ಸರ್ಗ
ಜಟಾಯು-ರಾವಣರ ಘೋರ ಯುದ್ಧ
ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಪರಾಕ್ರಮ, ರಾವಣನ ಧನುಸ್ಸು-ಛತ್ರ-ಸಾರಥಿ-ರಥಗಳ ನಾಶ, ಜಟಾಯುವಿನ ಎರಡನೆಯ ಉಪದೇಶ, ಖಡ್ಗದಿಂದ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಛೇದನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ರೋದನ
ಜಟಾಯುವಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಪಕ್ಷಿರಾಜನತ್ತ ನುಗ್ಗಿದನು. ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಭೀಕರವಾದ ಹೊಡೆದಾಟ ನಡೆಯಿತು — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ. ಹದ್ದು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಯುದ್ಧ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು — ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಮಾಲ್ಯವತ್ಪರ್ವತಗಳಂತೆ; ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳೆಂಬ ಉಪಮಾನ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ರಾವಣನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮೊನೆಗಳ ನಾಲೀಕ, ನಾರಾಚ, ವಿಕರ್ಣಿ ಎಂಬ ಮಹಾಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಜಟಾಯು ಆ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನೂ ರಾವಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದೆಯೊಡ್ಡಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಹೆದರಲಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಉಗುರುಗಳುಳ್ಳ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ ಮಾತುಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಥಟ್ಟನೆ ಪ್ರಹಾರ; ಸಾಮೋಪಾಯ ವಿಫಲವಾದ ಮೇಲೆ ದಂಡವೊಂದೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನೀತಿ. ‘ತುಮುಲಃ ಸಂಪ್ರಹಾರಃ’ (ಭೀಕರ ಹೊಡೆದಾಟ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭವೇ ಉಗ್ರ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮೋಡಗಳ ಸಂಘರ್ಷದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರತೆ ಎರಡನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ‘ಇತ್ಯುಕ್ತಃ’ (ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕಾರಣ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾತಿನಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಅವನು ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಟಾಯುವಿನ ಆಯುಧಗಳು ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲ, ಉಗುರುಗಳು, ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಕೊಕ್ಕು — ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದವು; ರಾವಣನದಾದರೋ ಧನುಸ್ಸು, ಬಾಣಗಳು, ರಥ, ಕವಚ — ಎಲ್ಲವೂ ಕೃತಕವಾದವು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವಬಲ, ಅಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉಪಕರಣಬಲ. ‘ಪ್ರತಿಜಗ್ರಾಹ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಿಂತನೀಯ — ಅವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವೃದ್ಧನ ದೇಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸಂಕಲ್ಪ ಅಚಲ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಮೋಡದ ಉಪಮೆಯೂ ಮಾಲ್ಯವತ್ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯೂ ಇವೆ — ಎರಡೂ ಮಹತ್ತ್ವಸೂಚಕ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಬಲನೆಂದು ಭಾವಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾಂ ಗಿರಮ್’ (ಶುಭವಾದ ಮಾತು), ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿದುದ್ರಾವ’ (ನುಗ್ಗಿದನು) — ಮಾತು ಮತ್ತು ಕೃತಿಯ ಈ ಸಂಧಿಯೇ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಧಾ ವ್ರಣಾನ್ ಚಕಾರ’ (ಅನೇಕ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು) ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ರಕ್ತಪಾತ, ಅದೂ ರಾವಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ — ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪದಿಂದ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ, ಮೃತ್ಯುದಂಡದಂತಹ ಹತ್ತು ಘೋರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಅವನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ, ಮಸೆದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ, ಘೋರವಾದ ಶಿಲೀಮುಖ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹದ್ದನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸನ ರಥದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರುಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾ ಅವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸನತ್ತ ನುಗ್ಗಿದನು — ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವೇ ಅವನ ವೇದನೆಯನ್ನು ಮರೆಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಆ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅವನ ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಂತಾದ ರಾವಣನು ಇನ್ನೊಂದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೂಡನ್ನು ಸೇರಿದ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು — ಗೂಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆ ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಅವನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿದನು. ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನ ಕವಚವನ್ನೂ ಅವನು ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೊಡವಿ ಉದುರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮೊದಲು ಬಿಲ್ಲು, ಅನಂತರ ಎರಡನೆಯ ಧನುಸ್ಸು, ಅನಂತರ ಕವಚ; ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿಸ್ಸಹಾಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ದಶ ಮಾರ್ಗಣಾನ್’ (ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ದಶಮುಖನಿಗೂ ಅವನ ಭುಜಗಳ ಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಅನುರೂಪವಾದುದು. ‘ಮೃತ್ಯುದಂಡನಿಭಾನ್’ (ಮೃತ್ಯುದಂಡದಂತಹ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಘೋರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಅವು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ನಡುವೆಯೂ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ — ಕಣ್ಣೀರುಗರೆಯುವ ಜಾನಕಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ, ಅದರಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ವೇದನೆ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಚಿಂತಯಿತ್ವಾ ಬಾಣಾನ್’ (ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ದೇಹದುಃಖದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯೇ ವೀರತ್ವವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗೂಡಿನ ಉಪಮೆಯೂ (‘ಕುಲಾಯಮಭಿಸಂಪ್ರಾಪ್ತಃ ಪಕ್ಷೀವ’ — ಗೂಡನ್ನು ಸೇರಿದ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ) ರಮಣೀಯ — ಬಾಣಜಾಲ ಅವನನ್ನು ಗೂಡಿನಂತೆ ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಗೂಡು ರಕ್ಷಕ, ಬಾಣಜಾಲವಾದರೋ ಮಾರಕ; ಉಪಮಾನ-ಉಪಮೇಯಗಳ ಈ ವಿರೋಧವೇ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಚ ಮುರಿದುದರಿಂದ ರಾವಣನು ನಿರಾವರಣನಾದನು; ಈ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಥಭಂಗಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ. ‘ಪಕ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ವಿಧೂಯ’ (ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೊಡವಿ) ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ರೆಕ್ಕೆಗಳೇ ಅವನ ಗುರಾಣಿಯೂ ಶಸ್ತ್ರವೂ.
ಅನಂತರ ಆ ಬಲಶಾಲಿಯು ಚಿನ್ನದ ಎದೆಗವಸುಗಳುಳ್ಳ, ದಿವ್ಯವಾದ, ಪಿಶಾಚಮುಖಗಳ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದನು — ರಥದ ವಾಹನಗಳನ್ನೇ ಮೊದಲು ನಾಶಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಮೂರು ಬಿದಿರಿನ ಕಂಬಗಳುಳ್ಳ, ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವ, ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಮಣಿಮಯ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಮಹಾರಥವನ್ನೂ ಮುರಿದನು. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಛತ್ರವನ್ನು ಚಾಮರಗಳೊಡನೆ, ಅವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವೇಗದಿಂದ ಕೆಳಗುರುಳಿಸಿದನು. ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಆ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ಸಾರಥಿಯ ದೊಡ್ಡ ತಲೆಯನ್ನೂ ವೇಗದಿಂದ ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು. ಹೀಗೆ ಧನುಸ್ಸು ಮುರಿದು, ರಥವಿಲ್ಲದೆ, ಕತ್ತೆಗಳು ಹತರಾಗಿ, ಸಾರಥಿ ಸತ್ತು, ರಾವಣನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ವಾಹನ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಭೂತಗಳು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ರಥಹೀನನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ‘ಸಾಧು ಸಾಧ್ವಿತಿ ಭೂತಾನಿ’ (ಭೂತಗಳು ಸಾಧು ಸಾಧು ಎಂದವು) ಎಂಬ ಅದೃಶ್ಯ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಲೋಕದ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಜಟಾಯುವಿನ ವಿಜಯದ ಏಕೈಕ ಕ್ಷಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅನಂತರ ಸ್ಥಿತಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಖರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ದ್ವ್ಯರ್ಥದ್ದು — ಕತ್ತೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಂದೆ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದ ರಾವಣನ ಸಹೋದರ ಖರ; ಅವುಗಳ ಹೆಸರಿನ ಸಾಮ್ಯವೂ ಸೂಚಕ. ರಥದ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಾಹನಗಳು, ರಥ, ಛತ್ರ-ಚಾಮರಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿ; ಇದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ವಿರಥೀಕರಣ’ (ರಥಹೀನನನ್ನಾಗಿಸುವುದು) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ‘ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಪ್ರತೀಕಾಶಂ ಛತ್ರಮ್’ (ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಛತ್ರ) ಎಂಬುದು ರಾಜಚಿಹ್ನೆ; ಅದರ ಪತನ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಪತನವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಪಾತ ಭುವಿ ರಾವಣಃ’ (ರಾವಣನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು) — ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಯಾದವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು; ಇದೇ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಪರಾಭವದ ಪೂರ್ವಛಾಯೆ. ಭೂತಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಅದೃಶ್ಯವಾದರೂ ಲೋಕಮತವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮ ಎಲ್ಲಿದೆಯೋ ಲೋಕವೂ ಅಲ್ಲಿದೆ. ‘ಗ್ರಾಹಿಭೀ ರಾಕ್ಷಸೈಃ ಸಹ’ (ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಛತ್ರಧಾರಿಗಳನ್ನೂ ಉರುಳಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜೋಪಚಾರವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಯಿತು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸಾರಥಿಯ ವಧೆಯಿಂದ ರಥ ನಿರರ್ಥಕವಾಯಿತು.
ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ, ಖಡ್ಗವೊಂದೇ ಉಳಿದ, ಉಳಿದ ಸಾಧನಗಳೆಲ್ಲ ನಾಶವಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ರಾವಣನತ್ತ ನುಗ್ಗಿದನು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಅವನನ್ನು ತಡೆದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹೇ ರಾವಣ, ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯೇ! ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶದಂತಹ ಬಾಣಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನ ಈ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಮಿತ್ರ-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ, ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ, ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ನೀನು ಈ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವೆ — ಬಾಯಾರಿದವನು ನೀರು ಕುಡಿಯುವಂತೆ. ಕೃತ್ಯಗಳ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಅವಿವೇಕಿಗಳು ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ನಾಶವಾಗುವೆ. ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ? ಮೀನು ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಂಸ ಸಿಕ್ಕಿಸಿದ ಗಾಳವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ನೀನೂ ಹಾಗೆಯೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಅಲ್ಲಿ ಸಾಮೋಪಾಯ, ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿನಾಶಸೂಚನೆ. ‘ವಿಷಪಾನಮ್’ (ವಿಷ ಕುಡಿಯುವುದು), ‘ಬಡಿಶಮ್’ (ಗಾಳ) ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಎರಡರಲ್ಲೂ ಮೊದಲು ಮಧುರ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣ. ‘ಜರಯಾ ಪರಿಶ್ರಾಂತಮ್’ (ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಟಾಯು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಹರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ನೀಚತನವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೇ ಅವಕಾಶವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಖಡ್ಗಶೇಷಮ್’ (ಖಡ್ಗವೊಂದೇ ಉಳಿದವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸರ್ವಸ್ವಹಾನಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದೇ ಕತ್ತಿ ಉಳಿದಿದೆ, ಅದೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಿತ್ರಬಂಧುಃ ಸಾಮಾತ್ಯಃ ಸಬಲಃ ಸಪರಿಚ್ಛದಃ’ (ಮಿತ್ರ-ಬಂಧು, ಮಂತ್ರಿ, ಸೈನ್ಯ, ಪರಿವಾರ ಸಹಿತ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಒಬ್ಬನ ಪಾಪದಿಂದ ಇಡೀ ಪರಿವಾರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ನಿಯಮ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯ ವಿನಾಶದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅವಿಚಕ್ಷಣಾಃ’ (ಅವಿವೇಕಿಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬುದ್ಧಿದೋಷವೇ ಮೂಲಕಾರಣ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗಚ್ಛಂತಮ್’ (ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಪಲಾಯನವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಜೇತನು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಾಜಿತನು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮಾವಾರ್ಯ’ (ತಡೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜಟಾಯು ದಾರಿಯನ್ನೇ ಅಡ್ಡಗಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಯುದ್ಧಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆ.
‘ರಾವಣ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಬ್ಬರೂ ದುರ್ಜಯರು; ಈ ಆಶ್ರಮದ ಮೇಲಾದ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಆ ರಾಘವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಡಿಯಾದ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಲೋಕನಿಂದಿತ ಕೃತ್ಯ ಕಳ್ಳರು ನಡೆಯುವ ದಾರಿ, ವೀರರು ಅನುಸರಿಸುವುದಲ್ಲ. ನೀನು ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಲ್ಲು; ನಿನ್ನ ಸಹೋದರ ಖರನಂತೆ ನೀನೂ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವೆ. ಸಾವಿನ ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ಅಧರ್ಮದ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಕೈಗೊಂಡಿರುವೆ. ಯಾವ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಪಾಪವೇ ಪರಿಣಾಮವೋ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಯಾವ ಪುರುಷನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕಾಧಿಪತಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಸ್ವಯಂಭುವೂ ಮಾಡನು.’ ಹೀಗೆ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಜಟಾಯು ದಶಗ್ರೀವನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ರಭಸದಿಂದ ಎರಗಿದನು. ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಸೀಳಿದನು — ದುಷ್ಟ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದ ಮಾವುತನಂತೆ. ಉಗುರುಗಳನ್ನೂ ಕೊಕ್ಕನ್ನೂ ಬೆನ್ನಲ್ಲಿ ನಾಟಿಸಿ ಸೀಳಿದನು, ಕೂದಲನ್ನು ಕಿತ್ತನು; ಉಗುರುಗಳು, ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಮುಖ — ಇವೇ ಅವನ ಆಯುಧಗಳು. ಗೃಧ್ರರಾಜನಿಂದ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ತುಟಿ ಅದುರುತ್ತಾ ನಡುಗಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಂತಾದ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಎಡತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಿಹಿಡಿದು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಜಟಾಯು ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಅವನ ಎಡಭಾಗದ ಹತ್ತು ಭುಜಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದನು. ‘ತಸ್ಕರಾಚರಿತೋ ಮಾರ್ಗಃ’ (ಕಳ್ಳರು ನಡೆಯುವ ದಾರಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಳ್ಳನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ; ಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದುದಲ್ಲ, ಮೋಸದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದುದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಪರೇತಕಾಲೇ’ (ಸಾವಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಜಟಾಯು ದೈವದ ನಿಯತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿನಾಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮೂಲವಿದೆ. ಅನಂತರ ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ … ನಿಪಪಾತ’ (ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ … ಎರಗಿದನು) ಎಂಬುದು ಸಂಕ್ರಮಣ. ಮಾವುತನ ಉಪಮೆ ರಮಣೀಯ — ದುಷ್ಟ ಆನೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಅಂಕುಶಕ್ಕೆ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೂ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹದ್ದಿನ ಉಗುರುಗಳಿಗೆ ವಶನಾದನು. ಹತ್ತು ಭುಜಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದುದಾದರೋ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಆಗದುದನ್ನು ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿ ಮಾಡಿದನು. ‘ಭೀರುಣಾ’ (ಹೇಡಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಪರಮ ಅವಮಾನ; ಜಟಾಯು ಅದರಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕೆರಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೂದಲನ್ನು ಕೀಳುವುದನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪರಾಭವದ ಪರಮ ಚಿಹ್ನೆ; ಇದು ಸೀತೆಯ ಕೂದಲನ್ನು ಎಳೆದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಫಲದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಭುಜಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಬೇರೆ ಭುಜಗಳು ಥಟ್ಟನೆ ಮೂಡಿದವು — ಹುತ್ತದಿಂದ ಹೊರಬರುವ, ವಿಷಜ್ವಾಲೆಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಬಡಿದನು. ಅತುಲ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯನಿಗೂ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೂ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯಿತು. ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನೂ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳನ್ನೂ ಆ ರಾವಣನು ಖಡ್ಗವನ್ನೆತ್ತಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ರೌದ್ರಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡ ಮಹಾಗೃಧ್ರನು ಅಲ್ಪ ಜೀವವುಳ್ಳವನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತಳಾದ ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಬಂಧುವಿನತ್ತ ಓಡುವಂತೆ ಓಡಿದಳು. ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಬಿಳಿಯ ಎದೆಯುಳ್ಳ, ಉದಾರ ವೀರ್ಯದ ಆ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಆರಿದ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ವೇಗದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಜನಕನ ಮಗಳು ಸೀತೆ ಆಗ ರೋದಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದವು. ಭುಜಗಳು ಮತ್ತೆ ಮೊಳೆಯುವುದು ವರಬಲದ ಫಲ; ಹುತ್ತದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಸರ್ಪಗಳೆಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವುಗಳ ಭಯಂಕರತೆಯೂ ವಿಷಮಯತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಸೀತಾಮ್ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದಳು, ಆದರೆ ಓಡಿಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಕರುಣೆ. ‘ರಾಮಸ್ಯಾರ್ಥೇ ವ್ಯಾಯಚ್ಛಮಾನಸ್ಯ’ (ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ಸ್ವಾರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮಿತ್ರನ ಮಗನ ಹಿತ. ‘ಶಾಂತಮ್ ಅಗ್ನಿದಾವಮ್ ಇವ’ (ಆರಿದ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಆರಿಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ತೇಜಸ್ಸಿನ ನಿರ್ವಾಣವೇ ಮೃತ್ಯು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ರೋದನ — ಪತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಮೈದುನನಿಲ್ಲದೆ, ಈಗ ರಕ್ಷಕನೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅವಳು ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಳು. ‘ಅಲ್ಪಜೀವಿತಃ’ (ಅಲ್ಪ ಜೀವವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಉಳಿದಿರುವ ಅಲ್ಪ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸಲು ಬದುಕಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕಥೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥