॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 53ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆ ರಾವಣನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುವುದು

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳು, ಜಟಾಯುವಿನ ಸ್ಮರಣೆ, ಕಾಲಪಾಶ ಮತ್ತು ನರಕದ ಸೂಚನೆ, ವಿಲಾಪದೊಂದಿಗೆ ಅಪಹರಣ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಟಾಯು ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾಗಿದ್ದನು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ದುಃಖಿತಳೂ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನಳೂ ಆದಳು, ಮಹಾಭಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಳು. ರೋಷದಿಂದಲೂ ಅಳುವಿನಿಂದಲೂ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ಭೀಕರ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಗೆ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಲೇ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಮೊದಲ ಆಕ್ಷೇಪ ನೀಚಕೃತ್ಯದ ಕುರಿತು — ‘ರಾವಣ, ಈ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ನಾನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕಳ್ಳನಂತೆ ಅಪಹರಿಸಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ.’ ಎರಡನೆಯ ಆಕ್ಷೇಪ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ‘ದುಷ್ಟಾತ್ಮನೇ, ಹೇಡಿಯಾದ ನೀನೇ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೃಗರೂಪದ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದೊಯ್ದೆ; ಅದೇ ನಿನ್ನ ಉಪಾಯವಾಗಿತ್ತು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮುಂದಾದ ಈ ವೃದ್ಧ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ನೀನು ಉರುಳಿಸಿದೆ; ಅವನು ನನ್ನ ಮಾವನ ಹಳೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿದ್ದನು.’ ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ಕೋಪದೊಡನೆ ಬೆರೆತಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ — ಕಳ್ಳತನ, ಹೇಡಿತನ, ಉಪಕಾರಿಯಾದ ವೃದ್ಧನ ವಧೆ. ‘ಶ್ವಶುರಸ್ಯ ಸಖಾ’ (ಮಾವನ ಸ್ನೇಹಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ದಶರಥನೊಡನಿದ್ದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯ ಕುಲದ್ರೋಹಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ಅವನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ನಿನ್ನ ಪರಮ ವೀರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ! ನಿನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ; ಕಳ್ಳನಂತೆಯೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡೆ.’ ಮತ್ತೆ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇಂತಹ ನಿಂದ್ಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಪರರ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು, ಅದೂ ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ — ಇದೇ ನಿನ್ನ ಶೌರ್ಯ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ನಿನ್ನ ಈ ಕುತ್ಸಿತ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು; ಶೌರ್ಯದ ಅಭಿಮಾನಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅತಿಕ್ರೂರವೆಂದೂ ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠವೆಂದೂ ಹೇಳುವರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಧಿಕ್ಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡ ಶೌರ್ಯಕ್ಕೂ ಸತ್ತ್ವಕ್ಕೂ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಕುಲಕ್ಕೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ತರುವ ನಿನ್ನ ಇಂತಹ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೂ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಅಪಹಾಸ್ಯದಿಂದ ನಿಂದೆಯತ್ತ, ನಿಂದೆಯಿಂದ ಧಿಕ್ಕಾರದತ್ತ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಶ್ರಾವ್ಯ ನಾಮಧೇಯಮ್’ (ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವೀರಧರ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವೀರನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿಯೇ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ರಾವಣನಾದರೋ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದನು. ‘ರಹಿತೇ ಚ ಪರಸ್ಯ ಚ’ (ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಪರರದು) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೋಷಗಳು ಒಟ್ಟಿಗಿವೆ — ನಿರ್ಜನತೆ ಮತ್ತು ಪರಸ್ವಾಪಹರಣ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ಅವನ ಪಲಾಯನವನ್ನೇ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹೀಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾದರೂ ನಿಲ್ಲು; ಜೀವಂತವಾಗಿ ಮರಳಲಾರೆ.’ ಅವಳು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲಾರೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಪಕ್ಷಿ ಸಹಿಸಲಾರದಂತೆ ಅವರ ಬಾಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಹಿಸಲಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು; ನನ್ನ ಅವಮಾನದಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವನು — ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡದಿದ್ದರೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ದಿಕ್ಕು — ಭಯಪ್ರದರ್ಶನ, ಅನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ಆಕ್ಷೇಪಗರ್ಭಿತವೇ — ‘ಆತ್ಮನಃ ಪಥ್ಯಮ್’ (ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸೂಚಿಸುವುದು, ಬಿಡುಗಡೆ ಅವನಿಗೇ ಹಿತಕರ, ಅದು ಅವಳ ಮೇಲಿನ ಅನುಗ್ರಹವಲ್ಲ. ಪಕ್ಷಿಗೆ ಬೆಂಕಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದ ಉಪಮೆಯೂ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ನಾಶ, ಯುದ್ಧದಿಂದಲ್ಲ.

ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀಚನೇ, ಯಾವ ಉದ್ಯಮದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ನಿನ್ನ ಆ ಉದ್ಯಮ ನಿರರ್ಥಕವೇ ಆಗುವುದು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಶತ್ರುವಿನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದು ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಲಧರ್ಮದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನಾಗಲಿ ಹಿತವನ್ನಾಗಲಿ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಪರೀತವಾದವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ನೀನೂ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಸಾಯಲಿರುವವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದು ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಭೂತವಾದುದು — ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಕೃತ್ಯವೂ ಕಾಲಪ್ರೇರಿತವೇ, ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೀತೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ಶಾಪದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುವಶಗಾ’ (ಶತ್ರುವಿನ ವಶದಲ್ಲಿರುವವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧಳೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಗತಿಯನ್ನು ದೃಶ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕೊರಳಿಗೆ ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಭಯದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೆದರದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ನರಕದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಕ್ತಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹರಿಸುವ ಘೋರ ವೈತರಣೀ ನದಿಯನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾದ ಖಡ್ಗಪತ್ರವನವನ್ನೂ (ಕತ್ತಿಯಂತಹ ಎಲೆಗಳ ಕಾಡನ್ನೂ) ನೀನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ. ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಹೂವುಗಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೈಡೂರ್ಯದ ಎಲೆಗಳ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶಾಲ್ಮಲೀ (ಬೂರುಗದ) ಮರವನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯಮಲೋಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೈತರಣಿ, ಅಸಿಪತ್ರವನ, ಕೂಟಶಾಲ್ಮಲಿ. ‘ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂಬುದು ಲೋಕೋಕ್ತಿ — ಮರಣಾಸನ್ನನಾದವನು ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ನಂಬಿಕೆ; ಅದರಿಂದ ಸೀತೆ ಅವನ ಅಂತ್ಯಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಇಂತಹ ಅಪಚಾರವನ್ನು ಮಾಡಿ ನೀನು ಬಹುಕಾಲ ಉಳಿಯಲಾರೆ.’ ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಷದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿರ್ದಯನೇ, ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದವನಂತೆ ನೀನು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರೆ; ತಡೆಯಲಾಗದ ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ನೀನು ಬಂಧಿತನಾಗಿರುವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನ ಪತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ನೆಮ್ಮದಿ ಪಡೆಯುವೆ? ತಮ್ಮನಿಲ್ಲದೆಯೇ ಕಣ್ಣುರೆಪ್ಪೆ ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರಕುಶಲನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಘವನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ನಿನ್ನನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲದಿರುವನು?’ ಇದನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಇತರ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ರಾವಣನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ವೈದೇಹಿ ಭಯಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅತಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಬಹಳ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಲಾಪಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕಳಾಗಿದ್ದ, ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಭಯದಿಂದ ಮೈನಡುಕ ಬಂದಿದ್ದ ಆ ತರುಣಿ ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಆ ಪಾಪಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನ ತ್ವರಿತ ಗತಿಯಿಂದ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯತ್ತ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಹು ಚೈವ ಭಾಷಿಣೀಮ್’ (ಬಹಳ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಈ ಎಲ್ಲ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದವು; ರಾವಣನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಮೈನಡುಕವೇ ಅವಳ ಭಯದ ಕೊನೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ