ಸರ್ಗ
ರಾವಣನು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಲೋಭನೆ
ಸೀತೆಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅರಮನೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರದರ್ಶನ, ರಾಕ್ಷಸಬಲದ ವರ್ಣನೆ, ‘ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗು’ ಎಂಬ ಯಾಚನೆ, ರಾಮನಿಂದೆ, ಪುಷ್ಪಕದ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಪಾದಪ್ರಣಾಮ
ಘೋರರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಎಂಟು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿ ರಾವಣನು ಬುದ್ಧಿವೈಕಲ್ಯದಿಂದ ತಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು — ‘ಬುದ್ಧಿವೈಕ್ಲವ್ಯಾತ್’ (ಬುದ್ಧಿಯ ಗೊಂದಲದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಈ ತೃಪ್ತಿ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದೇ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಕಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಆತುರದಿಂದ ರಮ್ಯವಾದ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು — ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ, ದೀನಳಾದ, ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದವಳನ್ನು. ಕವಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗಾಳಿಯ ರಭಸಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ದೋಣಿಯಂತೆ ಅವಳಿದ್ದಳು, ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ನಾಯಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆಯೂ ಇದ್ದಳು. ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿದ್ದ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಆ ನಿಶಾಚರನು ಶೋಕವಶಳಾದ, ದೀನಳಾದ, ಅಸಹಾಯಳಾದ ಅವಳಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿಯೇ ದೇವಗೃಹದಂತಹ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ‘ಬಲಾತ್’ (ಬಲವಂತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಈ ದರ್ಶನವೂ ಅವಳಿಗೆ ಪೀಡೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ಎರಡು ವಿಪರೀತ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಂಯೋಗ — ಒಂದೆಡೆ ರಾವಣನ ಮೋಹಜನ್ಯ ಹರ್ಷ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ನಿರಾಧಾರ ದೀನತೆ. ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳೂ ಎರಡು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ದೋಣಿ ಹೊರಗಿನ ಬಲದಿಂದ ಮುಳುಗುತ್ತದೆ, ಜಿಂಕೆ ರಕ್ಷಕರಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಭಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ದೋಷ ತನ್ನದಲ್ಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯದು. ‘ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಮುಖೀಮ್’ (ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಸೀತೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಅವಳ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇ ಉಪಾಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಮೂಲಭೂತ ಭ್ರಮೆ.
ಆ ಭವನ ಉಪ್ಪರಿಗೆ-ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು, ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ದಂತದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ, ಸ್ಫಟಿಕದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ವಜ್ರ-ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಕಣ್ಣಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಮನೋಹರವಾದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿತ್ತು. ದಿವ್ಯ ದುಂದುಭಿಗಳ ನಿರ್ಘೋಷ ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು; ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವುಳ್ಳ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಅವನು ಅವಳೊಡನೆ ಏರಿದನು. ದಂತದ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಸುಂದರ ಕಿಟಕಿಗಳೂ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಂದ್ರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ಸುಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮಣಿಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ನೆಲಹಾಸುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ದಶಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಭವನದಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ನಾನಾ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದೀರ್ಘ ಕೊಳಗಳನ್ನೂ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳನ್ನೂ ರಾವಣನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಈ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಅವಳ ವಿರಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಉದ್ದೀಪಿಸಲು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಐಶ್ವರ್ಯ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ಅವಳ ಶೋಕ; ‘ಶೋಕಪರಾಯಣಾಮ್’ (ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವಳು ಏನನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಊರ್ಧ್ವಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಭವನದ ಹೊರಗಿನ ವಿಸ್ತಾರ, ಅನಂತರ ಕಂಬಗಳು, ಅನಂತರ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಮತ್ತು ಏರುವುದು, ಅನಂತರ ಮೇಲಿನ ಕಿಟಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲಹಾಸುಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯಗಳು. ಈ ಕ್ರಮ ವಸ್ತುತಃ ರಾವಣನ ಗರ್ವದ ಏರಿಕೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ರವ್ಯಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ — ದಂತ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನ, ಸ್ಫಟಿಕ, ಬೆಳ್ಳಿ, ವಜ್ರ ಮತ್ತು ವೈಡೂರ್ಯ; ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಮೃದ್ಧಿವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಫಲ — ಸೀತೆಯ ವಿರಕ್ತಿ. ‘ಪ್ರಾದರ್ಶಯತ’, ‘ದರ್ಶಯಾಮಾಸ’ (ತೋರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ, ತೋರಿಸುವುದು ಸದಾ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆ, ನೋಡುವುದು ಅವಳದಲ್ಲ.
ಆ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನೆಲ್ಲ ವೈದೇಹಿಗೆ ತೋರಿಸಿ, ಪಾಪಾತ್ಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಮುಪ್ಪಿನ ವೃದ್ಧರನ್ನೂ ಬಾಲಕರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಮೂವತ್ತೆರಡು ಕೋಟಿ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದಾರೆ; ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನಾನೇ ಒಡೆಯ. ನನ್ನೊಬ್ಬನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯತಂತ್ರವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ; ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ, ನನ್ನ ಜೀವನವೂ ನೀನೇ, ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವಳು. ನನ್ನ ಪರಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನೀನು ಒಡತಿಯಾಗು; ಪ್ರಿಯೆ, ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗು. ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುವುದರಿಂದ ಏನು ಒಳಿತು? ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೋ; ತಾಪಗೊಂಡಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸು, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ, ಒಡೆತನದಿಂದ, ಪ್ರಣಯದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸೀತೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳ ಮೌನವೇ ಈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಬಲಪ್ರದರ್ಶನ, ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣೆ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ‘ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಕೋಟ್ಯಃ’ (ಮೂವತ್ತೆರಡು ಕೋಟಿ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿರೂಪದ್ದು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇಶ್ವರನಂತೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ‘ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ತನ್ನನ್ನು ದೀನನನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಕಾಮದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಭಜಸ್ವ’ (ಭಜಿಸು) ಎಂಬ ಧಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ, ಅದು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಸಾದಂ ಕರ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ (ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಯಾಚಕನ ಪದವಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾದಪ್ರಣಾಮದಿಂದ ಪೂರ್ಣತೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಭೀಮಕರ್ಮಣಾಮ್’ (ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳವರ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬಲದ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಗರ್ವದಿಂದಲೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ರಾವಣನು ಈಗ ಭಯವನ್ನೂ ಆಸೆಯನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ಲಂಕೆ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ್ದು; ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ಸುರಾಸುರರೂ ಇದನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರರು. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಯಕ್ಷರಲ್ಲಿ, ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ, ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮನಾದ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ. ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ದೀನನಾದ, ತಾಪಸನಾದ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವನಾದ, ಅಲ್ಪತೇಜಸ್ಸಿನ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಂದ ನೀನು ಏನು ಮಾಡುವೆ? ಸೀತೆ, ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸು; ನಾನು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕ ಪತಿ. ಭೀರುವೇ, ಯೌವನ ಅಸ್ಥಿರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ರಮಿಸು. ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣುವ ಯೋಚನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಡ; ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ಶಕ್ತಿಯೆಲ್ಲಿ, ಮನೋರಥಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾವೇಗದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗದು, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯ ನಿರ್ಮಲ ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗದು.’ ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಗ್ರಾಹ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಆದರೆ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಗೆ ಅವೇ ರಾಮನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ತನ್ನ ಅಜೇಯತೆಗಾಗಿ ಹೇಳುವುದನ್ನೇ ಓದುಗನು ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿ ವಸ್ತುತಃ ರಾಮನದೇ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ‘ಮಾನುಷೇಣ ಅಲ್ಪತೇಜಸಾ’ (ಅಲ್ಪತೇಜಸ್ಸಿನ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ) ಎಂಬ ನಿಂದೆಯೂ ವಿಪರೀತ ಫಲದ್ದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲೇ ಅವನ ವಧೆ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮಿತಿ. ‘ಯೌವನಮ್ ಅಧ್ರುವಮ್’ (ಯೌವನ ಅಸ್ಥಿರ) ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಾದರೋ ವಸ್ತುತಃ ವೈರಾಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಿಂದೆ, ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮತ್ತು ಉಪಮೆಗಳು — ಮೂರೂ ಅವನಿಗೇ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತವೆ; ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರಚನಾರೀತಿ.
‘ಶೋಭನೆಯೇ, ನನ್ನ ಭುಜಗಳಿಂದ ಪಾಲಿತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಲ್ಲವನನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ನಾನು ಕಾಣೆ. ಲಂಕೆಯ ಈ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಪಾಲಿಸು; ನನ್ನಂಥವರೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಚರಾಚರವೂ ನಿನ್ನ ಸೇವಕರಾಗುವರು. ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿ ರಮಿಸು. ಹಿಂದೆ ಯಾವ ದುಷ್ಕರ್ಮವಿತ್ತೋ ಅದು ವನವಾಸದಿಂದ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ನಿನ್ನ ಯಾವ ಸುಕೃತವಿದೆಯೋ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಡೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯಗಂಧಗಳೂ ಮಾಲೆಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳೂ ಇವೆ — ಅವುಗಳನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಅನುಭವಿಸು. ಸುಶ್ರೋಣಿಯೇ, ನನ್ನ ಸಹೋದರ ವೈಶ್ರವಣನ ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ವಿಮಾನವಿತ್ತು; ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಿಶಾಲವಾದ, ರಮಣೀಯವಾದ, ಮನೋವೇಗದ ಅದನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಧನ, ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ‘ತರಸಾ ನಿರ್ಜಿತಮ್’ (ಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಗರ್ವದಿಂದ ಹೇಳುವುದೇ ಅವನ ಬಂಧುದ್ರೋಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದುಷ್ಕೃತಂ ವನವಾಸೇನ ಗತಮ್’ (ದುಷ್ಕರ್ಮ ವನವಾಸದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸೀತೆಯ ವನವಾಸವನ್ನೇ ಪಾಪದ ಫಲವೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ ತಲೆಕೆಳಗಾದ ದೃಷ್ಟಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಆ ವನವಾಸವೇ ಧರ್ಮವಾಗಿತ್ತು. ‘ಅಭಿಷೇಕಜಲಕ್ಲಿನ್ನಾ’ (ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೋಯ್ದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಲಂಕೆಯ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮತದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವೇ ಪರಮ ಪ್ರಲೋಭನೆ. ಆದರೆ ಸೀತೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದವಳು — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಲೋಭನೆಯೂ ನಿಷ್ಫಲ. ಕವಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಳ ಉತ್ತರವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.
‘ಸೀತೆ, ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸು. ವರಾರೋಹೆಯೇ, ಕಮಲದಂತಹ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ನಿನ್ನ ಮುಖ ಶೋಕಪೀಡಿತವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ವರಾಂಗನೆಯಾದ ಸೀತೆ ಚಂದ್ರನಂತಹ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಸೆರಗಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಮೆಲ್ಲನೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಸ್ವಸ್ಥಳಂತಿದ್ದ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕಾಂತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ವೀರನಾದ ನಿಶಾಚರನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಧರ್ಮಲೋಪದಿಂದಾಗುವ ನಾಚಿಕೆ ಸಾಕು. ದೇವಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಈ ಸಂಬಂಧ ಆರ್ಷವಾದುದು (ಋಷಿಸಮ್ಮತ ವಿವಾಹರೀತಿಯದು). ನಿನ್ನ ಈ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಪಾದಗಳು ನನ್ನ ತಲೆಗಳಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡು; ನಾನು ನಿನ್ನ ವಶನಾದ ದಾಸ. ನನ್ನ ಈ ಮಾತುಗಳು ಶೂನ್ಯವಾಗದಿರಲಿ; ಕಾಮದಿಂದ ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ನಾನೇ ಇವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ರಾವಣನು ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಗೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುವವನಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕೃತಾಂತನ (ಯಮನ) ವಶನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ‘ಇವಳು ನನ್ನವಳಾದಳು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿಪರೀತ ನಿಶ್ಚಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವಿರಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಾಂತವಶಮ್ ಆಪನ್ನಃ’ (ಯಮನ ವಶನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ತೀರ್ಪು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನ ಈ ಆಸೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಕಾಲಪ್ರೇರಿತವಾದುದು. ಸೆರಗಿನಿಂದ ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಏಕೈಕ ಕೃತಿ; ಅದರಿಂದ ಅವಳು ಸಮ್ಮತಿ ಕೊಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ವಾದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ — ಕೇವಲ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಮೌನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಟ್ಟು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪಾದಪ್ರಣಾಮವಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಕೊನೆಯ ಅವಮಾನ — ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸದವನು ಈಗ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಗರ್ವ ಮತ್ತು ಯಾಚನೆ ಅವನ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥