॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 60ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಮರಗಳನ್ನೂ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ

ಶೂನ್ಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ವಿಲಾಪ, ಮರಗಳಿಗೂ ಮೃಗ-ಆನೆ-ಹುಲಿಗಳಿಗೂ ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಭಕ್ಷಣದ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಾಟ

ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಎಡಗಣ್ಣಿನ ಕೆಳರೆಪ್ಪೆ ಅದುರಿತು, ಅವನು ಎಡವಿದನು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಡುಕ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಗಮನಿಸಿ ಅವನು ‘ಸೀತೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವಳೇ?’ ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದನು. ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಕ ಪದ ಅವನ ತೂಗುಯ್ಯಾಲೆಯಂತಹ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಆತುರಪಡುತ್ತಾ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಆ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡು ಅವನು ಉದ್ವಿಗ್ನಮನಸ್ಕನಾದನು. ಅನಂತರ ವೇಗದಿಂದ ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪಿದವನಂತೆ, ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಸೆಯುತ್ತಾ, ರಘುನಂದನನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪರ್ಣಕುಟಿಯ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿ ಕಂಡನು — ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಶೋಭೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಧ್ವಂಸವಾಗಿತ್ತು, ಹೇಮಂತದಲ್ಲಿ ಹಿಮದಿಂದ ಹತವಾದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಕಮಲಿನಿಯ ಹೂವುಗಳು ಚಳಿಯಿಂದ ಬಾಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ನಿಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಶೋಭೆ ಹೋಗಿದೆ. ಈ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಕವಿ ಸಮಗ್ರ ಸರ್ಗದ ಭಾವವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಭೃಶಮ್ ಆವ್ರಜಮಾನಸ್ಯ’ (ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಆತುರ ತೋರುತ್ತದೆ — ಆತುರದಿಂದ ಹೋಗುವವನೇ ಎಡವುತ್ತಾನೆ; ಹೊರಗಿನ ಎಡವುವಿಕೆ ಒಳಗಿನ ಎಡವುವಿಕೆಯ ಸೂಚಕ. ‘ಅಧಃ ವಾಮಲೋಚನಮ್’ (ಎಡಗಣ್ಣಿನ ಕೆಳಭಾಗ) ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕೇವಲ ಕಣ್ಣು ಎಂದಲ್ಲ, ಕೆಳರೆಪ್ಪೆ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಿ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಎಡ ಅಂಗಗಳ ಅದುರುವಿಕೆ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಶ್ರಮವು ಮರಗಳ ಮೂಲಕ ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಅದರ ಹೂವುಗಳು ಬಾಡಿದ್ದವು, ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ದೀನವಾಗಿದ್ದವು, ಶೋಭೆ ಇಲ್ಲವಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲವೂ ಧ್ವಂಸವಾಗಿತ್ತು, ವನದೇವತೆಗಳೂ ಅದನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರು. ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ದರ್ಭೆಗಳು, ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆಸನಗಳು ಮತ್ತು ಚಾಪೆಗಳು — ಈ ಶೂನ್ಯವಾದ ಪರ್ಣಕುಟಿಯ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಅವನ ವಿಲಾಪ ಮೊದಲು ವಿಕಲ್ಪಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಳೋ, ಸತ್ತಿರುವಳೋ, ಕಳೆದುಹೋಗಿರುವಳೋ, ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಳೋ; ಅಥವಾ ಭೀರುವಾದ ಅವಳು ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುವಳೋ, ಅಥವಾ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವಳೋ. ಅಥವಾ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಆರಿಸಲು ಹೋಗಿರುವಳೋ, ಅಥವಾ ಕಮಲದ ಕೊಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವಳೋ, ನೀರಿಗಾಗಿ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿರುವಳೋ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ಮೊದಲ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನಸ್ಸು ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಖಕರವಾದ ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಜೋಡಿಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಲ್ಪಗಳ ಕ್ರಮ ಭಯಂಕರದಿಂದ ಸೌಮ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹೃದಯ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ. ‘ವನದೈವತೈಃ ಸಂತ್ಯಕ್ತಮ್’ (ವನದೇವತೆಗಳಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟುದು) ಎಂಬ ಮಾತು ಆಳವಾದುದು — ಎಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸ್ಥಳ ಸರ್ವಥಾ ಬರಿದು. ‘ವಿಪ್ರಕೀರ್ಣಾಜಿನಕುಶಂ ವಿಪ್ರವಿದ್ಧಬೃಸೀಕಟಮ್’ (ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಜಿಂಕೆಚರ್ಮ-ದರ್ಭೆಗಳು, ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆಸನ-ಚಾಪೆಗಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಕೇವಲ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಸಂಘರ್ಷದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಓದುಗನು ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬಲಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನಿಗಾದರೋ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಹುಡುಕಿದರೂ ಅವನು ವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಶೋಕದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾ, ಪರ್ವತಗಳಿಗೂ ನದಿ-ನದಗಳಿಗೂ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಶೋಕವೆಂಬ ಕೆಸರಿನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಮನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಅಲೆದನು. ‘ಶೋಕಪಂಕಾರ್ಣವ’ (ಶೋಕವೆಂಬ ಕೆಸರಿನ ಸಮುದ್ರ) ಎಂಬ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಒಮ್ಮೆ ಕೆಸರು, ಒಮ್ಮೆ ಸಮುದ್ರ — ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಗತಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವಿಕೆ; ಎರಡೂ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಉಪಮೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಈ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೃಕ್ಷಸಂಭಾಷಣೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕದಂಬವೇ, ಕದಂಬಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೀನು ಕಂಡೆಯಾ? ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಶುಭಮುಖಿಯಾದ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳು. ಬಿಲ್ವವೇ, ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಚಿಗುರಿನಂತಹ, ಹಳದಿ ರೇಷ್ಮೆಯುಡುಗೆಯುಟ್ಟ, ಬಿಲ್ವಫಲದಂತಹ ಸ್ತನಗಳುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಿದ್ದರೆ ಹೇಳು.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರಕ್ಕೂ ಅದರದೇ ಹೂ-ಹಣ್ಣು ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಉಪಮಾನವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ರಮಣೀಯ ರೀತಿ. ‘ಉನ್ಮತ್ತ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ (ಹತ್ತನೆಯ, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ, ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ); ಅದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕ್ರಮಾಗತ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕದಂಬ ಮತ್ತು ಬಿಲ್ವಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಹೂವು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣನ್ನು ಸೀತೆಯ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಒಂದೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲೂ ಪ್ರಿಯೆಯ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಇದು ವಿರಹಿಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೃತ್ತಿ.

‘ಅರ್ಜುನವೃಕ್ಷವೇ, ಅರ್ಜುನಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳು — ಜನಕನ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಮಗಳು ಬದುಕಿದ್ದಾಳೋ ಇಲ್ಲವೋ?’ ‘ಈ ಕಕುಭ ವೃಕ್ಷವು ಕಕುಭದಂತಹ ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವನಸ್ಪತಿ ಬಳ್ಳಿ-ಚಿಗುರು-ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ದುಂಬಿಗಳು ಹಾಡುತ್ತಿರುವ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೃಕ್ಷ; ಈ ತಿಲಕವೃಕ್ಷವು ತಿಲಕಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ.’ ‘ಅಶೋಕವೇ, ನೀನು ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವವನು; ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಿಯೆಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನವನನ್ನಾಗಿ (ಅಶೋಕನನ್ನಾಗಿ) ಮಾಡು’ — ಇದು ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಮಧುರವಾದ ಮಾತು, ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಬೇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಾಳೆಮರವೇ, ಮಾಗಿದ ತಾಳೆಹಣ್ಣಿನಂತಹ ಸ್ತನಗಳುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಕರುಣೆಯಿದ್ದರೆ, ಆ ವರಾರೋಹೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳು.’ ‘ನೇರಳೆಮರವೇ, ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯ ಅವಳನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ನಿಃಶಂಕೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಮೌನವೇ. ಅದರಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಏಕಾಕಿತನ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕವಿ ಒಂದು ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾಲೆಯನ್ನೇ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಮರದ ಹೆಸರು, ಅದರ ವಿಶೇಷ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ. ಅಶೋಕದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಾದರೋ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಬೇಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನೀನು ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನಂತೆ ಅಶೋಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು’ ಎಂದು. ‘ಯದಿ ತೇ ಕಾರುಣ್ಯಂ ಮಯಿ’ (ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಕರುಣೆಯಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ತಾಳೆಮರದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಜಡಗಳಿಂದಲೂ ಕರುಣೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೀನನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಯ್ಯಾ ಕರ್ಣಿಕಾರವೇ, ಇಂದು ನೀನು ಹೂಬಿಟ್ಟು ಅತಿಯಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಕರ್ಣಿಕಾರಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಆ ಸಾಧ್ವಿಯನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಿದ್ದರೆ ಹೇಳು.’ ಅನಂತರ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಮಾವು, ಕದಂಬ (ನೀಪ), ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು, ಹಲಸು, ಕುರವ, ಧವ, ದಾಳಿಂಬೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೋಡಿ, ಬಕುಳ, ಪುನ್ನಾಗ, ಚಂದನ, ಕೇದಗೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ವನದಲ್ಲಿ ಭ್ರಾಂತನಾಗಿ ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ಥಾವರಗಳಿಂದ ಜಂಗಮಗಳತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಿಂಕೆಯೇ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದಿರುವೆಯಾ? ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ನೋಡುವ ಆ ಕಾಂತೆ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಗಳೊಡನೆ ಇರಬಹುದು.’ ‘ಆನೆಯೇ, ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಿರಬಹುದು — ಅವಳು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿರುವಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜವೇ, ಹೇಳು.’ ‘ಹುಲಿಯೇ, ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಿದ್ದರೆ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಹೇಳು; ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ.’ ಹುಲಿಗೂ ಅಭಯವಿತ್ತು ಕೇಳುವುದು ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಭಯದ ಕಾರಣವೇ ಈಗ ಅಭಯದಾತನಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಲೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾವು, ನೀಪ, ಮಹಾಸಾಲ, ಹಲಸು, ಕುರವ, ಧವ, ದಾಳಿಂಬೆ, ಬಕುಳ, ಪುನ್ನಾಗ, ಚಂದನ, ಕೇದಗೆ ಎಂಬ ಹನ್ನೊಂದು ಹೆಸರುಗಳು ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ. ಜಿಂಕೆ, ಆನೆ, ಹುಲಿ — ಮೂರೂ ಸೀತೆಯ ಉಪಮಾನಭೂತ ಅಂಗಗಳೊಡನೆಯೇ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ: ಕಣ್ಣುಗಳು ಜಿಂಕೆಯವು, ತೊಡೆಗಳು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನವು, ಮುಖ ಚಂದ್ರನದು. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎರಡೂ ರಾಮನ ವಿರಹಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನ ಭ್ರಮೆ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ಎದುರಿಗೇ ಇದ್ದಾಳೆ, ಮರಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಿಯೆ, ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿರುವೆ? ಕಮಲನೇತ್ರೆಯೇ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡೆ. ಮರಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು, ವರಾರೋಹೆಯೇ! ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಕರುಣೆಯಿಲ್ಲವೇ? ನೀನು ಅಷ್ಟೊಂದು ತಮಾಷೆಯ ಸ್ವಭಾವದವಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ವರವರ್ಣಿನಿಯೇ, ಹಳದಿ ರೇಷ್ಮೆಯುಡುಗೆಯಿಂದಲೇ ನೀನು ಗುರುತಾದೆ; ಓಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡೆ; ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ ನಿಲ್ಲು.’ ಈ ಉನ್ಮಾದ ಕ್ಷಣಿಕ ಮಾತ್ರ; ಅದರಿಂದ ಮರಳಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಥವಾ ಅವಳಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ; ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯವಳು ಹಿಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಷ್ಟಕ್ಕೀಡಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅವಳು ಎಂದಿಗೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಅಸಂಭವವೇ ಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಬ ತರ್ಕ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉನ್ಮಾದದ ಪೂರ್ಣ ಚಕ್ರವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ — ಭ್ರಮೆ, ಸಂಭಾಷಣೆ, ಅಭಿಮಾನ (ಮುನಿಸು), ಅನಂತರ ಮರಳುವಿಕೆ. ‘ಕಿಂ ಧಾವಸಿ’ (ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ, ‘ತಿಷ್ಠ ತಿಷ್ಠ’ (ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬುದು ಯಾಚನೆ, ‘ಕಿಮರ್ಥಂ ಮಾಮುಪೇಕ್ಷಸೇ’ (ಏಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬುದು ಮುನಿಸು, ‘ಯದ್ಯಸ್ತಿ ಸೌಹೃದಮ್’ (ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ) ಎಂಬುದು ಕೊನೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಸ್ವರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೃದುವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನೇ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ತರ್ಕ ವಿಚಿತ್ರ — ‘ಅವಳು ನನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವವಳಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.’

‘ಆ ಬಾಲೆಯನ್ನು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಭಕ್ಷಿಸಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ರಾಮನು ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶುಭವಾದ ಹಲ್ಲು-ತುಟಿಗಳ, ಸುಂದರ ಮೂಗಿನ, ಶುಭ ಕುಂಡಲಗಳ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಆ ಮುಖ ಕಬಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕಾಂತಿಹೀನವಾಯಿತು. ಸಂಪಿಗೆಯ ಬಣ್ಣದ, ಕಂಠಾಭರಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ, ಕೋಮಲವಾದ ಆ ಶುಭ ಕೊರಳು ಅವಳು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಚಿಗುರಿನಂತೆ ಕೋಮಲವಾದ, ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ತುದಿಗಳು ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಎರಡು ಭುಜಗಳು ಕೈಬಳೆ-ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳ ಸಹಿತ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಅವಳು, ಅನೇಕ ಬಂಧುಗಳಿದ್ದರೂ, ಸಾರ್ಥದಿಂದ (ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ತಂಡದಿಂದ) ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಹಾರವಾಗಿ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಾ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ಹಾ ಪ್ರಿಯೆ, ಹಾ ಭದ್ರೆ, ಹಾ ಸೀತೆ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ?’ ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ವನದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವೇಗದಿಂದ ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪುತ್ತಾನೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಲವಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಕಾಂತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲೇ ತತ್ಪರನಾದ ಅವನು ವನಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಗಿರಿಯ ತೊರೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ನಿಲ್ಲದೆ ವೇಗವಾಗಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ವಿಶಾಲವಾದ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುತ್ತಿ ಹುಡುಕಿ, ಆಸೆ ಕಮರದವನಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಿಯೆಯ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪರಮ ಪರಿಶ್ರಮಪಟ್ಟನು. ‘ಅನಿಷ್ಠಿತಾಶಃ’ (ಆಸೆ ಕಮರದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದು — ಶೋಕವೂ ಅವನ ಆಸೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಆಸೆ ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಸೇತುಬಂಧದವರೆಗೂ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ‘ನೂನಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ), ‘ವ್ಯಕ್ತಮ್’ (ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಚಕ ಪದಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಕಲ್ಪನೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗವರ್ಣನೆಯೂ ಮುಖದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕೊರಳು, ಅನಂತರ ಭುಜಗಳು ಎಂದು ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾರೋ ಪ್ರಿಯೆಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ. ‘ವಿಲಪಂತ್ಯಾಃ’ (ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಅವಳು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗಲೇ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಕ್ರೌರ್ಯ. ‘ಸಾರ್ಥೇನ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾ’ (ಸಾರ್ಥದಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಂಡದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಏಕಾಕಿ ಯಾತ್ರಿಕನಂತೆ ಅವಳು ಅಸಹಾಯಳಾಗಿದ್ದಳು, ಅನೇಕ ಬಂಧುಗಳಿದ್ದರೂ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕರೆ — ಇದುವರೆಗೂ ರಾಮನು ಏಕಾಕಿಯಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವನು ತಮ್ಮನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ವನದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಅವನ ಗತಿಯ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪುವುದು, ಸುತ್ತುವುದು, ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಕಾಣುವುದು; ಆರು ಪಾದಗಳ ಈ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಂತವಾದುದು — ಅಲ್ಲಿ ವೇಗವಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಪರಿಶ್ರಮವಿದೆ. ‘ಅನಿಷ್ಠಿತಾಶಃ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಬೀಜ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ