ಸರ್ಗ
ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂವಾದ
ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸೀತೆಯ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿವೇದಿಸುವುದು, ರಾಮನ ಮರು-ಆಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಮಾರೀಚವಧೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ಕಥನ
ಈ ಸರ್ಗ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನದು — ‘ಅಂತರಾ’ (ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಭಾಷಣೆ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ, ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಬಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ರಘುನಂದನನು ದುಃಖದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಏಕೆ ಬಂದೆ? ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲೇ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಬಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ನಾನು ಮಹಾ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನಿಜ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದೈಹಿಕ ನಿಮಿತ್ತವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದ ನಿನ್ನನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ನನ್ನ ಎಡಗಣ್ಣು, ಎಡಭುಜ, ಹೃದಯ ಅದುರುತ್ತಿವೆ.’ ಪುರುಷರಿಗೆ ಎಡ ಅಂಗಗಳು ಅದುರುವುದು ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕವೆಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ದುಃಖದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಭೂಯಃ’ (ಇನ್ನಷ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖವೂ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ತಾನು ನಿರ್ದೋಷಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ವಿಶ್ವಾಸ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿಟ್ಟ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ಈಗ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ವಿಷಯ. ರಾಮನ ಮಾತು ಆರೋಪವಲ್ಲ, ಶಂಕೆಯಷ್ಟೇ; ‘ಯತ್ ಸತ್ಯಮ್’ (ನಿಜ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಣ್ಣು, ಭುಜ, ಹೃದಯ; ಮೂರೂ ಎಡಭಾಗದವು, ಮೂರೂ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕ. ಹೀಗೆ ಹೊರಗಿನ ಶಕುನದೊಡನೆ ಒಳಗಿನ ದುಃಖ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನು ಹೊರಟುಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ; ಅವಳೇ ಉಗ್ರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೆ.’ ‘ಕಾಮಕಾರೇಣ’ (ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಘಟನಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯನಾದ ನಿನ್ನ ಧ್ವನಿಯಂತೆಯೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಕಾರಸ್ವರದಲ್ಲಿ “ಲಕ್ಷ್ಮಣ” ಎಂದು ಕೂಗಿದ, “ರಕ್ಷಿಸು” ಎಂಬ ಮಾತು ಮೈಥಿಲಿಯ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆ ಆರ್ತಸ್ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಭಯವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಅವಳು “ಹೋಗು, ಹೋಗು” ಎಂದು ನನಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೇಳಿದಳು.’ ‘ತವ ಸ್ನೇಹೇನ’ (ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇಮವೇ ಅವಳ ವಿವೇಕವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯಿದೆ. ‘ಅವಳು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದಾಗ ನಾನು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನಿಗೆ ಭಯವನ್ನು ತರಬಲ್ಲ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ. ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರು, ಇದು ಹಾಗಲ್ಲ; ಯಾರೋ ಇದನ್ನು ಕೂಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪವೂ ಇಲ್ಲ, ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳುವುದು ಮಾತ್ರ — ಇದೇ ಅವನ ಶೀಲದ ಪರಿಚಾಯಕ. ‘ಆರ್ಯೇಣೇವ’ (ಪೂಜ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವರ ರಾಮನದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದರಂತಿತ್ತು ಮಾತ್ರ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಾದರೋ ‘ಹೋಗು, ಹೋಗು’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದುದು, ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಆತುರವೂ ಭಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೊರಡಲಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತರ್ಕದಿಂದಲೇ ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೀತೆ, ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲ ಆ ಪೂಜ್ಯನು “ರಕ್ಷಿಸು” ಎಂಬ ನಿಂದ್ಯವೂ ನೀಚವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವನು? ಯಾರೋ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ ವಿಕಾರಸ್ವರದಲ್ಲಿ “ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು” ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಕೂಗಿದ್ದಾರೆ. ಶೋಭನೆಯೇ, ಭಯದಿಂದ “ರಕ್ಷಿಸು” ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ನೀವು ವ್ಯಥೆಪಡಬಾರದು, ಅದು ಕೀಳು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಾಡುವಂಥದ್ದು.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಕಠೋರವಾದರೂ ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ಣ — ಈ ಚಂಚಲತೆ ಕೀಳು ಸ್ತ್ರೀಯರದು ಮಾತ್ರ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿಹ್ವಲತೆ ಸಾಕು; ಸ್ವಸ್ಥಳಾಗು, ಆತಂಕವಿಲ್ಲದಿರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಬಲ್ಲ ಪುರುಷನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ, ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಹುಟ್ಟುತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯನು.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ತರ್ಕವನ್ನೂ, ಅನಂತರ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನೂ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಭಯಾಕುಲಳಾದ ಸೀತೆ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತ್ರಿದಶಾನಪಿ ತ್ರಾಯೇತ’ (ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ದೇವತ್ವವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಕನು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೇಡುವನು? ‘ಜಾತೋ ವಾ ಜಾಯಮಾನೋ ವಾ’ (ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಹುಟ್ಟುತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ಮೂರು ಕಾಲಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ಉಕ್ತಿ — ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ, ಭವಿಷ್ಯತ್ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅಣ್ಣನ ಮಹಿಮೆಯೇ ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಗೊಂಡು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು. ‘ಪರಿಮೋಹಿತಚೇತನಾ’ (ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಗೊಂಡವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ದೋಷವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಆ ಮಾತುಗಳು ಅವಳದಲ್ಲ, ಮೋಹದವು ಎಂದು. ಆ ಮಾತುಗಳು ಮೂರು ಆಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ‘ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನೀನು ಅತಿಯಾದ ಪಾಪಭಾವವನ್ನೇ ಇಟ್ಟಿರುವೆ; ಅಣ್ಣನು ನಾಶವಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಪಡೆಯಲಾರೆ. ಭರತನೊಡನೆ ಸಂಚು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಅಷ್ಟು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಇವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಶತ್ರುವಾದ ನೀನು ನನಗಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ರಾಘವನ ದುರ್ಬಲ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ಹಾಗೆ ಇವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೀಲ, ಕುಲಭಕ್ತಿ, ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ — ಎಲ್ಲವೂ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಕೆರಳಿ, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಕೋಪದಿಂದ ತುಟಿಗಳು ಅದುರುತ್ತಾ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟನು. ‘ಪ್ರಸ್ಫುರಮಾಣೌಷ್ಠಃ’ (ತುಟಿಗಳು ಅದುರುತ್ತಿದ್ದವನು) ಎಂಬುದು ನೇರ ದೃಶ್ಯಚಿತ್ರ — ಮಾತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಡುಗುವ ಎರಡು ತುಟಿಗಳು. ಸೀತೆಯ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಕಾಮ, ಅನಂತರ ಭರತನೊಡನೆ ಸಂಚು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುತ್ವ. ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೌನವೇ ಅವನ ಉತ್ತರ. ಕವಿಯಾದರೋ ಅವನ ಕೋಪವನ್ನು ದೇಹದ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆರಳಿಕೆ, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಅದುರುವ ತುಟಿಗಳು. ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆ ನಿರಾಧಾರ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅವಳ ಭಯವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ — ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕವಿಯ ಕರುಣೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದುದು ದುಷ್ಕೃತ್ಯ. ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಡೆಯಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯ ಈ ಕೋಪದ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಹೊರಟುಬಂದೆ. ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿಲ್ಲ; ಕ್ರುದ್ಧಳಾದ ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದುದರಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಕೋಪದ ವಶನಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ — ಇದು ಸರ್ವಥಾ ನಿನ್ನ ಅನುಚಿತ ಕೃತ್ಯ.’ ‘ಅಪನೀತಮ್’ ಎಂಬುದು ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೃಗರೂಪದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಸೆಳೆದೊಯ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ವಧೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು, ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ, ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ನಾನು ಹೊಡೆದಾಗ ಅವನು ಮೃಗದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ವಿಹ್ವಲಸ್ವರದ, ಕೇಯೂರಧಾರಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನಾದನು. ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದಾಗಲೇ ಅವನು ಆರ್ತವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ, ಬಹುದೂರ ಕೇಳಿಸುವ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೂಗಿದನು, ಅದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ನಿರ್ದೋಷತ್ವವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಸೀತೆ ಕಳೆದುಹೋದಳು — ಇದೇ ನಿಯತಿಯ ಆಟ. ರಾಮನ ಆಕ್ಷೇಪ ಇಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯರೂಪದ್ದು — ‘ಶಾಸನಮ್’ (ಆಜ್ಞೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡಬೇಡ’ ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದನು ಎಂಬುದೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀಯ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ತಾನು ಕಪಟಕ್ಕೆ ವಶನಾದೆನೆಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೇ ತಿಳಿಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನ ತಡವಾಗಿ ಬಂದಿತು — ಇದೇ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಕರುಣೆಯ ಮೂಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥