॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 57ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಪಶಕುನಗಳಿಂದ ಶಂಕಿತನಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದು

ಮಾರೀಚನನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದು, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಘೋರ ನಿಮಿತ್ತಗಳ ದರ್ಶನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಭೇಟಿ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ತೀವ್ರ ಶಂಕೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಲಂಕೆಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾಗಿ ಮೃಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದು ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಆಶ್ರಮದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಆತುರದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಆಗಲೇ ಅವನ ಹಿಂದಿನಿಂದ ನರಿಯೊಂದು ಕ್ರೂರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಊಳಿಟ್ಟಿತು. ಆ ದಾರುಣವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸ್ವರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ರಾಮನು ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಯೋಚಿಸತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನರಿ ಹೀಗೆ ಊಳಿಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅಶುಭವೆಂದೇ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡದೆ ವೈದೇಹಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವಳೇ?’ ನರಿಯ ಊಳು ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕವೆಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶಂಕೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇದರಿಂದಲೇ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರೀಚವಧೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಜಯವಿದೆ, ಅದರ ಫಲವಾದರೋ ವಿಯೋಗವೇ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಗೂಢ ವ್ಯಂಗ್ಯ.

ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾರೀಚನ ಕಪಟದ ಕಾರಣವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾರೀಚನು ನನ್ನ ಸ್ವರವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ತಿಳಿದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಸ್ವರವನ್ನು ಕೇಳಲೆಂದು ಮೃಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು, ಅವಳಿಂದಲೇ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದುಷ್ಟರ ಗೂಢ ಸಂಚನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಟ್ಟಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸೀತೆಯ ವಧೆಯೇ ಬೇಕಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಒಬ್ಬನು ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಸೆಳೆದು ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು; ಅನಂತರ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ರಾಕ್ಷಸರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು, “ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನು ಹತನಾದೆ” ಎಂದು ಕೂಗಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದು — ರಾಮನು ಕೇವಲ ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶತ್ರುಗಳ ಸಮಗ್ರ ವ್ಯೂಹವನ್ನೂ ಅನುಮಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಏನನ್ನೂ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಲಾರನು. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ನೂನಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ), ‘ಅಪಿ’ (ಏನೋ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಅವನ ಚಂಚಲವಾದ, ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಏಳನೆಯ ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಆರ್ತನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವರೇ? ಜನಸ್ಥಾನದ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆಯೂ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನಲ್ಲ.’ ಇದೇ ಅವನ ಮಹಾವ್ಯಥೆ.

‘ಇಂದು ಅನೇಕ ಘೋರ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ’ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ, ನರಿಯ ಊಳನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಆತುರದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮೃಗರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸನು ತನ್ನನ್ನು ದೂರ ಸೆಳೆದೊಯ್ದುದನ್ನು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಅವನು ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ದೀನಮನಸ್ಕನೂ ದೀನನೂ ಆದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಂದವು; ಅವು ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಎಡಕ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು (ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸುತ್ತಿ) ಘೋರ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದವು. ಈ ಮಹಾಘೋರ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಆತುರದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅಪಶಕುನಗಳ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ನರಿಯ ಊಳು, ಅನಂತರ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಡಕ್ಕೆ ಸಾಗುವುದು, ಅನಂತರ ಅವುಗಳ ಘೋರ ಸ್ವರಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಶಂಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರೀತಿ — ಹೊರಗಿನ ಚಿಹ್ನೆಗಳೇ ಒಳಗಿನ ಭಯಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅವನ ಗತಿಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ‘ತ್ವರಿತಃ’ (ಆತುರದಿಂದ), ‘ಜವೇನ’ (ವೇಗದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆರು ಪಾದಗಳ ಈ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿದನು. ವಿಷಣ್ಣನು ವಿಷಣ್ಣನೊಡನೆ, ದುಃಖಿತನು ದುಃಖಭಾಗಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿದನು — ಕವಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಜೋಡಿಪದಗಳಿಂದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಸಂಚರಿಸುವ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಅಣ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು. ರಘುನಂದನನು ಅವನ ಎಡಗೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕಠೋರವಾಗಿಯೂ ಆರ್ತನಂತೆಯೂ, ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿಯೂ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಅಯ್ಯೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು ನಿಂದ್ಯವಾದ ಕೆಲಸ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರಬಹುದೇ? ವೀರನೇ, ನನಗೆ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ — ಜನಕನ ಮಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.’ ‘ಮಧುರೋದರ್ಕಮ್’ (ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಮಧುರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಮಾತು ಕಠೋರ, ಆದರೆ ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ನೇಹವೇ, ಪರಿಣಾಮವೂ ಹಿತಕರ. ‘ಎಡಗೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದು’ ಎಂಬುದೂ ಸ್ನೇಹದ ಚಿಹ್ನೆಯೇ; ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಂತೆಯೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭೇಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂತ್ವನದ ಯಾವ ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ — ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಪರಸ್ಪರರ ಶೋಕವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಉತ್ತರ ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

‘ವನಸಂಚಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅವಳು ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ‘ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಅಶುಭಗಳೇ ಹೇರಳವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾವು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆವೇ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೃಗಸಮೂಹಗಳೂ ನರಿಗಳೂ ಭೀಕರವಾಗಿ ಊಳಿಡುತ್ತಿವೆ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿವೆ; ‘ಮಹಾಬಲನೇ, ಆ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರಬಹುದೇ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೃಗದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸಿ ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದೊಯ್ದನು; ಮಹಾಶ್ರಮದಿಂದ ಹೇಗೋ ಹತನಾಗಿ, ಸಾಯುವಾಗಲೇ ರಾಕ್ಷಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದನು. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿ ದೀನವಾಗಿದೆ, ಸಂತೋಷರಹಿತವಾಗಿದೆ, ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರುತ್ತಿದೆ; ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆ ಇಲ್ಲ — ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಅಥವಾ ಸತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಅಥವಾ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ದೀರ್ಘವಾದ ಸಾಲುಗಳ ಮೂಲಕ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೃತಾ ಮೃತಾ ವಾ ಪಥಿ ವರ್ತತೇ ವಾ’ (ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಸತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಅಥವಾ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ) ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಅಸಹಾಯತೆಯೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ವಿಕಲ್ಪವೇ ಸತ್ಯ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ರಾಮನಿಗಾದರೋ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ವಿಪ್ರಲಂಭದ ಕರುಣೆ. ಹೀಗೆ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸರ್ಗ ನಿಶ್ಚಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ