ಸರ್ಗ
ರಾವಣನು ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸೀತಾಪಹರಣ
ರಾವಣನ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ, ಸೌಮ್ಯವೇಷವನ್ನು ತೊರೆದು ರಾಕ್ಷಸರೂಪದ ಪ್ರಕಟನೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಹಿಡಿಯುವುದು, ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಣ, ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಜಟಾಯುವಿನ ದರ್ಶನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾವಣನನ್ನು ಧರ್ಮದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಿದ್ದಳು — ‘ನಾನು ರಾಮನ ಪತ್ನಿ, ಬೇರೆಯವನನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೈಗೆ ಕೈ ತಟ್ಟಿ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಮಹತ್ತಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದನು — ಇದು ಕೋಪದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹುಚ್ಚಿಯಾದ ನೀನು ನನ್ನ ವೀರ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಭುಜಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎತ್ತಬಲ್ಲೆ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕುಡಿದುಬಿಡಬಲ್ಲೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಚುಚ್ಚಬಲ್ಲೆ, ಭೂತಲವನ್ನು ಸೀಳಬಲ್ಲೆ. ಹುಚ್ಚಿಯೇ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಮೊದಲು ಪರಿವ್ರಾಜಕವೇಷದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದವನು ಈಗ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸೋತ ಕಾಮುಕನು ಬಲವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉನ್ಮತ್ತಯಾ’ (ಹುಚ್ಚಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಉನ್ಮಾದವೆನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯ ತಲೆಕೆಳಗು. ‘ಹಸ್ತೇ ಹಸ್ತಂ ಸಮಾಹತ್ಯ’ (ಕೈಗೆ ಕೈ ತಟ್ಟಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಕೋಪದ ಮತ್ತು ಸವಾಲಿನ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರ ಅನಂತರ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ಎರಡನೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಉದ್ವಹೇಯಮ್’, ‘ಆಪಿಬೇಯಮ್’, ‘ಹನ್ಯಾಮ್’, ‘ತುದ್ಯಾಮ್’, ‘ವಿಭಿಂದ್ಯಾಮ್’ ಎಂಬ ಐದು ವಿಧಿಲಿಙ್ ರೂಪಗಳನ್ನು (‘ಮಾಡಬಲ್ಲೆ’ ಎಂಬ ಸಂಭಾವ್ಯಾರ್ಥದ ರೂಪಗಳನ್ನು) ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ — ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮಾಡಿದ ಕೃತ್ಯವನ್ನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲಾಘನೆ ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿ, ಸಮುದ್ರ, ಮೃತ್ಯು, ಸೂರ್ಯ, ಭೂತಲ ಎಂಬ ಐದು ಮಹಾವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಉಪಮಾನಗಳಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ವಸ್ತು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದೋ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದು.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಬೆಂಕಿಯ ಕಾಂತಿಯಂತೆ, ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಹಳದಿಯಾಗಿ, ಕೆಂಪಾದವು — ಕೋಪ ಮೊದಲು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೂಡಲೇ ಸೌಮ್ಯರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಅವನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ, ಕಾಲನ ರೂಪದಂತಹ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳು, ಮಹಾಕೋಪದ ಆವೇಶ, ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಹ ಮೈ, ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳು — ಹೀಗೆ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಆದನು. ಪರಿವ್ರಾಜಕನ ಕಪಟವೇಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಹಾಕಾಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಅವನು ಸ್ತ್ರೀರತ್ನವಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮ ಚಿಂತನೀಯ — ಮೊದಲು ಕಣ್ಣುಗಳು, ಅನಂತರ ರೂಪ, ಅನಂತರ ಆಭರಣಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳು. ಕಪಟವೇಷದ ತ್ಯಾಗವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ವಂಚನೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಪಟ, ಅನಂತರ ಬಲಾತ್ಕಾರ — ಇದೇ ರಾಕ್ಷಸನೀತಿ. ‘ತಪ್ತಕಾಂಚನಭೂಷಣಃ’ (ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದು ಶೋಭೆ, ‘ನೀಲಜೀಮೂತಸಂನಿಭಃ’ (ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಹವನು) ಎಂಬುದು ಭಯಂಕರತೆ — ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗಿರುವುದೇ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವ. ‘ಸದ್ಯಃ’ (ಕೂಡಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವೇಷಪರಿವರ್ತನೆ; ಇದು ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಒಂದು ರತ್ನ ಮಾತ್ರ, ಅಪಹರಿಸಬೇಕಾದ ವಸ್ತು, ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸಾಧ್ವಿಯಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಲೋಭನೆಯ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಹತ್ತು ಬಗೆಯಾಗಿ ಒಡೆದ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನು ಎಂದು ಟೀಕಾಕಾರರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಅಂಚುಳ್ಳ, ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ವರಾರೋಹೆಯೇ; ನಾನು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕ ಪತಿ. ಬಹುಕಾಲ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸು; ನಾನು ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹನು; ಎಂದಿಗೂ ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿನ ಭಾವವನ್ನು ತೊರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾವವನ್ನಿಡು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನಿಂದೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ, ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸದ, ಅಲ್ಪಾಯುಷಿಯಾದ ರಾಮನ ಯಾವ ಗುಣಗಳಿಗೆ ನೀನು ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುವೆ, ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಮೂಢಳೇ? ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾತಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನೂ ತೊರೆದು ಹಿಂಸ್ರಜಂತುಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು ದುರ್ಬುದ್ಧಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತರ್ಕ ಲೌಕಿಕವಾದುದು ಮಾತ್ರ — ಐಶ್ವರ್ಯ, ಯಶಸ್ಸು, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು ಇವೇ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯಾದರೋ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಖತನ. ‘ಪಂಡಿತಮಾನಿನಿ’ (ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ವಿವೇಕವನ್ನೇ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದೃಷ್ಟಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳ ವಿರೋಧ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿನ ಭಾವವನ್ನು ತೊರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನೇ ಕೀಳೆಂದೂ ರಾಕ್ಷಸೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಮಾನುಷ ಭಾವವೇ ಧರ್ಮ. ‘ಪರಿಮಿತಾಯುಷಮ್’ (ಅಲ್ಪಾಯುಷಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಮರ್ತ್ಯತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ವರಬಲದಿಂದ ಬಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾತಿಗಾಗಿ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುವಾಗ, ತಾನೇ ಸ್ತ್ರೀಕಾಮದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀವಶನೆನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಹಾ ವಿರೋಧ; ಈ ವಿಡಂಬನೆ ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು.
ಪ್ರಿಯವಾದುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅತಿದುಷ್ಟಾತ್ಮನೂ ಕಾಮಮೋಹಿತನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬುಧನು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ. ಎಡಗೈಯಿಂದ ಕೂದಲನ್ನೂ ಬಲಗೈಯಿಂದ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ — ಹೀಗೆ ಅವನು ಹಿಡಿದನು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಹ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ, ಮಹಾಭುಜನಾದ, ಮೃತ್ಯುಸದೃಶನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವನದೇವತೆಗಳು ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ಆಗ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಕರ್ಕಶ ಶಬ್ದದ, ಚಿನ್ನದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ರಾವಣನ ಮಹಾರಥವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬೆದರಿಸಿ, ಮಹಾಘೋಷದ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಥದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿದನು. ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿ ದೂರ ಹೋಗಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ‘ರಾಮಾ!’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿದಳು. ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದ, ನಾಗರಾಜನ ವಧುವಿನಂತೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಾಮಾರ್ತನಾದ ಅವನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಚಿಂತನೀಯ — ಗ್ರಹದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರೋಹಿಣಿ, ಗರುಡನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಾಗವಧು — ಎರಡೂ ಉಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಶಾಲಿಗೂ ದುರ್ಬಲೆಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವನದೇವತೆಗಳ ಪಲಾಯನದಿಂದ ರಾವಣನ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಿಯಾರ್ಹಾಮ್’ (ಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣರಸದ ಬೀಜ — ಯಾರು ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳಿಗೇ ಅರ್ಹಳೋ ಅವಳನ್ನು ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬೆದರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ತೊಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು — ಈ ಎರಡೂ ಸ್ಪರ್ಶಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಧರ್ಷಣದ ಪರಮ ಪಾಪವೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಖರಯುಕ್ತಃ’ (ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ) ರಥ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅಪಶಕುನಸೂಚಕ — ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಕತ್ತೆಗಳಿಂದ ಹೂಡಿದ ರಥ; ಅದರ ‘ಖರಸ್ವನಃ’ (ಕರ್ಕಶ ಶಬ್ದ) ಎಂಬ ಸ್ವರವೂ ಅಮಂಗಳಕರ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ವಿನಾಶ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಬುಧಃ ಖೇ ರೋಹಿಣೀಮ್ ಇವ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬುಧನು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಂಬಂಧವಿದೆ; ಟೀಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ, ಬುಧನು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಅಪಶಕುನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಂತೆ ರಾವಣನ ಸ್ಪರ್ಶವೂ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅನರ್ಥಕಾರಿ.
ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ಮತ್ತಳಂತೆ, ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತಳಾಗಿ, ಆತುರಳಂತೆ ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಂಡಳು. ‘ಹೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹಿರಿಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವವನೇ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿರುವುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲವೇ! ಹೇ ರಾಘವ, ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವನವನ್ನೂ ಸುಖವನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ತೊರೆಯುವ ನೀನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಪರಂತಪನೇ, ನೀನು ಅವಿನೀತರನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ವಿನಯಕ್ಕೆ ತರುವವನಲ್ಲವೇ; ಹಾಗಾದರೆ ಇಂತಹ ಪಾಪಿ ರಾವಣನನ್ನು ಏಕೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಅನಂತರ ಅವಳೇ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ದುರ್ನಡತೆಯ ಕೃತ್ಯದ ಫಲ ಕೂಡಲೇ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಬೆಳೆ ಮಾಗಲು ಕಾಲ ಬೇಕಾಗುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಲವೇ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಾಲನಿಂದ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟ ನೀನು ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ; ರಾಮನಿಂದ ಜೀವನವನ್ನೇ ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಘೋರ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಹೊಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಆಕ್ರಂದನ, ಅನಂತರ ಉಪಾಲಂಭ (ಆಕ್ಷೇಪ), ಅನಂತರ ಧರ್ಮವಿಚಾರ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಪ. ‘ಕಾಲವೇ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಕೃಷಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವಳೇ ಪತಿಯ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಭಕ್ತಿಯೇ ತರ್ಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನೇ ಆಶ್ರಮದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಅನಂತರ ರಾಮನನ್ನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಪತಿ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ. ‘ವಿನೇತಾಸಿ’ (ದಂಡಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವವನು ನೀನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲವೇ. ‘ಸಸ್ಯಾನಾಮಿವ ಪಕ್ತಯೇ’ (ಬೆಳೆ ಮಾಗುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ಪತಿಯ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿ, ಕಾಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಶಾಧಿ ಹಿ ರಾವಣಮ್’ (ರಾವಣನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥದಿಂದ ಅವಳು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪತಿಗೂ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ — ವಿರಹದಲ್ಲೂ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ.
‘ಅಯ್ಯೋ, ಈಗ ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದವಳಾದಳು — ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಬಯಸುವ ಯಶಸ್ವಿಯ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾದ ನಾನು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಚೇತನಗಳನ್ನೂ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹೇ ಜನಸ್ಥಾನವೇ, ಹೇ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರ ವೃಕ್ಷಗಳೇ, ಬೇಗನೆ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ — ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗೋದಾವರಿಯೇ, ನಿನಗೆ ವಂದನೆ; ನೀನೂ ಬೇಗನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳು. ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೇವತೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಅಪಹೃತಳಾದೆನೆಂದು ನನ್ನ ಪತಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ. ಇಲ್ಲಿರುವ ವಿವಿಧ ಜೀವಿಗಳು, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶರಣು ಬರುತ್ತೇನೆ. “ಪತಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು” ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಾಮನು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ನನ್ನನ್ನು ಮರಳಿ ತರುವನು — ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದರೂ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಇಲ್ಲದಾಗ ಮರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪಶುಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳೇ ದೂತರಾಗುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಸೀತೆಯ ಅಚಲ ವಿಶ್ವಾಸ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಮಂತ್ರಯೇ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಂಭಾಷಣೆಗೂ ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದಕ್ಕೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟಳು ಎಂಬುದೂ ಇದರಿಂದ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳು, ಗೋದಾವರಿ, ವನದೇವತೆಗಳು, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವೃಕ್ಷಗಳು, ನದಿ, ದೇವತೆಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು — ಜನಸ್ಥಾನದ ಇಡೀ ಜೀವಜಗತ್ತನ್ನೇ ದೂತತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಾಮಾಯ ಶಂಸಧ್ವಮ್’ (ಬೇಗನೆ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿವೆ — ಪಲ್ಲವಿಯಂತೆ; ಇದರಿಂದ ಆರ್ತನ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆನೇಷ್ಯತಿ’ (ತರುವನು) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲ — ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ.
ಹೀಗೆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅತಿ ದುಃಖಿತಳಾದ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಅವಳು ಮರದ ಮೇಲಿದ್ದ ಹದ್ದನ್ನು ಕಂಡಳು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾವಣನ ವಶಳಾಗಿದ್ದ ಆ ಸುಶ್ರೋಣಿ ಭಯವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದಳು — ‘ಆರ್ಯ ಜಟಾಯುವೇ, ನೋಡು! ಈ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನಿರ್ದಯವಾಗಿ, ಅನಾಥಳಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಕ್ರೂರ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ತಡೆಯಲು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ — ಇವನು ಬಲಶಾಲಿ, ವಿಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುವವನು, ಆಯುಧಧಾರಿ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಪಹರಣವನ್ನು ಇದ್ದದ್ದು ಇದ್ದಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿವೇಕ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ — ಅವಳು ವೃದ್ಧ ಹದ್ದನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದೂತಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ಜಟಾಯು ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಥವತ್’ (ಅನಾಥಳಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಸನಾಥೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅನಾಥೆ ಎಂಬ ಕರುಣೆ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವನಸ್ಪತಿಗತಮ್’ (ಮರದ ಮೇಲಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಸ್ಥಳ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವೃದ್ಧನಾದ ಅವನು ಮರದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಲಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಅವನನ್ನು ‘ಆರ್ಯ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪಕ್ಷಿಯನ್ನೂ ಗೌರವದಿಂದ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ದಶರಥನ ಸ್ನೇಹಿತ. ‘ಅಕರುಣಮ್’ (ನಿರ್ದಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಪಹರಣದ ನಿರ್ದಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೂತಕಾರ್ಯದ ನಿರ್ದೇಶನದ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ — ಇವೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಬೀಜ, ಏಕೆಂದರೆ ಜಟಾಯು ಮೊದಲು ಮಾತಿನಿಂದ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಯಥಾತತ್ತ್ವಮ್’ (ಇದ್ದದ್ದು ಇದ್ದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕಂಡಂತೆಯೇ ನಿವೇದಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥