ಸರ್ಗ
ಸೀತೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬೀಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಲಂಕೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು
ಐವರು ವಾನರರ ನಡುವೆ ಉತ್ತರೀಯ-ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬೀಳಿಸುವುದು, ಸಾಗರೋಲ್ಲಂಘನ, ಲಂಕೆಯ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವುದು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಆದೇಶ, ಎಂಟು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು
ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿ ಯಾವ ರಕ್ಷಕನನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಐವರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಅವಳು ಕಂಡಳು. ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯೂ ವರಾರೋಹೆಯೂ ಆದ ಅವಳು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇವರು ಒಂದುವೇಳೆ ರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಬಹುದು.’ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ರೇಷ್ಮೆಯ ಉತ್ತರೀಯವನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಳಚಿ ಬೀಳಿಸಿದಳು; ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಆಭರಣಗಳೊಡನೆ ಅವರ ನಡುವೆ ಎಸೆದಳು. ಇದು ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಕೃತಿ — ವಿಲಾಪದಿಂದ ಉಪಾಯದತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸುವ ಆಭರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಾದರೋ ಆತುರದಲ್ಲಿ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ — ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ತ್ವರೆಯನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿಂಗಳನೇತ್ರರಾದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅವನಾದರೋ ಪಂಪೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಲಂಕಾನಗರಿಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ವಾನರರಾದರೋ ಸ್ತಬ್ಧ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆಯ ಈ ಮೌನಕೃತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ದಾರಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ‘ಪಂಚ ವಾನರಪುಂಗವಾಃ’ (ಐವರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹೆಸರುಗಳನ್ನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಸೀತೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸನ್ನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೀಳಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸನ್ನೆ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು.
ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಹೋದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದ ರಾವಣನು ವಸ್ತುತಃ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಅಪಹರಿಸಿದನು, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಮಹಾವಿಷದ ಹೆಣ್ಣುಹಾವನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತಂತೆ. ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅವನು ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ ಬೇಗನೆ ದಾಟಿದನು. ಅನಂತರ ತಿಮಿಂಗಿಲ-ಮೊಸಳೆಗಳ ನೆಲೆಯಾದ, ಅಕ್ಷಯವಾದ, ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ, ನದಿಗಳ ಆಶ್ರಯವಾದ ಸಾಗರವನ್ನೂ ದಾಟಿದನು. ವೈದೇಹಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಮುದ್ರವೂ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಅಲೆಗಳು ತಿರುಗಿ, ಮೀನುಗಳೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಸ್ತಬ್ಧವಾದವು — ಜಡವಾದ ಸಾಗರವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಚಾರಣರು ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು, ಸಿದ್ಧರೂ ಹೇಳಿದರು — ‘ಏತದಂತೋ ದಶಗ್ರೀವಃ’ (ದಶಗ್ರೀವನ ಅಂತ್ಯ ಇದರಿಂದಲೇ), ಅಂದರೆ ಈ ಕೃತ್ಯದ ಅನಂತರ ಅವನ ಅಂತ್ಯ ನಿಶ್ಚಿತ. ಹೀಗೆ ದೈವವಾಣಿಯೂ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ರೂಪತಾಳಿದ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಹೊತ್ತು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂವರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮುದ್ರ, ಚಾರಣರು, ಸಿದ್ಧರು; ಮೂವರೂ ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನ ರೂಪಕವೂ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಅವನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವುದನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಅವನನ್ನು ಕಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನ ವೇಗವೇ ಅವನ ನಾಶದ ತ್ವರೆ. ಸಮುದ್ರದ ಕ್ಷೋಭೆಯೂ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಲ್ಲ, ಧರ್ಮಕ್ಷೋಭೆಯ ಚಿಹ್ನೆ — ಜಡ ಭೂತಗಳೂ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಭಾವ. ‘ಏತದಂತಃ’ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧರ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿದೆ.
ರೂಪತಾಳಿದ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತಿದ್ದ ಅವಳೊಡನೆ ಅವನು ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದ ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ, ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅಂಗಳಗಳುಳ್ಳ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ, ಶೋಕಮೋಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನು ಇರಿಸಿದನು — ಮಯಾಸುರನು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಇರಿಸುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ದ್ವ್ಯರ್ಥದ್ದು — ಸೀತೆ ಅವನಿಗೆ ಮಾಯೆಯಂತೆ ಅಲಭ್ಯಳು, ಅವನ ವಿನಾಶಕಾರಿಣಿಯೂ ಹೌದು. ಅನಂತರ ದಶಗ್ರೀವನು ಘೋರರೂಪದ ಪಿಶಾಚಿಯರನ್ನು ಕರೆದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಬಾರದು. ಮುತ್ತು, ಮಣಿ, ಚಿನ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ — ಇವಳು ಏನೇನನ್ನು ಬಯಸುವಳೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಇವಳಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ತಿಳಿದೋ ತಿಳಿಯದೆಯೋ ವೈದೇಹಿಗೆ ಯಾರು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವಳೋ ಅವಳ ಜೀವನ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಭಯದಿಂದಲೂ ಲೋಭದಿಂದಲೂ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಆದರೆ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಫಲವೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರೂಪಿಣೀಂ ಮೃತ್ಯುಮ್’ (ರೂಪತಾಳಿದ ಮೃತ್ಯು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ, ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕುರಿತು, ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕುರಿತು — ಅದರಿಂದ ನಗರಿಯೂ ಅವನೊಡನೆ ನಾಶವಾಗುವುದೆಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಯಾಸುರನ ಉಪಮೆಯೂ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಮಾಯೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅಲಭ್ಯಳೇ. ಅಂತಃಪುರದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ; ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತಾನೇ ಸೀತೆಗೆ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ‘ಮುಂದೇನು ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಎಂಟು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಬಲವೀರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆತುರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ — ಹಿಂದೆ ಖರನ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದು ಈಗ ಧ್ವಂಸವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾಗಿ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುವ ಆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಭಯವನ್ನು ದೂರ ತೊರೆದು ನೆಲೆಸಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಹಾವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇರಿಸಿದ್ದೆ; ದೂಷಣ-ಖರರ ಸಹಿತ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತವಾಯಿತು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಕೋಪದ ಮೂಲ. ‘ವರದಾನೇನ ಮೋಹಿತಃ’ (ವರದಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಕುರುಡುತನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟು ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಪಿಶಿತಾಶನರು’ (ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ತ್ರಾಸಮ್ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು) ಎಂಬ ಆದೇಶವೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಭಯವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ರಾಮನು ಶೂನ್ಯಗೊಳಿಸಿದ್ದನಲ್ಲವೇ. ‘ಭೂತಪೂರ್ವಂ ಖರಾಲಯಮ್’ (ಹಿಂದೆ ಖರನ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದುದು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಅದರ ನಾಶವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಸೂಚಿಸುವುದು — ರಾವಣನು ಈಗ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಮಾತ್ರ.
ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಕೋಪ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಮೀರಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ರಾಮನ ಕುರಿತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಅತಿ ಭೀಕರವಾದ ವೈರ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಆ ಮಹಾಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಆ ವೈರದ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ನಿದ್ರೆಯೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಖರ-ದೂಷಣರನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆಯೇ ನಾನು ನೆಮ್ಮದಿ ಪಡೆಯುವೆ — ಬಡವನು ಹಣ ಪಡೆದಂತೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ನೀವು ರಾಮನ ಕುರಿತು ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತರಬೇಕು — ಅವನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಹೋಗಬೇಕು; ರಾಘವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಸದಾ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಬಲವನ್ನು ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಗೂಢಚರ್ಯೆಯನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧವನ್ನಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಅಲ್ಪತೇಜಸ್ಸಿನ ಮನುಷ್ಯ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಡವನು ಹಣ ಪಡೆದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಲೋಭಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿಯೂ ಲಾಭರೂಪದ್ದೇ, ಧರ್ಮರೂಪದ್ದಲ್ಲ. ‘ಅಪ್ರಮಾದಾತ್ ಗಂತವ್ಯಮ್’ (ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಹೋಗಬೇಕು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದೆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ ನಾಶವಾದುದೇ ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣ.
ಅನಂತರ ಆ ಎಂಟು ರಾಕ್ಷಸರು ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ರಾವಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕಾಣದಂತೆ ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜನಸ್ಥಾನದತ್ತ ಹೊರಟರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾವಣನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವನು, ರಾಮನೊಡನೆ ಮಹಾವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡರೂ, ಮೋಹದಿಂದಲೇ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಮಸ್ತ ಅರ್ಥವೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಯಾವುದನ್ನು ಹರ್ಷವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ವಸ್ತುತಃ ವಿನಾಶದ ಆರಂಭ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुष्पञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥