॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 52ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು

ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ, ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆಯುವುದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಭೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಆಭರಣಗಳ ಪತನ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶೋಕ

ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ ಸೀತೆ ಅತಿ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ‘ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಕನಸು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸ್ವರ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ — ಇವು ಮನುಷ್ಯರ ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಆದರೂ, ರಾಮ, ನಿನಗೆ ಬಂದಿರುವ ಮಹಾವಿಪತ್ತು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ನನಗಾಗಿಯೇ ಈ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಶುಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತಿವೆ. ಇವನಾದರೋ ಕರುಣೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು; ನನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ಈ ಪಕ್ಷಿ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದೈವವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಸಾಧ್ವಿಯರ ಸ್ವಭಾವ. ‘ತಾರಾಧಿಪಮುಖೀ’ (ಚಂದ್ರಮುಖಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದವಳು. ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಸದಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲವನು ಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲನು; ರಾಮನಾದರೋ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮೃಗವನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ವಿನಿಹತಮ್’ (ಹತನಾದ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಸುವಂತಿದೆ — ಜಟಾಯುವಿನ ದೇಹ ಹತವಾಯಿತು, ಸೀತೆಯ ಆಸೆಯೂ ಹತವಾಯಿತು. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದ ಐದು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿಮಿತ್ತ, ಲಕ್ಷಣ, ಸ್ವಪ್ನ, ಪಕ್ಷಿಸ್ವರ, ದರ್ಶನ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಲೌಕಿಕ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗಾಗಿ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಓಡುತ್ತಿವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತಾನೇ ಅಪಶಕುನಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಆತ್ಮನಿಂದೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ಕೃಪಯಾ … ಸಂಗತಃ’ (ಕರುಣೆಯಿಂದ … ಬಂದನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣ ಯುದ್ಧದ ಫಲವಲ್ಲ, ದಯೆಯ ಫಲ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಬೆರೆತಿದೆ. ಈ ಭಾವಭಂಗಿಯೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ದೂರದಲ್ಲಿರುವವನನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿದುದು — ಅವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ ಅವಳು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ; ವಿರಹದಲ್ಲೂ ಸಂಭಾಷಣೆಯೇ ಆಶ್ರಯ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶೇತೇ’ (ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಹೇಳದೆ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಇರುವಂತೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಹೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಹೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ’ ಎಂದು ಆ ವರಾಂಗನೆ ಅತಿ ಭಯಗೊಂಡು, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವವರು ಕೇಳುವರೋ ಎಂಬಂತೆ ಕೂಗಿದಳು. ಮಾಲೆ-ಆಭರಣಗಳು ಕೆದರಿ ಅನಾಥಳಂತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯತ್ತ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನು ನುಗ್ಗಿದನು. ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ‘ಬಿಡು, ಬಿಡು’ ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಅವನು ತಲುಪಿದನು. ‘ರಾಮಾ, ರಾಮಾ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಯಮನಂತಿದ್ದ ಅವನು ತನ್ನದೇ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೂದಲು ಹಿಡಿದು ಎಳೆದನು. ವೈದೇಹಿ ಅವಮಾನಿತಳಾದಾಗ ಚರಾಚರಸಹಿತವಾದ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆಗೆಟ್ಟು ಕಗ್ಗತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ಮುಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಸೀತೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಪಿತಾಮಹನು (ಬ್ರಹ್ಮನು) ‘ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು’ ಎಂದು ನುಡಿದನು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು — ರಾವಣನ ವಿನಾಶ ದೈವವಶಾತ್ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಹರ್ಷ, ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವ್ಯಥೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ‘ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಮಸ್ತ ಕಥೆಯ ಕೀಲಿಕೈ — ಸೀತಾಪಹರಣವೇ ರಾವಣವಧೆಗೆ ನಿಮಿತ್ತ. ‘ಯಥಾಂತಿಕೇ’ (ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವವರು ಕೇಳುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಆಸೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಿಯಾರು ಎಂದು; ಆದರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಬಳ್ಳಿಯ ಉಪಮೆ (‘ಲತಾಮ್ ಇವ ವೇಷ್ಟಂತೀಮ್’ — ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವಳನ್ನು) ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಬಳ್ಳಿ ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಬದುಕುತ್ತದೆ; ಸೀತೆಯೂ ಮರಗಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ಜೀವಿತಾಂತಾಯ ಕೇಶೇಷು ಜಗ್ರಾಹ’ (ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೂದಲು ಹಿಡಿದನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೃತ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದುದೇ ರಾವಣನ ಮರಣಪತ್ರ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಚರಾಚರಂ ಜಗತ್’ (ಚರಾಚರಸಹಿತ ಜಗತ್ತು) ಎಂದು ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ವದ ವಿಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬ ಸಾಧ್ವಿಯ ಅವಮಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ; ಅದರಿಂದ ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಈ ಅನರ್ಥ ವಸ್ತುತಃ ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥದ ಆರಂಭ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಸ್ತಂಭನ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಹೀನತೆ — ಎರಡು ಮಹಾಭೂತಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಗಳು; ಇದರಿಂದ ಅಧರ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ವಿಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟಾಃ ವ್ಯಥಿತಾಶ್ಚ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು) ಎಂದು ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಋಷಿಗಳ ವಿವೇಕವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮಾ, ರಾಮಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ’ ಎಂದು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕಾಯಿಸಿದ ಆಭರಣದ ಬಣ್ಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಹಳದಿ ರೇಷ್ಮೆಯುಡುಗೆಯುಟ್ಟ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುವ ಸೌದಾಮಿನಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆದಳು. ಗಾಳಿಗೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ರಾವಣನು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೊಳೆದನು. ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯ ಕೆಂಪಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಕಮಲದಳಗಳು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಿದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ರಾವಣನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಅವಳ ಆ ನಿರ್ಮಲ ಮುಖ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ — ದಂಟಿಲ್ಲದ ಕಮಲದಂತೆ. ಸುಂದರ ಹಣೆಯ, ಸುಂದರ ಕೂದಲಂಚಿನ, ಕಮಲದ ಒಳಭಾಗದಂತಹ ಕಾಂತಿಯ, ಕಲೆಯಿಲ್ಲದ, ಬಿಳಿಯ ಅತಿನಿರ್ಮಲ ಹೊಳೆಯುವ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಆ ಮುಖ ಕಪ್ಪು ಮೋಡವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಮಿಂಚು, ಮೋಡ, ಚಂದ್ರ, ಕೆಂಪು ಮೋಡ — ಏಕೆಂದರೆ ದೃಶ್ಯವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ; ಈ ಉಪಮಾನಸಂಗತಿ ವರ್ಣನೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಶುದ್ಧ ಉಪಮಾಮಯ. ಸೀತೆಯ ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಕಪ್ಪು ದೇಹ — ಇವುಗಳ ಬಣ್ಣದ ವಿರೋಧವೇ ಎಲ್ಲ ಉಪಮಾನಗಳ ಮೂಲ: ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು, ಕಪ್ಪು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಒಡ್ಯಾಣ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ರೇಷ್ಮೆ ಕೆಂಪು ಮೋಡದಂತೆ. ‘ಗಿರಿರ್ದೀಪ್ತ ಇವಾಗ್ನಿನಾ’ (ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿಯುವ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆದರೆ ಆ ಶೋಭೆ ಪರರದು, ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದುದು; ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿಯುವ ಪರ್ವತ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅದು ಸುಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ವಿನಾಲಮ್ ಇವ ಪಂಕಜಮ್’ (ದಂಟಿಲ್ಲದ ಕಮಲದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ದಂಟಿನಿಂದ ಕಳಚಿದ ಕಮಲ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಸೀತೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಸೌಂದರ್ಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಕೇವಲ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ತಪ್ತಾಭರಣವರ್ಣಾಂಗೀ’ (ಕಾಯಿಸಿದ ಆಭರಣದ ಬಣ್ಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಮೊದಲ ವಿಶೇಷಣವೇ ವರ್ಣನೆಯ ಸ್ವರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂಗಗಳೇ ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವು. ‘ಪದ್ಮಪತ್ರಾಣಿ ಅಭ್ಯಕೀರ್ಯಂತ’ (ಕಮಲದಳಗಳು ಚೆಲ್ಲಿದವು) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಉದುರುವ ಹೂವುಗಳು ರಾವಣನನ್ನೇ ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ — ಅಪಹರಿಸುವವನ ಮೇಲೆ ಅಪಹೃತಳ ಶೋಭೆ.

ಅತ್ತು ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸಿಕೊಂಡ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನವಾದ, ಸುಂದರ ಮೂಗಿನ, ಸುಂದರ ಕೆಂದುಟಿಗಳ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ಅವಳ ಮುಖ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ, ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಮೈಥಿಲಿ ಕಪ್ಪು ಮೈಯ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕಪ್ಪು ಆನೆಯ ಮೇಲಿನ ಚಿನ್ನದ ಒಡ್ಯಾಣದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಕಮಲದಂತೆ ಹಳದಿಯಾದ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ, ಕಾಯಿಸಿದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಜನಕನ ಮಗಳು ಮೋಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ವೈದೇಹಿಯ ಆಭರಣಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಗುಡುಗುವ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಾದನು. ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ತಲೆಯಿಂದ ಉದುರಿದ ಹೂವಿನ ಮಳೆ ಸುತ್ತಲೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು; ಅದೇ ಹೂವಿನ ಮಳೆ ರಾವಣನ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನೇ ಸುತ್ತುವರಿಯಿತು — ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನು ನಿರ್ಮಲವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆ ಸುತ್ತುವಂತೆ. ವೈದೇಹಿಯ ಕಾಲಿನಿಂದ ಕಳಚಿದ ರತ್ನಖಚಿತ ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆ ಮಿಂಚಿನ ಮಂಡಲದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಮರದ ಚಿಗುರಿನಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ವೈದೇಹಿ ಕಪ್ಪು ಮೈಯ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿ ಆನೆಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ‘ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶುಶುಭೇ ನ ವಿನಾ ರಾಮಮ್’ (ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ಪಲ್ಲವಿಯಂತೆ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ವರ್ಣನೆಯ ನಡುವೆಯೇ ವಿರಹವೇ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೂವಿನ ಮಳೆಯ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದು, ಅನಂತರ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ರಾವಣನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳುವುದು; ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ವೇಗವೂ ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕಾರಭಂಗವೂ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಯ ಪತನ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಬೀಜ — ಇವೇ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ದಾರಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆ ಮೇರುವನ್ನು ಸುತ್ತುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ನಗಮ್’ (ಅಚಲವಾದುದು, ಪರ್ವತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಚಲತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಯಾವುದು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಉರುಳುವುದೇ. ‘ಘೋಷೇಣ … ಸಘೋಷಃ ತೋಯದಃ’ (ಘೋಷದಿಂದ … ಗುಡುಗುವ ಮೋಡ) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಸಾಮ್ಯವೇ ಉಪಮೆಯ ಮೂಲ — ಆಭರಣಗಳ ಝಣಝಣ ಮೋಡದ ಗುಡುಗಿನಂತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುನರೇವ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೂವುಗಳು ಮರಳಿ ಬರುವುದೂ, ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಗತಿಯ ವೇಗವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆಯಂತಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ವೈಶ್ರವಣನ ತಮ್ಮನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅವಳ ಆ ಬೆಂಕಿಯ ಬಣ್ಣದ ಆಭರಣಗಳು ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಾ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಉದುರಿದವು — ಆಕಾಶದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ಬೀಳುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ. ಸ್ತನಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಜಾರಿದ, ಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಯ ವೈದೇಹಿಯ ಹಾರ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿಯುವ ಗಂಗೆಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಉತ್ಪಾತದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತುದಿಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮರಗಳು ‘ಹೆದರಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದವು. ಕಮಲಗಳು ಬಾಡಿದ, ಮೀನು-ಜಲಚರಗಳು ಭಯಗೊಂಡ ಕೊಳಗಳು ಉತ್ಸಾಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿ ಸಖಿಗಾಗಿ ಎಂಬಂತೆ ಶೋಕಿಸಿದವು. ಸುತ್ತಲಿನಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ರೋಷದಿಂದ ಸೀತೆಯ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾ ಓಡಿದವು. ಜಲಪಾತಗಳೇ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯುವ ಮುಖಗಳಾಗಿ, ಮೇಲೆತ್ತಿದ ಭುಜಗಳಂತಹ ಶಿಖರಗಳೊಡನೆ ಪರ್ವತಗಳು ಸೀತೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದವು. ಇಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಶೋಕವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಮರಗಳು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಕೊಳಗಳು ಶೋಕಿಸುತ್ತವೆ, ಪಶುಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ, ಪರ್ವತಗಳು ಗೋಳಿಡುತ್ತವೆ; ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ‘ಸಮಾಸೋಕ್ತಿ’ ಅಲಂಕಾರಪರಂಪರೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವಿಶೇಷ. ‘ಮಹೋಲ್ಕಾ’ (ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ದ್ವ್ಯರ್ಥದ್ದು — ತೇಜಸ್ವಿನಿ, ಆದರೆ ಉಲ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಸ್ವಭಾವದ್ದೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಭಾಶುಭಗಳ ಮಿಶ್ರಣ. ಆಭರಣಗಳ ಪತನವನ್ನು ‘ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಅಲಂಕಾರಗಳೇ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಹಾರದ ಪತನದಲ್ಲಿ ‘ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿದ ಗಂಗೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಅವತರಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶೋಕವನ್ನು ಹೊರುತ್ತವೆ — ಸ್ಥಾವರಗಳು (ಮರಗಳು), ಜಲಾಶಯಗಳು (ಕೊಳಗಳು), ಜಂಗಮಗಳು (ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿಗಳು), ಅಚಲಗಳು (ಪರ್ವತಗಳು). ‘ಹೆದರಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮರಗಳ ಮಾತು ಕೇವಲ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ, ಆದರೂ ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಚೇತನಗಳು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಚೇತನರಾದರೋ ಇಲ್ಲ. ‘ರೋಷಾತ್ ಅನ್ವಧಾವನ್’ (ರೋಷದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಓಡಿದವು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಪಶುಗಳೂ ಕ್ರುದ್ಧವಾದವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವುಗಳ ರೋಷ ಮನುಷ್ಯರ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಕ್ರೋಶಂತಿ ಇವ’ (ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ — ಜಲಪಾತಗಳು ಕಣ್ಣೀರು, ಶಿಖರಗಳು ಭುಜಗಳು; ಈ ರೂಪಕಮಿಶ್ರ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು.

ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಸೂರ್ಯನು ದೀನನಾಗಿ, ಕಾಂತಿ ನಾಶವಾಗಿ, ಬಿಳುಚಿಕೊಂಡ ಮಂಡಲವುಳ್ಳವನಾದನು. ‘ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಎಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ, ಸತ್ಯ ಎಲ್ಲಿಂದ, ಋಜುತ್ವವಿಲ್ಲ, ದಯೆಯಿಲ್ಲ’ — ಎಂದು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಗೋಳಾಡಿದವು; ಭಯಗೊಂಡ, ದೀನಮುಖದ ಮರಿಜಿಂಕೆಗಳೂ ಅತ್ತವು. ಭಯದಿಂದೆಂಬಂತೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಮೇಲೆ ನೋಡುತ್ತಾ ವನದೇವತೆಗಳು ಮೈಯೆಲ್ಲ ನಡುಗುವಂತಾದರು. ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ಹಾಗೆ ದುಃಖಕ್ಕೀಡಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ರಾಮಾ’ ಎಂದು ಮಧುರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ನೆಲದತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ಕೂದಲಂಚುಗಳು ಕೆದರಿದ, ಹಣೆಯ ತಿಲಕ ಅಳಿಸಿಹೋದ ಆ ಮನಸ್ವಿನಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು — ದಶಗ್ರೀವನು ತನ್ನದೇ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳ, ಶುಚಿಯಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ, ಬಂಧುಜನರಿಂದ ಅಗಲಿದ, ರಾಘವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಾಣದ ಮೈಥಿಲಿ ಮುಖ ಬಿಳುಚಿಕೊಂಡು ಭಯದ ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದಳು — ಈ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಆತ್ಮವಿನಾಶಾಯ’ (ತನ್ನದೇ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನ ಗ್ಲಾನಿ ಲೋಕದ ಸಾಕ್ಷ್ಯದಂತೆ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಣುವವನೂ ಇದನ್ನು ನೋಡಲಾರನು. ‘ನಾಸ್ತಿ ಧರ್ಮಃ’ (ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಭೂತಗಳ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಶ್ನೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಸಮಗ್ರ ರಾಮಾಯಣವೇ ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮ ತಡವಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿತ್ರಸ್ತಕಾಃ ದೀನಮುಖಾಃ ಮೃಗಪೋತಕಾಃ’ (ಭಯಗೊಂಡ, ದೀನಮುಖದ ಮರಿಜಿಂಕೆಗಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮರಿಮೃಗಗಳ ಅಳುವನ್ನೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕರುಣೆ ಶಿಖರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮವಿನಾಶಾಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಯಾವುದನ್ನು ಲಾಭವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಅವನ ನಾಶ. ಕೊನೆಯ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕವಾದರೋ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ಬಂಧುಹೀನೆ, ಪತಿದರ್ಶನಹೀನೆ, ಬಿಳುಚಿದ ಮುಖದವಳು; ಈ ವಿಷಾದದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವನದೇವತೆಗಳ ಕಂಪನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದವರು ಈಗ ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ