॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 63ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನ ಶೋಕಾನುಶೋಕ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ-ವಾಯುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ

ದುಃಖಪರಂಪರೆಯ ಎಣಿಕೆ, ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕಲ್ಪನೆ, ಶಿಲಾತಲದ ಸ್ಮರಣೆ, ಗೋದಾವರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕೆ, ಆದಿತ್ಯ-ವಾಯುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಧೈರ್ಯದ ಮಾತು

ಈ ಸರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಕವಿ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕವೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಮೋಹದಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನು ತಮ್ಮನನ್ನೂ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಆರ್ತರೂಪನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೂ ತೀವ್ರವಾದ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು, ವಿಪುಲ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಮನು ಬಿಸಿಯಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಅಳುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಂತೆ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ಶೋಕದ ಮೇಲೆ ಶೋಕವು ಸಾಲುಸಾಲಾಗಿ ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸೀಳುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಶೋಕಾನುಶೋಕ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಒಂದು ಶೋಕ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಮತ್ತೊಂದನ್ನು; ಅದು ಎಂದಿಗೂ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಬಯಸಿಬಯಸಿ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಡಿರಬೇಕು; ಅವುಗಳ ಫಲವೇ ಇಂದು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯದ ನಾಶ, ಸ್ವಜನರಿಂದ ಅಗಲಿಕೆ, ತಂದೆಯ ಮರಣ, ತಾಯಿಯಿಂದ ಅಗಲಿಕೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಶೋಕದ ವೇಗ ತುಂಬಿಹರಿಯುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನನ್ನು ಒಬ್ಬ ದಾರ್ಶನಿಕನಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ದೈವವನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕರ್ಮವನ್ನೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಣಿಕೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾಜ್ಯ, ಸ್ವಜನರು, ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಕೊನೆಗೆ ಪತ್ನಿ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಷ್ಟವೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರದ್ದು.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ದುಃಖವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಂತವಾಗಿ ಕೇವಲ ಕ್ಲೇಶದ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅದು ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕಿತು, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ’ ಎಂದು ಉಪಮೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನ ಕಲ್ಪನೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಭೀಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಜುಬುರುಕಿಯಾದ ನನ್ನ ಆರ್ಯೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿದಾಗ ಇಂಪಾದ ಕಂಠದಿಂದ ಮಾತಾಡುವ ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೋಳಿಟ್ಟಿರಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಳ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಕೆಂಪು ಉತ್ತಮ ಚಂದನಕ್ಕೆ ಸದಾ ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಆ ದುಂಡಾದ ಸ್ತನಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಕ್ತದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿಹೋಗಿವೆ; ಆದರೂ ನಾನು ಬಿದ್ದುಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ನಯವಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ, ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವ, ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನ ರಾಶಿಯುಳ್ಳ ಅವಳ ಮುಖವು ರಾಕ್ಷಸನ ವಶವಾದಾಗ, ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸದಾ ಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಸುವ್ರತೆಯಾದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ಕೊರಳನ್ನು ರಕ್ತ ಕುಡಿಯುವ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿರ್ಜನವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಸೀಳಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಹೀರಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಚಂದನದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಕ್ತ, ಹಾರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗಾಯ ಎಂಬ ವಿಪರ್ಯಾಸದಿಂದ ಕವಿ ಶೋಕವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಭಿಪಾತಃ’ — ‘ನಾನು ಬೀಳುತ್ತಿಲ್ಲ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇಷ್ಟನ್ನು ಊಹಿಸಿಯೂ ನನ್ನ ದೇಹ ಕುಸಿಯುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು. ಕಲ್ಪನೆಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ತನಗಳು, ಮುಖ, ಕೊರಳು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಮೊದಲು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ, ಅನಂತರ ವಿನಾಶದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

‘ನಾನಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಳೆದೊಯ್ಯುವಾಗ, ವಿಶಾಲವಾದ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ದೀನಳಾಗಿ ಕುರರಿ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿರಬೇಕು’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕುರರಿ ಎಂಬ ಹೆಣ್ಣುಹಕ್ಕಿ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಸಮಯ. ಅನಂತರ ಸ್ಮೃತಿ ಕಣ್ಣೆದುರಿನ ಸ್ಥಳವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇದೇ ಶಿಲಾತಲದ ಮೇಲೆ ಉದಾರಶೀಲೆಯಾದ ಸೀತೆ ಹಿಂದೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು; ಮನೋಹರವಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯಿಂದ, ನಗುನಗುತ್ತಾ ಅವಳು ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟೋ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದ್ದಳು.’ ಒಂದು ಕಲ್ಲುಹಾಸೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದ ಎಲ್ಲ ಸುಖವನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಈ ಗೋದಾವರಿ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು; ಅವಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರಬಹುದೆಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅವಳು ಎಂದೂ ಒಬ್ಬಳೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಮಲಮುಖಿಯೂ ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯೂ ಆದ ಅವಳು ಕಮಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಹೋಗಿರಬಹುದು — ಅದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಅವಳು ಎಂದೂ ಕಮಲಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನಕ್ಕೆ ಅವಳು ಹೋಗಿರಬಹುದು — ಅದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಜುಬುರುಕಿಯಾದ ಅವಳು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿರಲು ಬಹಳ ಹೆದರುತ್ತಾಳೆ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ತಾನಾಗಿಯೇ ಖಂಡಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ವಾದಿಯೂ ಪ್ರತಿವಾದಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಸ್ವಭಾವದ ಆಧಾರದಿಂದಲೇ ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಇನ್ನೂ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ಅವನನ್ನು ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಸಿಗದೆ ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಆದಿತ್ಯ, ನೀನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದುದನ್ನೂ ಮಾಡದುದನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು, ಲೋಕದ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾದವನು; ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು, ಅಥವಾ ಯಾರು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರು — ಶೋಕದಿಂದ ಜರ್ಜರಿತನಾದ ನನಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸು.’ ಅನಂತರ ವಾಯುವಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಕಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಸದಾ ತಿಳಿಯದಿರುವಂಥದ್ದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ವಾಯುವೇ, ಕುಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಅವಳ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸು — ಅವಳು ಸತ್ತಳೋ, ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳೋ, ಅಥವಾ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೋ?’ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಅವರ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೂ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ದೇಹವನ್ನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮನೋಬಲದವನೂ ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನೂ ಆದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಕಾಲೋಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಂದು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳು; ಇವಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವಿರಲಿ. ಉತ್ಸಾಹವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲೂ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಆದರೆ ಉನ್ನತ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆರ್ತನಾದ ರಘುವಂಶವರ್ಧನನು ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ; ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಹಾದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವೂ ವಿಷಾದದಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮರಗಳನ್ನೂ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ನದಿಯನ್ನೂ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಕ್ರಮವು ರಾಮನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಾದರೋ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ — ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು, ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು. ಆದರೂ ಅದು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ