ಸರ್ಗ
ಜಟಾಯು ರಾವಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ
ಜಟಾಯುವಿನ ಎಚ್ಚರ, ಆತ್ಮಪರಿಚಯ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶ, ಪರಸ್ತ್ರೀವರ್ಜನದ ವಿಧಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಆದೇಶ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಾಹ್ವಾನ
ಸೀತೆಯ ಆಕ್ರಂದನದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮಲಗಿದ್ದ ಜಟಾಯು ಕೇಳಿದನು; ಥಟ್ಟನೆ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು, ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿದ್ದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕೊಕ್ಕಿನ ಆ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮರದ ಮೇಲಿದ್ದಂತೆಯೇ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೇ ದಶಗ್ರೀವ, ನಾನು ಪುರಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು, ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು. ಸಹೋದರನೇ, ನಿಂದಿತವಾದ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ನಿನಗೆ ಈಗ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಜಟಾಯು, ಮಹಾಬಲನಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜ.’ ಅನಂತರ ರಾಮನ ಪರಿಚಯ — ‘ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ರಾಜನು, ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಲೋಕಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನು; ಆ ಲೋಕನಾಥನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಈ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ, ವರಾರೋಹೆಯಾದ ಸೀತೆ — ಯಾರನ್ನು ನೀನು ಅಪಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅವಳು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ರಾಜನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹೇಗೆ ಮುಟ್ಟಬಲ್ಲನು?’ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡುವವನ ಅಧಿಕಾರ, ಅನಂತರ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವವಳ ಗೌರವ, ಅನಂತರ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ‘ಭ್ರಾತಃ’ (ಸಹೋದರನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಜಟಾಯು ವೈರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಸಾಮೋಪಾಯವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಶುಭಾಂ ಗಿರಮ್’ (ಶುಭವಾದ ಮಾತು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಮಾತಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಕೋಪದ ಮಾತಲ್ಲ, ಹಿತೋಪದೇಶ. ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿ ರಾವಣನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಮೊದಲು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪುರಾಣೇ ಧರ್ಮೇ’ (ಪುರಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ರುಚಿಯನ್ನಲ್ಲ.
‘ಮಹಾಬಲನೇ, ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ನೀಚಗತಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೋ. ಇತರರು ನಿಂದಿಸುವಂತಹ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಧೀರನು ಮಾಡಬಾರದು. ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇತರರ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಪೌಲಸ್ತ್ಯನಂದನನೇ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳದಿರುವ ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಟರು ರಾಜನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನೇ ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಸಂಪತ್ತುಗಳ ಉತ್ತಮ ನಿಧಿ; ಶುಭವಾಗಲಿ ಪಾಪವಾಗಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ರಾಜನಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಪಾಪಸ್ವಭಾವದ, ಚಪಲನಾದ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದೆ — ದುಷ್ಕರ್ಮಿಯು ವಿಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನ ತರ್ಕ ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ರಾಜನೇ ಲೋಕದ ಆದರ್ಶ; ಅವನು ಮಾಡಿದ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ಅನುಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಪಾಪ ಸಾವಿರಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಮಾನಮಿವ ದುಷ್ಕೃತೀ’ (ದುಷ್ಕರ್ಮಿಯು ವಿಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಪಾಪಕರ್ಮಿಯೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪುಣ್ಯಫಲವಾದ ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರುವಂತೆ ನೀನು ದೈವವಶದಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ, ಗುಣಗಳಿಂದಲ್ಲ. ‘ಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಅನಾಗತಮ್’ (ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳದಿರುವುದು) ಎಂಬ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಚಾರವೇ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಬ ನಿಯಮ ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಜಟಾಯು ಅದನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾಪಸ್ವಭಾವಃ ಚಪಲಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಒಂದು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು, ಇನ್ನೊಂದು ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು; ಎರಡರಿಂದಲೂ ರಾವಣನ ಅಯೋಗ್ಯತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಐಶ್ವರ್ಯ ಗುಣಗಳ ಫಲ, ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಪತ್ರವಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಭಾವ.
‘ಯಾರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಮವೇ ಪ್ರಧಾನವೋ ಅವನ ಆ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ದುಷ್ಟಾತ್ಮರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಯತ್ವ (ಪುಣ್ಯ) ಬಹುಕಾಲ ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ನಗರದಲ್ಲಾಗಲಿ ಮಹಾಬಲನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಮನು ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಏಕೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಖರನನ್ನು ಹಿಂದೆ ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ಕೊಂದನಾದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅತಿಕ್ರಮವೇನು? ಇದ್ದದ್ದು ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳು. ಆ ಲೋಕನಾಥನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ನೀನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ! ಬೇಗನೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು; ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧವು ವೃತ್ರನನ್ನು ಸುಟ್ಟಂತೆ ರಾಮನ ದಹಿಸುವ ಘೋರ ದೃಷ್ಟಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಡದಿರಲಿ. ಬಟ್ಟೆಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಸರ್ಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೊರಳಿಗೆ ತೊಡಿಸಿರುವ ಕಾಲಪಾಶವನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ — ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ವಿಷಸರ್ಪ, ಕೊರಳಲ್ಲಿ ತೂಗುವ ಕಾಲಪಾಶ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಅಪಹರಿಸುವವನಾದರೋ ಅಜ್ಞನು. ಖರವಧೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದರಿಂದ ಜಟಾಯು ರಾವಣನ ವೈರದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ತಾನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ, ‘ಅಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ದೋಷವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಸೃಜ’ (ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥದಿಂದ ಉಪದೇಶವು ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಆದೇಶವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಅಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶಸ್ತ್ರದ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ನ ಅವಬುಧ್ಯಸೇ’ (ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ), ‘ನ ಪಶ್ಯಸಿ’ (ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು — ರಾವಣನ ಕುರುಡುತನವೇ ಮೂಲದೋಷ ಎಂದು ಕವಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕುಸಿಯುವಂತೆ ಮಾಡದ ಭಾರವನ್ನೇ ಹೊರಬೇಕು; ಯಾವುದು ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಣ್ಣಬೇಕು. ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೀರ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಯಶಸ್ಸೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಕೇವಲ ದೇಹಕ್ಕೆ ಆಯಾಸವೋ — ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ರಾವಣ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಆಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಹುಟ್ಟಿ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ. ನಾನು ವೃದ್ಧ, ನೀನು ಯುವಕ, ಧನುರ್ಧಾರಿ, ರಥಾರೂಢ, ಕವಚಧಾರಿ, ಬಾಣಧಾರಿ; ಆದರೂ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದು ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಿಂದ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರೆ. ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ — ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಹೇತುಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಸ್ಥಿರವಾದ ವೇದಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ಅಪಹರಿಸಲಾಗದಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಾರ, ಅನ್ನ, ಕರ್ಮ — ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ನಿಯಮ: ಯಾವುದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದೋ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು. ವೇದಶ್ರುತಿಯ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಿಂತನೀಯ — ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ವೇದವಚನದಂತೆ ಅಚಲ; ಹೇತುವಾದದಿಂದ ವೇದವನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದಂತೆ ಬಲದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಭ್ರಷ್ಟಗೊಳಿಸಲಾಗದು. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೆಂಬ ಆಯುಸ್ಸಿನ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಅನುಭವವೂ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದವನ ಮಾತನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ‘ನಾನು ವೃದ್ಧ, ನೀನು ಯುವಕ’ ಎಂಬ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ‘ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರೆ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ — ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬಲವೇ ದೇಹಬಲವನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಆಶಯ.
‘ನೀನು ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು; ರಾವಣ, ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಲ್ಲು. ಹಿಂದೆ ಖರನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವೆ. ಯಾರು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯ-ದಾನವರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನೋ ಆ ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವನು. ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ದೂರ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ — ನಾನು ತಾನೇ ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ನೀಚನೇ, ಅವರಿಗೆ ಹೆದರಿ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನಾನು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಈ ಶುಭಳಾದ, ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯಾದ, ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾರೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೂ ದಶರಥನಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪ್ರಾಣ ತೆತ್ತಾದರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು, ದಶಗ್ರೀವ, ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನೋಡು; ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಹಣ್ಣನ್ನು ಉದುರಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಉತ್ತಮ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗುರುಳಿಸುವೆ; ನಿಶಾಚರನೇ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಇರುವಷ್ಟು ಯುದ್ಧದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ನಿನಗೆ ನೀಡುವೆ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಾತಿಥ್ಯಮ್’ (ಯುದ್ಧದ ಆತಿಥ್ಯ) ಎಂಬ ಪದ ರಮಣೀಯ — ಅತಿಥಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದರೆ ಆ ಸತ್ಕಾರ ಯುದ್ಧವೇ. ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಿಂ ನು ಶಕ್ಯಂ ಮಯಾ ಕರ್ತುಮ್’ (ನಾನು ತಾನೇ ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನ ಅಸಹಾಯತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದೂರ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಸಹಾಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜೀವಿತೇನಾಪಿ’ (ಪ್ರಾಣ ತೆತ್ತಾದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನೆನೆದು ಅವನು ಮಿತ್ರಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೇ ಜಟಾಯುವಿನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಾರ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥