॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 62ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಂದೇಶ

ಗಿಡಮರ ಬಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕಲ್ಪನೆ, ಬರಿದಾದ ಪರ್ಣಶಾಲೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ಮರಣೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗದಿರುವ ನಿರ್ಧಾರ, ಭರತನಿಗೂ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ಕೊನೆಯ ಸಂದೇಶ

ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಶೋಕದಿಂದ ಚೇತನವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನಂತಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಕವಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವವನಂತೆ, ಆದರೂ ಕಾಣದೆ, ಮನ್ಮಥನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ವಿಲಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ‘ದುರ್ವಚ’ವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ‘ದುರ್ವಚ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಕಷ್ಟವಾದ ಮಾತು ಎಂದು ಅದರ ಅರ್ಥ. ಶೋಕವು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ವಿಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಗಿಡಮರ ಬಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೂವುಗಳೆಂದರೆ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳ ಪ್ರಿಯೆ, ನೀನು ಅಶೋಕದ ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ; ಆದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವಳೇ ಆಗುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಬಾಳೆಯ ದಿಂಡಿನಂತಿರುವ ಅವಳ ತೊಡೆಗಳು ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲು ನಿನ್ನಿಂದಾಗದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ನಗುತ್ತಾ ಕರ್ಣಿಕಾರದ ವನವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗೆ ಬಾಧೆಯನ್ನೇ ತರುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಈ ಪರಿಹಾಸ ಸಾಕು. ಅದರಲ್ಲೂ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಈ ನಗೆಯಾಟ ಪ್ರಶಂಸನೀಯವಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಪರಿಹಾಸಪ್ರಿಯವಾದುದೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು.’ ಇದೇ ಈ ಭಾಗದ ವಿಶೇಷತೆ — ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಆಟದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನೆದು ಅದರಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ವಂಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಪಾಠವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಿಂದಲೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ವಿರಹದ ವೇದನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಇದು ಆಟವಿರಬಹುದೆಂಬ ಆಸೆ. ಅಶೋಕ, ಬಾಳೆ, ಕರ್ಣಿಕಾರ ಎಂಬ ಮೂರು ವೃಕ್ಷಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಸ್ತ್ರದ, ತೊಡೆಗಳ ಮತ್ತು ನಗೆಯ ತಾಣದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಅಶೋಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ವಿರೋಧ ಅಡಗಿದೆ — ಶೋಕವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದುದು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದೇ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ವಂಚನೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ಬಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಇದೋ ನಿನ್ನ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಬರಿದಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಇಲ್ಲವೆ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ‘ಸುವ್ಯಕ್ತಮ್’ — ‘ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಂಕೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನು ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ದೇವಿಯನ್ನು ನಿಶಾಚರರು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಮೂಕ ಮೃಗಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತರುವವು. ಅನಂತರ ‘ಹಾ ನನ್ನ ಆರ್ಯೆ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ? ಹಾ ಸಾಧ್ವಿ, ವರವರ್ಣಿನಿ’ ಎಂದು ಗೋಳಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಸ್ಮೃತಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ಇಂದು ಕೈಕೇಯೀದೇವಿ ಸಕಾಮಳಾಗುವಳು, ಅಂದರೆ ಅವಳ ಬಯಕೆ ಈಡೇರುವುದು; ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹೊರಟ ನಾನು ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಬರಿದಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ? ಲೋಕವು ನನ್ನನ್ನು ವೀರ್ಯಹೀನನೆಂದೂ ನಿರ್ದಯನೆಂದೂ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು.’ ಹೀಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶೋಕವು ಲೋಕಲಜ್ಜೆಯೊಡನೆ ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ; ವಿಲಾಪವು ಮನೆಯತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಕಾಮಾ’ ಎಂಬ ಪದ ಕೈಕೇಯಿ ಹಿಂದೆ ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪಹರಣವೂ ಅವಳ ವರದ ಕೊನೆಯ ಫಲವೇ. ಹೀಗೆ ವರ್ತಮಾನದ ದುಃಖವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಹೇಡಿತನವೇ ಬಯಲಾಗುವುದು’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಪವಾದವು ಕೇವಲ ದುಃಖದ್ದಲ್ಲ, ಅಪಕೀರ್ತಿಯದೂ ಹೌದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಯ ತಂದೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಾನು, ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿ ಜನಕನನ್ನು ಹೇಗೆ ಮುಖವೆತ್ತಿ ನೋಡಲಿ? ಅವಳಿಲ್ಲದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ವಿದೇಹರಾಜನು ಮಗಳ ವಿನಾಶದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೂರ್ಛೆಗೆ ವಶನಾಗುವನು.’ ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಶೋಕ ತನ್ನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುರಿತದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಇತರರ ದುಃಖವನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಥವಾ ಭರತನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಪುರಿಗೆ ನಾನು ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಳಿಲ್ಲದ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಸಮಾಪ್ತಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಫಲಕಾರಿಯಲ್ಲ; ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆಡೆ ರಾಜ್ಯವೂ ಸ್ವರ್ಗವೂ ಒಂದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯ. ಈ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಮುಂದಿನ ಸಂದೇಶಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿಷೇಧವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ತಿರುವು; ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸಂದೇಶ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ವನದಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಗೆ ಹೋಗು; ಆ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಬದುಕಿರಲಾರೆನು.’ ಅನಂತರ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳು — ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಅನುಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು ಎಂದು. ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕೌಸಲ್ಯೆಯರಿಗೆ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು; ಪ್ರಭುವೇ, ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಶತ್ರುಸೂದನ, ಸೀತೆಯ ಈ ವಿನಾಶವನ್ನೂ ನನ್ನ ಈ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ನೀನು ನನ್ನ ಜನನಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ದೀನನಾದ ರಾಘವನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರಲು, ಸುಂದರ ಕೇಶಗಳುಳ್ಳ ಅವಳಿಲ್ಲದ ವನವನ್ನು ಸೇರಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲಗೊಂಡ ಮುಖದವನಾಗಿ, ನೊಂದ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಆತುರನಾದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸಂದೇಶದ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯ (ಭರತ), ಅನಂತರ ತಾಯಂದಿರು, ಕೊನೆಗೆ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಅವಳಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವನು ತನ್ನ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಡುವಂತೆ ಅವನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೊಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ