು (ಕೊಡೆ, ಧ್ವಜ), ಕೊನೆಗೆ ವಾಹನಗಳು (ಕತ್ತೆಗಳು, ರಥ). ‘ಪಿಶಾಚಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಕತ್ತೆಗಳು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾವಣನ ರಥದ ವಾಹನಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಇದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಇದು ನಾಟಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಪ್ರಯೋಗ. ‘ಸೀಳಿಸೀಳಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಭೀಕರ ಕಲ್ಪನೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಒಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿರಬಹುದೆಂಬ ಸಾಧ್ಯತೆ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ಯಾರದು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಮುತ್ತುಮಣಿಖಚಿತ ಧನುಸ್ಸು, ವೈಡೂರ್ಯಗುಳಿಗೆಖಚಿತ ಕವಚ, ನೂರು ಕಡ್ಡಿಗಳ ಕೊಡೆ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳು; ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕಾದಾಡಿದ ಇಬ್ಬರ ಮಹಿಮೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ರಾವಣನ ಮತ್ತು ಜಟಾಯುವಿನ ಕುರುಹುಗಳೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ರಾಮನಿಗಾದರೋ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
‘ರಥದ ಅಚ್ಚಿನಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾದ, ಚದುರಿಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಮುರಿದ ಬಾಣಗಳು ಯಾರವು? ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧ್ವಂಸವಾದ ಈ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಚಾವಟಿಯನ್ನೂ ಕಡಿವಾಣವನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಸಾರಥಿ ಯಾರವನು? ಈ ಪುರುಷನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾವನೋ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನದೇ.’ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ನಿರ್ಣಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅತಿ ಘೋರ ಹೃದಯದ, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳುವ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನನ್ನ ವೈರ ನೂರ್ಮಡಿಯಾಯಿತು, ಪ್ರಾಣಾಂತಕವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡು. ವೈದೇಹಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳೋ, ಸತ್ತಳೋ, ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟಳೋ; ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ತಪಸ್ವಿನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಧರ್ಮವೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೌಮ್ಯ, ವೈದೇಹಿ ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು? ಲೋಕಗಳ ಕರ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೂ, ಕರುಣೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವಮಾನಿಸುತ್ತವೆ.’ ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದದ್ದು — ಕರುಣೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೆಂದು ಲೋಕ ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ, ಅದೇ ನನ್ನ ದೋಷವಾಯಿತು ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ರಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಪುರುಷನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾವನೋ ರಾಕ್ಷಸನದು’ ಎಂದು. ‘ವ್ಯಕ್ತಮ್’ — ‘ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಊಹೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನ ಮಾತು ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ‘ವೈರ ನೂರ್ಮಡಿಯಾಯಿತು’ ಎಂದು. ‘ಧರ್ಮವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದದ್ದು — ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿಯೇ ಆದ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಒಡೆದುಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಈಶ್ವರರನ್ನೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು?’ ಎಂದು. ‘ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವಮಾನಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕರುಣೆಯುಳ್ಳವನನ್ನು ಲೋಕ ದುರ್ಬಲನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಈ ನಿಯಮವೇ ಮುಂದಿನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಮೃದುವಾದ, ಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ಕರುಣೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನನ್ನು ದೇವೇಶ್ವರರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವೀರ್ಯಹೀನನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು, ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಗುಣವೇ ದೋಷವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಉದಯಿಸಿದ ಮಹಾಸೂರ್ಯನು ಚಂದ್ರನ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದೇ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಡಗಿಸಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಕ್ಷರಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ, ಪಿಶಾಚರಾಗಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ, ಕಿನ್ನರರಾಗಲಿ, ಮನುಷ್ಯರಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯರು. ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರಿಗೆ ಇಂದು ಚಲಿಸಲೂ ಆಗದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಗ್ರಹಗಣಗಳು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಂದ್ರನು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಗ್ನಿ ವಾಯು ಸೂರ್ಯರ ಕಾಂತಿ ನಶಿಸಿಹೋದ, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳು ಕಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಜಲಾಶಯಗಳು ಬತ್ತಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ, ಮರ ಬಳ್ಳಿ ಪೊದೆಗಳು ಧ್ವಂಸವಾದ, ಸಾಗರವು ನಾಶವಾದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ತಂದು, ಕಾಲನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ — ಪ್ರಳಯದಿಂದ — ಕೂಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆ ಈಶ್ವರರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ, ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣುವರು. ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಡೆಬಿಡದ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದಾಗಿ ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಲಾರದು; ನನ್ನ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ಅಲೆಯುವ, ಕೋಲಾಹಲಗೊಂಡ, ಮರ್ಯಾದೆ ಮೀರಿದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಇಂದು ನೋಡು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳು, ಅನಂತರ ಆಕಾಶ, ಅನಂತರ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯುಗ್ರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ರಚನೆ ಹಂತಹಂತವಾದದ್ದು — ಮೊದಲು ಕಾರಣ (‘ವೀರ್ಯಹೀನನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ’), ಅನಂತರ ಸಂಕಲ್ಪ (‘ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತೇನೆ’), ಅನಂತರ ವಿಸ್ತಾರ (ದೇವತೆಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮನುಷ್ಯರು), ಕೊನೆಗೆ ಸಾಧನ (ಬಾಣಜಾಲಗಳು). ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಸೂರ್ಯನು ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮೃದುತ್ವವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವನು; ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದೇ ಅವನ ಅಸ್ತ್ರ. ಅನಂತರ ಅವನು ವಿನಾಶದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗ್ರಹಗಣ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಚಂದ್ರ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಅಗ್ನಿ ವಾಯು ಸೂರ್ಯರ ಕಾಂತಿ ನಶಿಸಿದೆ, ಶಿಖರಗಳು ಕಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಜಲಾಶಯಗಳು ಬತ್ತಿವೆ, ಮರ ಬಳ್ಳಿ ಪೊದೆಗಳು ಧ್ವಂಸವಾಗಿವೆ, ಸಾಗರ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಏಳು ಪ್ರಳಯಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ಷರತ್ತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿನಾಶ ಅನಿವಾರ್ಯವಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನೇ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕ್ರಿಯೆ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಸಂಶಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಗುಣವೇ ದೋಷವಾಯಿತು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಮೃದುತ್ವವನ್ನೇ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಖಂಡಿಸುವನು.
‘ಕಿವಿಯವರೆಗೂ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ತಡೆಯಲಾಗದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿ ನಾನು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪಿಶಾಚರಿಲ್ಲದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದ ಜಗತ್ತನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ದೂರ ಸಾಗುವ, ರೋಷದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಬಲವನ್ನು ಇಂದು ದೇವತೆಗಳು ಕಾಣುವರು. ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನಾಶವಾದಾಗ ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ, ದೈತ್ಯರಾಗಲಿ, ಪಿಶಾಚರಾಗಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಉಳಿಯರು. ದೇವತೆಗಳ, ದಾನವರ, ಯಕ್ಷರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಲೋಕಗಳು ನನ್ನ ಬಾಣಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಹುಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಉದುರಿಬೀಳುವುವು; ಇಂದು ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಲ್ಲದವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಆ ಈಶ್ವರರು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಥವಾ ಸತ್ತ ಸೀತೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಅಂತಹ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅವಳ ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೂ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿನಾಶವೇ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವೇ ಗುರಿ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧವೂ ಒಂದು ಸಾಧ್ಯದ ಗುರಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಕರ್ಣಪೂರ್ಣ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಲ್ಲಿನ ಪೂರ್ಣ ಸೆಳೆತ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಜೀವಲೋಕದುರಾವರ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ. ‘ಪಿಶಾಚರಿಲ್ಲದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದ ಜಗತ್ತನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿಯೇ. ದೇವತೆಗಳ, ದಾನವರ, ಯಕ್ಷರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಲೋಕಗಳು ಚೂರಾಗಿ ಬೀಳುವುವು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದುದು. ‘ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮರ್ಯಾದೆಯಿಲ್ಲದವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮರ್ಯಾದಾಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ ಮರ್ಯಾದೆಯ ನಾಶವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿರೋಧವನ್ನು ಓದುಗನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೂ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಈ ಕ್ರೋಧವು ಶೋಕದ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪವೇ ಹೊರತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಕ್ರೌರ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವತೆಗಳು ಕಾಣುವರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಉಪೇಕ್ಷೆಯೇ ಅವನ ಕೋಪದ ಮೂಲ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಅದುರುತ್ತಿರುವ ತುಟಿಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಅವನು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಬಿಗಿದು ಜಟಾಭಾರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಈ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತಪಸ್ವಿಯ ಯೋಧತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ನಾರುಮಡಿ ಧರಿಸಿದವನಾದರೂ ಅವನು ಈಗ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಧೀಮಂತ ರಾಮನ ದೇಹವು ಹಿಂದೆ ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ರುದ್ರನ ದೇಹದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದನು; ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಘೋರವಾದ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಮನು ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮುಪ್ಪು, ಮೃತ್ಯು, ಕಾಲ, ವಿಧಿ — ಇವು ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಹೇಗೆ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದ ನಾನೂ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗದವನು. ಸುಂದರ ದಂತಪಂಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವರು ಇಂದು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ನನಗೆ ತೋರಿಸದಿದ್ದರೆ, ದೇವತೆಗಳು ಗಂಧರ್ವರು ಮನುಷ್ಯರು ಸರ್ಪಗಳು ಪರ್ವತಗಳು ಸಹಿತವಾದ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ನಾನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಅತ್ಯುಗ್ರವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅವನನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವನು. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ನಾರುಮಡಿ-ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಯುವುದು, ಜಟಾಭಾರವನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು — ಈ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವೇಷ ತಪಸ್ವಿಯದೇ ಆದರೂ ಯೋಧನ ಸನ್ನಾಹವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ರುದ್ರನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾದದ್ದು — ರುದ್ರನೂ ತಪಸ್ವಿಯೇ ಆಗಿದ್ದನು, ಆದರೂ ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಲ್ಲು ಇನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿತ್ತು, ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಕಸಿದುಕೊಂಡನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ’ — ‘ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಸುಕಿ’ — ಎಂಬ ಪದ ಮುಷ್ಟಿಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ ಉನ್ನತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಪುರೇವ’ — ‘ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಹೆಚ್ಚೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥