॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 61ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಶೂನ್ಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ

ಬರಿದಾದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ದರ್ಶನ, ರಾಮನ ಆಕ್ರಂದನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಿತವಚನ, ವನ-ಪರ್ವತಗಳ ಹುಡುಕಾಟ, ರಾಮನ ವಿಹ್ವಲತೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ದಣಿವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದನ್ನು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡಂತೆ — ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಆಸನಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಚೆಲ್ಲಾಡಿವೆ. ಕವಿ ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಬರಿದಾದ ಶಾಲೆ ವಿರಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಚೆಲ್ಲಾಡಿದ ಆಸನಗಳು ಬಲಾತ್ಕಾರವನ್ನು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ನೋಡಿದರೂ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನು ಸುಂದರವಾದ ಭುಜಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದಳು, ಯಾರಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಯಾರಿಂದ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು?’ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸರ್ಗದ ಸಮಸ್ತ ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾ — ‘ಮರದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನು ನಗೆಪಾಟಲು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ನಿನ್ನ ತಮಾಷೆ ಸಾಕು, ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಾ.’ ಯಾವ ವಿಶ್ವಾಸದ ಮರಿಜಿಂಕೆಗಳೊಡನೆ ಅವಳು ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಳೋ ಅವೂ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಪೀಠಿಕೆ — ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಇನ್ನೂ ಆಸೆಯೊಡನೆ ಬೆರೆತಿದೆ. ರಾಮನು ಅಪಹರಣವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಆಟವನ್ನೂ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಸೆ ಬೇಗನೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಬದುಕಲಾರೆ; ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಶೋಕ ನನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ತಂದೆ ದಶರಥನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಂದೆಯ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಆಕ್ಷೇಪದ ಮಾತನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜನು ನನ್ನನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಂಡು ಹೇಳುವನು — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಆ ವನವಾಸದ ಕಾಲವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸದೆಯೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ? ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯೂ ಅನಾರ್ಯನೂ ಸುಳ್ಳುಗಾರನೂ ಆದ ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಒಳಗಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೆಡೆ ಪತ್ನಿಯ ವಿರಹ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುರಿಯುವುದೆಂಬ ಶಂಕೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಗೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವರಾರೋಹೆಯೇ, ಅಸಹಾಯನಾದ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ, ದೀನನಾದ, ಮನೋರಥಗಳು ಮುರಿದ, ಕರುಣಾಜನಕನಾದ ನನ್ನನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ತೊರೆದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಕೀರ್ತಿ ವಕ್ರನೂ ಕುಟಿಲನೂ ಆದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತೊರೆಯುವಂತೆ ನೀನೂ ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿರುವೆ. ಸುಮಧ್ಯಮೆಯೇ, ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆಯಬೇಡ, ತೊರೆಯಬೇಡ. ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ನಾನು ನನ್ನ ಜೀವನವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುವೆ.’ ‘ಮಾ ಮಾ’ (ಬೇಡ, ಬೇಡ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ಆರ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ, ಅತಿ ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಹುಡುಕಿದರೂ ಅವನು ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಸಂಶ್ರುತ್ಯ’ (ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಶರಥನು ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ‘ತಂ ಕಾಲಮ್’ (ಆ ಕಾಲ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಮಗನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ ತಂದೆಯ ಬಾಯಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೌಶಲ. ಜೀವತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಮನು ಆಳವಾದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಆನೆಯಂತಿದ್ದನು. ಈ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಅಸಹಾಯತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಆನೆ ತಾನಾಗಿ ಮೇಲೇಳಲಾರದು. ಅಂತಹ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿತಕಾಮನೆಯಿಂದ ಆಗ್ರಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬುದ್ಧಿಯೇ, ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ; ನನ್ನೊಡನೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡು. ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತ ಎದುರಿಗೇ ಇದೆ. ಮೈಥಿಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲು ಪ್ರಿಯಪಡುವವಳು, ವನದಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆಯುವವಳು; ಅವಳು ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಕಮಲದ ಕೊಳಕ್ಕೆ, ಅಥವಾ ಮೀನುಗಳೂ ವಂಜುಲಗಳೂ ತುಂಬಿದ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು. ಅಥವಾ ನಿನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು, ಹೆದರಿಸಲು ಬಯಸಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭೀಕರ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯಿಂದ ದೂರ ಸೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶ್ರೀಮಂತನೇ, ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಬೇಗನೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸೋಣ; ಜನಕನ ಮಗಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೋ ಆ ವನವನ್ನೆಲ್ಲ ಹುಡುಕೋಣ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ನೀನು ಒಪ್ಪುವುದಾದರೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇಡಬೇಡ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನವಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೇ. ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿ, ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಂದಿಗೂ ‘ಸೀತೆ ಅಪಹೃತಳಾದಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಭೀಕರ ಶಬ್ದವನ್ನೇ ವರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಗಳೂ ನಿರ್ದೋಷವಾದವು — ವನಪ್ರವೇಶ, ಕಮಲದ ಕೊಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು, ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪುವುದು, ತಮಾಷೆಗಾಗಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಇದರಿಂದ ಆಸೆ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಕಾರ್ಯವೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಶೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಏಕಾಂಗಿ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲ, ಸಹಪ್ರಯತ್ನ ಎಂದು. ತಮ್ಮನು ಇಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಹುಡುಕಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅರಸಿದರು. ‘ನಿಖಿಲೇನ’ (ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ಪೂರ್ಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿದರೂ ಅವರು ಅವಳನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಸುತ್ತಲೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ಶುಭವಾದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಾನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವಿಷ್ಣು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ನೀನೂ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಅವತಾರದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಜಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ವೀರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕುಗ್ಗಿದ ರಾಘವನು ದೀನವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಇಡೀ ವನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಲಾಯಿತು, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳ ಕೊಳಗಳನ್ನು ನೋಡಲಾಯಿತು, ಅನೇಕ ಗುಹೆ-ಜಲಪಾತಗಳ ಈ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಹುಡುಕಲಾಯಿತು; ಆದರೂ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಆರು ಪಾದಗಳ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹುಡುಕಾಟದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವನ, ಅನಂತರ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳು, ಅನಂತರ ಒಂದು ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ಶಿಖರಗಳು. ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಿರಿದಾಗುತ್ತದೆ, ನಿರಾಶೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ‘ನೈವ ತಾಮಭಿಜಗ್ಮತುಃ’ (ಅವರು ಅವಳನ್ನು ಕಾಣಲೇ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧ ದ್ವಿವಚನದಲ್ಲಿದೆ — ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವಿಫಲರು. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹುಡುಕಿದ ಮೂರು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತವೆ — ವನ, ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳು, ಪರ್ವತ — ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎರಡನೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆಯ ಮಾತೂ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ಈ ಅವಸ್ಥೆ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಗರೀಯಸೀಮ್’ (ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳಾದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಜೀವನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು.

ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ರಾಮನು ದೀನನಾಗಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಹ್ವಲನಾದನು. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ವಿಹ್ವಲವಾಗಿ, ಬುದ್ಧಿ ತಪ್ಪಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು, ಆತುರನೂ ದೀನನೂ ಆಗಿ ಅವನು ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ನಿಷಸಾದ’ (ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ದೇಹದ ಕುಸಿತವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನ ಅವಸಾದವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಕಮಲನೇತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದನಾಗಿ ‘ಹಾ ಪ್ರಿಯೆ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಕೂಗಿದನು. ಆಗ ಪ್ರಿಯಬಂಧುವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿನಯದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿದನು; ತಾನೂ ಶೋಕಾರ್ತನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುವವನೂ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತನೇ. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತುಟಿಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಮಾತನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ, ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ರಾಮನು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಗೋಳಿಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಸಮಾಧಾನದಿಂದಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ವಿಲಾಪ ವಿಸ್ತಾರ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳೇ ಪ್ರಧಾನ — ವಿಹ್ವಲನಾದನು, ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಕೂಗಿದನು, ಗೋಳಿಟ್ಟನು. ಮಾತುಗಳು ಕಡಿಮೆ, ದೇಹದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು; ಅದರಿಂದ ಶೋಕ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾದೃತ್ಯ’ (ಅನಾದರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು — ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ, ಕೇಳಿಯೂ ಅದನ್ನು ಆದರಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ