ಸರ್ಗ
ಶೂನ್ಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೀತಾವಿರಹದ ವ್ಯಥೆ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಮನ ‘ಆ ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ವನವಾಸ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆ, ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯ ಆಶ್ರಮದ ದರ್ಶನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಆಕ್ಷೇಪ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸರಣಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವೈದೇಹಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಂದ, ದೀನನಾದ, ಶೂನ್ಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರನು ಕೇಳಿದನು. ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ನನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಯಾರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳೋ, ಯಾರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆಯೋ, ಆ ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ. ‘ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ದೀನನಾಗಿ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಯಾರು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕಳಾಗಿದ್ದಳೋ ಆ ತೆಳುನಡುವಿನವಳು ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯದು. ‘ಯಾರಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲವೋ ಆ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಹ, ಪ್ರಾಣಸಹಾಯಕಿಯಾದ ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂಬುದು ಮೂರನೆಯದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಮೌಲ್ಯನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ಜನಕನ ಮಗಳಿಲ್ಲದೆ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಒಡೆತನವನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸೆನು.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ‘ಕ್ವ ಸಾ’ (ಅವಳು ಎಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಉತ್ತರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇವು ಶೋಕದ ಆವಿಷ್ಕಾರವೇ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹದ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಅನುಗಾಮಿನಿ, ಅವಳು ದುಃಖಸಹಾಯಕಿ, ಅವಳು ಪ್ರಾಣಸಹಾಯಕಿ; ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ‘ಶೂನ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳದ್ದು — ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರಿದಾದವನು. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಅನಂತರ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ಮನೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯಳಾದ ವೈದೇಹಿ ಬದುಕಿರುವಳೇ? ವೀರನೇ, ನನ್ನ ವನವಾಸ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ವನವಾಸದ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ಅಡಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಸೀತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಸತ್ತು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದರೆ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದ ಕೈಕೇಯಿ ಸುಖಿಯಾಗುವಳೇ? ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೀನಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಮಗನೊಡನೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸಿಕೊಂಡ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸೇವಿಸಬೇಕಾಗುವುದೇ?’ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಕ ಸ್ವಜನರ ಭವಿಷ್ಯದವರೆಗೂ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ವೈದೇಹಿ ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುವೆ; ಅವಳು ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವೆ. ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದ ನನ್ನೊಡನೆ ವೈದೇಹಿ ಮಾತನಾಡದಿದ್ದರೆ, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ನಾಶವಾಗುವೆ.’ ‘ವಿನಶಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾಶವಾಗುವೆ), ‘ತ್ಯಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ತ್ಯಜಿಸುವೆ) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನ ಜೀವನ ಸೀತೆಯ ಜೀವನದೊಡನೆಯೇ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಮೂಲದುಃಖ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ‘ಸುಖಿತಾ’ (ಸುಖಿ), ‘ಸಕಾಮಾ’ (ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದವಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೂ ‘ಮೃತಪುತ್ರಾ ತಪಸ್ವಿನೀ’ (ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೀನೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಶೋಕ ವೈಯಕ್ತಿಕತೆಯಿಂದ ಕುಲದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹೇಳು — ವೈದೇಹಿ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೋ ಇಲ್ಲವೋ? ನೀನು ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಆ ದೀನೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಭಕ್ಷಿಸಿದರೇ?’ ಎಂದು ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಕುಮಾರಿಯೂ ಬಾಲೆಯೂ, ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದವಳೂ ಆದ ಆ ವೈದೇಹಿ ನನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕೆಟ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವಳು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನ ಕಪಟವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ವಕ್ರನೂ ಅತಿದುರಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸನು “ಲಕ್ಷ್ಮಣ” ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿ ನಿನ್ನಲ್ಲೂ ಸರ್ವಥಾ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ನನ್ನ ಸ್ವರದಂತಿದ್ದ ಆ ಸ್ವರವನ್ನು ವೈದೇಹಿಯೂ ಕೇಳಿದಳೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಭಯಗೊಂಡ ಅವಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಳು, ನೀನೂ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬೇಗನೆ ಬಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೋಷವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದು ಸರ್ವಥಾ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ; ಕ್ರೂರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟೆ.’ ‘ಅಂತರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಂಧ್ರವೂ ಅವಕಾಶವೂ ಎರಡೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಖರವಧೆಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರವೇ ಅವರ ಗುರಿ ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ವ್ಯಕ್ತಮ್’ (ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಅನುಮಾನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಶೋಕವನ್ನೇ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅಪಹರಣವನ್ನಲ್ಲ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊರಟುಬಂದುದೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥದ ಮೂಲ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನ್ಯಾಯಬುದ್ಧಿ ಶೋಕದೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.
‘ಖರನ ವಧೆಯಿಂದ ದುಃಖಿತರಾದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು — ಆ ಘೋರರಿಂದ ಸೀತೆ ಹತಳಾಗಿರುವಳು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನ ಮಾತು ವಿಲಾಪವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ, ಸರ್ವಥಾ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಇಂತಹುದನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಮ್’ (ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿದ್ದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವರಾರೋಹೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆತುರದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ಆರ್ತರೂಪದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾ, ಹಸಿವು-ಆಯಾಸ-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಡುತ್ತಾ, ಒಣಗಿದ ಮುಖದಿಂದ ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ ಅವನು ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದನ್ನು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು, ಕೆಲವು ವಿಹಾರಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ವಾಸಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ಇದೇ ಅದು’ ಎಂದು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಅವನು ರೋಮಾಂಚಿತನಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಶೋಕ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ — ಸ್ಮೃತಿಯ ಸುಖ, ವರ್ತಮಾನದ ದುಃಖ; ಈ ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಆಶ್ರಮಂ ಪ್ರವಿಗಾಹ್ಯ’ (ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಳವಾದ ನೀರಿನೊಳಗೆ ಮುಳುಗಿದಂತಹ ಪ್ರವೇಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶೂನ್ಯತೆಯೂ ಆಳವಾದುದಲ್ಲವೇ. ಇದುವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ವಿಲಾಪವೂ ಅನುಮಾನಮೂಲಕವಾಗಿತ್ತು; ಈ ಕ್ಷಣದಿಂದ ಮುಂದೆ ಅದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮೂಲಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಏತತ್ ತತ್’ (ಇದೇ ಅದು) ಎಂದು ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥