ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮತ್ತು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು
ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಟ್ಟು ನಿರ್ಭಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಯಜ್ಞವೇದಿ-ಚಂಡಾಲ ಉಪಮೆ, ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದೀರ್ಘವಾದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಸೀತೆ ಮೌನವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಮೌನ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ವೈದೇಹಿಯೂ ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಟ್ಟು ರಾವಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಇಡುವುದು ಪತಿವ್ರತೆಯ ಆಚಾರ — ಪರಪುರುಷನೊಡನೆ ನೇರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲು ನಡುವೆ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನೇ ದೂತರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನೂ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಉತ್ತರವನ್ನು ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪತಿಯ ಕುಲದ ಪರಿಚಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಧರ್ಮದ ಅಚಲ ಸೇತುವೆಯಂತೆ ಸತ್ಯಸಂಧನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನ ಮಗನೇ ಆ ರಾಘವ. ರಾಮನೆಂಬ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತನು, ದೀರ್ಘಬಾಹು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರ; ಅವನೇ ನನ್ನ ದೇವರು, ನನ್ನ ಪತಿ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಸಿಂಹದ ಹೆಗಲಿನ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವನು. ಅವನ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅವಮಾನಿಸಿದ್ದರೆ, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಖರನಂತೆ ನೀನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ನೀನು ಹೇಳಿದ ಈ ಘೋರರೂಪದ ಮಹಾಬಲ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಾಘವನಿರುವಾಗ ನಿರ್ವಿಷರಾಗುವರು — ಗರುಡನನ್ನು ಕಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನ ರೀತಿ ರಾವಣನ ಮಾತಿನ ರೀತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವಳಾದರೋ ಪತಿಯನ್ನು; ಅವನು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳಾದರೋ ಕುಲವನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ. ‘ದೈವತಂ ಸ ಪತಿರ್ಮಮ’ (ಅವನೇ ನನ್ನ ದೇವರು, ನನ್ನ ಪತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಆಧಾರವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಯದ್ಯಹಮ್’ (ಅವನ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ... ಆಗಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾವಣನ ಕಳ್ಳತನವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ರಾಮನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
ಸೀತೆ ಈಗ ರಾಮನ ಶಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹಗ್ಗದಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರದ ಬಾಣಗಳು ಗಂಗೆಯ ಅಲೆಗಳು ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚುವಂತೆ ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಛಿದ್ರಗೊಳಿಸುವವು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನ ವರದಾನವನ್ನೇ ನಿಷ್ಫಲವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾವಣ, ಅಸುರರಿಂದಲೂ ಸುರರಿಂದಲೂ ನೀನು ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಮಹಾವೈರವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಪಾರಾಗಲಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ತರ್ಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಣೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನೇ ಅವನ ಅಂತಕನು. ‘ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಘವನು ನಿನ್ನ ಉಳಿದ ಜೀವನವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವನು; ಯೂಪಸ್ತಂಭಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದ ಪಶುವಿನಂತೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನ ದುರ್ಲಭ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಆ ರಾಮನು ರೋಷದಿಂದ ಉರಿಯುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಇಂದೇ ನೀನು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮವಾಗುವೆ — ರುದ್ರನಿಂದ ಮನ್ಮಥನು ಸುಟ್ಟುಹೋದಂತೆ. ಚಂದ್ರನನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಬಲ್ಲವನೋ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲವನೋ, ಸಾಗರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಬಲ್ಲವನೋ, ಅವನೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಬಲ್ಲನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಭವಿಷ್ಯತ್ತನ್ನು ವರ್ತಮಾನದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನು, ಸಂಪತ್ತು ಹೋದವನು, ಸತ್ತ್ವ ಹೋದವನು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹೋದವನು; ನಿನ್ನ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯೂ ವೈಧವ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುವುದು.’ ‘ಗತಾಸುಃ’ (ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನು) ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಭೂತಕಾಲದಂತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದ್ದಾದರೂ — ಇದೇ ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆ. ಲಂಕೆಯ ವೈಧವ್ಯ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ವಿಶಿಷ್ಟ — ನಗರಿಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿಯೂ ರಾಜನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿಯೂ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ರುದ್ರನಿಂದ ಮನ್ಮಥದಹನದ ಉಪಮೆಯೂ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯದೇ ವಿಶೇಷ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಇಲ್ಲ.
ಸೀತೆ ತನ್ನ ಅಪಹರಣದ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪತಿಯ ಪಕ್ಕದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಗಲಿಸಿದೆಯಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಆ ಪಾಪಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಖದ ಪರಿಣಾಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ಮೈದುನನೊಡನೆ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ತನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿರ್ಜನವಾದ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಉದ್ಧಟತನವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕುವನು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಕಾಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಾಲಪ್ರೇರಿತವಾದ ಭೂತಗಳ ವಿನಾಶ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಕಾಲದ ವಶರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಆ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ — ನಿನ್ನ, ರಾಕ್ಷಸರ, ಅಂತಃಪುರದ ವಧೆಗಾಗಿ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಯಜ್ಞದ ನಡುವೆ ಇರುವ, ಸ್ರುಕ್ಕು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ದ್ವಿಜರ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾದ ವೇದಿಯನ್ನು ಚಂಡಾಲನು ತುಳಿಯಲಾರನು.’ ಈ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ವೇದಿಗೆ ಸಮೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾವಣನನ್ನು ಚಂಡಾಲನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತು; ಸೀತೆಯ ವಾಣಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ಧರ್ಮಶಾಸನದತ್ತ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ‘ಸುಖೋದರ್ಕಂ ನ ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಸುಖದ ಪರಿಣಾಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕರ್ಮಫಲಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ಪಾಪದ ಪರಿಣಾಮ ಪಾಪವೇ. ‘ಶೂನ್ಯೇ ದಂಡಕೇ ವಸತಿ’ (ನಿರ್ಜನ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಅವನ ಏಕಾಂತವಾಸದಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಪನೇಷ್ಯತಿ ಗಾತ್ರೇಭ್ಯಃ’ (ದೇಹದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುವನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅವಳು ದರ್ಪವನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ತೆಗೆಯುವುದು ಎಂಬ ವಿಚಿತ್ರ ರೂಪಕವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ದರ್ಪವನ್ನೂ ಅವನು ಒಂದು ಅಂಗದಂತೆ ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವೇದಿಯ ಉಪಮೆಯಲ್ಲೂ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದವು — ಯಜ್ಞದ ನಡುವೆ ಇರುವುದು ಸ್ಥಾನದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ಸ್ರುಕ್ಕು-ಪಾತ್ರೆಗಳ ಅಲಂಕಾರ ಅಲಂಕಾರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ದ್ವಿಜಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುವುದು ಸಂಸ್ಕಾರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ; ಮೂರರಿಂದಲೂ ಸೀತೆಯ ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ನಿತ್ಯಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ದೃಢವ್ರತಳಾದ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ; ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಪಾಪಿಯಾದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಎರಡನೆಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿತ್ಯವೂ ಕಮಲವನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಹಂಸನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ಹಂಸಿ ಹುಲ್ಲಿನ ನಡುವೆ ಇರುವ ನೀರುಕಾಗೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಿಯಾಳು?’ ‘ಮದ್ಗು’ ಎಂದರೆ ನೀರುಕಾಗೆ, ಹಂಸಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನಿಗೂ ರಾವಣನಿಗೂ ಇರುವ ಅಂತರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ದೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಪೇಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈ ದೇಹ ಸಂಜ್ಞಾಹೀನವಾದುದು; ಕಟ್ಟಿಹಾಕು ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲು. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಈ ದೇಹವನ್ನಾಗಲಿ ಜೀವನವನ್ನಾಗಲಿ ನಾನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಲಾರೆ.’ ಇದೇ ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯದ ಸಾರ — ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಹುದು, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕೋಪದಿಂದ ಅತಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿ ಜಾನಕಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ — ಮೌನವೇ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ಆ ಕಠೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ — ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಇಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ವಿಷಯವಾದರೋ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭಾವವನ್ನೇ ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪವೆಂದು ಹೇಳಬಾರದು, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪರಂಪರೆಯ ಪಾಠವಿಸ್ತಾರ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಹಂಸಿ-ನೀರುಕಾಗೆಯ ಉಪಮೆ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು, ಅದು ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ಅಪಹಾಸ್ಯದ ಏಕೈಕ ಪ್ರಯೋಗ.
ರಾವಣನ ಉತ್ತರ ಈಗ ಪ್ರಲೋಭನೆಯಿಂದ ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು; ಭಾಮಿನಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ. ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯವಳೇ, ಈ ಕಾಲದೊಳಗೆ ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಅಡುಗೆಯವರು ಬೆಳಗಿನ ಉಪಾಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುವರು.’ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿರೂಪರೂ ಘೋರದರ್ಶನರೂ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳನ್ನು ಉಣ್ಣುವವರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ, ಬೇಗನೆ ಇವಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಇಳಿಸಿರಿ.’ ಅವನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ಅತಿಘೋರರೂ ಘೋರದರ್ಶನರೂ ಆದ ಅವರು ಕೈಮುಗಿದು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಅನಂತರ ಘೋರದರ್ಶನನಾದ ರಾಜ ರಾವಣನು ಪಾದಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ನಡುಗಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾವಣನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಾಗಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಪಾದಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಣಯದ ವೈಫಲ್ಯ ಕೋಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದ್ವಾದಶ ಮಾಸಾಃ’ (ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳು) ಎಂಬ ಅವಧಿ ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಬರುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅದೇ ಕಾಲ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಮುಗಿಯುತ್ತಾ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪವೂ ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಸೂದಾಃ ಛೇತ್ಸ್ಯಂತಿ’ (ಅಡುಗೆಯವರು ಕತ್ತರಿಸುವರು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವದ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುರಾವಣಃ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯ ಮೇಲೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ವಿಡಂಬನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
ರಾವಣನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಶೋಕವನದ ನಡುವೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿರಿ; ಅಲ್ಲಿ ನೀವು ಸುತ್ತುವರಿದು ಇವಳನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಕಾಯಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ಬೆದರಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಮತ್ತೆ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ — ಕಾಡಿನ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯನ್ನು ಪಳಗಿಸುವಂತೆ — ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇವಳನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ತನ್ನಿ.’ ರಾವಣನಿಂದ ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಆ ವನ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳ ಫಲವನ್ನೀಯುವ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಮದವೇರಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿತ್ತು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವನ ಸರ್ವಸುಖಪೂರ್ಣ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಸೀತೆಯಾದರೋ ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಗಗಳವಳು. ಹೆಣ್ಣುಹುಲಿಗಳ ನಡುವಿನ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಳಾದಳು; ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಗ್ರಸ್ತಳಾದ, ಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಜಿಂಕೆಯಂತಿದ್ದ ಆ ಭೀರು ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೈಥಿಲಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯನ್ನೂ ಮೈದುನನನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಅವಳು ಭಯಶೋಕಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಳು. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭಾಗ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲೇ ವಿರಮಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ಅನಂತರ ಕಥೆ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವನ್ಯಾಂ ಗಜವಧೂಮ್ ಇವ’ (ಕಾಡಿನ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ಸೀತೆ ಪಳಗಿಸಬೇಕಾದ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರ. ಆದರೆ ಕವಿ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆ-ಹೆಣ್ಣುಹುಲಿಗಳು, ಪಾಶಬದ್ಧ ಜಿಂಕೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪತಿಂ ಸ್ಮರಂತೀ ದಯಿತಂ ಚ ದೇವರಮ್’ (ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯನ್ನೂ ಮೈದುನನನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಮೈದುನನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಟುವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮುರಿದುಹೋದಂತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲಿನ ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಅಶೋಕವನದ ಹೆಸರೂ ವಿಡಂಬನಾಗರ್ಭಿತ — ಎಲ್ಲಿ ಶೋಕವಿಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥