॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 48ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಗದರಿಕೆ

ರಾವಣನ ಕೋಪ, ಕುಬೇರನ ಪರಾಜಯದ ಕಥನ, ಪುಷ್ಪಕ, ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಪ್ರಲೋಭನೆ, ಸೀತೆಯ ತಿರಸ್ಕಾರ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ‘ತದಂತರಂ ದಾಶರಥೇಸ್ತವೈವ ಚ’ (ಅಷ್ಟೇ ಅಂತರ ದಾಶರಥಿಗೂ ನಿನಗೂ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೌನವಾದಳು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಕೆರಳಿ, ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಈಗ ಅವನ ಪರಿವ್ರಾಜಕವೇಷ ವಸ್ತುತಃ ಕಳಚಿಬಿದ್ದಿದೆ — ಮೊದಲು ವಿನಯದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದುದು ಈಗ ದರ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವರವರ್ಣಿನಿಯೇ, ನಾನು ವೈಶ್ರವಣನ (ಕುಬೇರನ) ಮಲಸಹೋದರ; ನನ್ನ ಹೆಸರು ರಾವಣ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಭಯೋತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಪಿಶಾಚರೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸರ್ಪಗಳೂ, ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹೆದರುವಂತೆ, ಸದಾ ಭಯಗೊಂಡು ಯಾರಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೋ; ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಲಸಹೋದರನಾದ ವೈಶ್ರವಣನನ್ನು ಯಾರು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದುರಿಸಿ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದನೋ; ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ತನ್ನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೋ — ಅವನೇ ನಾನು.’ ಸಹೋದರನ ಪರಾಜಯವೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ; ಕುಲಗೌರವವನ್ನಾದರೋ ಅವನು ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ (ವಿನಯದ ಮಾತು) ಆಡಿದವನೇ ಈಗ ಹುಬ್ಬು ಗಂಟಿಕ್ಕಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ವೇಷವಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಪರಿವ್ರಾಜಕನದು, ಮಾತು ಮಾತ್ರ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನದು; ಈ ವಿರೋಧವನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿ ಕವಿ ಅವನ ಒಳಗಿನ ರೂಪವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅವನ ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ, ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಶುಭವಾದ ವಿಮಾನವನ್ನು ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡೆ; ಭದ್ರೆಯೇ, ಅದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಕೋಪಗೊಂಡ ನನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲಿರುತ್ತೇನೋ ಅಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಬೀಸುತ್ತದೆ; ತೀಕ್ಷ್ಣಕಿರಣನಾದ ಸೂರ್ಯನೂ ಭಯದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶೀತಕಿರಣನಂತೆ (ಚಂದ್ರನಂತೆ) ಆಗುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇನೋ, ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೋ, ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಎಲೆಗಳು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನದಿಗಳ ನೀರು ಸ್ತಬ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ತಂಭನವನ್ನೇ ತನ್ನ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅಪಶಕುನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದುದನ್ನೇ ಈಗ ಅವನು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನಗರಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಶುಭವಾದ ನಗರಿಯಿದೆ, ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತಿದೆ. ಬಿಳಿಯ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ಅಂಗಳಗಳು ಚಿನ್ನದವು, ತೋರಣಗಳು ವೈಡೂರ್ಯದವು, ಅದು ರಮಣೀಯವಾದುದು.’ ಅಮರಾವತಿಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯಾದರೋ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವವನೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು; ಅದೇ ವಿಮಾನ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಲು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ದೂರದ ಫಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ‘ವೀರ್ಯಾತ್ ಆವರ್ಜಿತಮ್’ (ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕಳ್ಳತನವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಆ ನಗರಿ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದೆ, ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳ ಫಲವನ್ನೀಯುವ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ, ರಾಜಪುತ್ರಿಯೇ, ಅಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸು; ಮನಸ್ವಿನಿಯೇ, ಆಗ ನೀನು ಮಾನವ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ವರವರ್ಣಿನಿಯೇ, ದಿವ್ಯವೂ ಮಾನುಷವೂ ಆದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ನೆನೆಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮಂದಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನೂ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವನೂ ದೀನನೂ ತಾಪಸನೂ ಆದ ಆ ರಾಮನಿಂದ ನೀನು ಏನು ಮಾಡುವೆ?’ ಈ ನಿಂದೆಯಾದರೋ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಮಾತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ‘ಅವನು ನನ್ನ ಬೆರಳಿಗೂ ಸಮನಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಿರುವವನೇ ಅವನನ್ನು ಭಯಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಂದೆಯ ಮೂಲ ಭಯವೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಗತಾಯುಷಃ ಮಾನುಷಸ್ಯ ರಾಮಸ್ಯ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೀಳಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಯುಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆ, ಜಾತಿ ಮಾನುಷವಾದುದು, ಸ್ಥಿತಿ ವನವಾಸಿಯದು. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿಯೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಮೌನ ಮುಂದಿನ ತಿರಸ್ಕಾರದಲ್ಲೇ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಯಾವುದನ್ನು ಅವಳು ನೆನೆಯಬಾರದೆಂದು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಅವಳ ಏಕೈಕ ನಿಧಿ.

‘ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂದಿರುವ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ಅವನನ್ನು ಬಯಸು; ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಭೀರುವೇ, ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ನೀನು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುವೆ — ಪುರೂರವನನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆದು ತೊರೆದ ಊರ್ವಶಿ ಆಮೇಲೆ ಪರಿತಪಿಸಿದಂತೆ. ವರವರ್ಣಿನಿಯೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ಬೆರಳಿಗೂ ಸಮನಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸು.’ ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಾತು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ‘ರಕ್ಷಿಸು’ ಎಂಬ ಯಾಚನೆ, ಅನಂತರ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಭಯದ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ಭಾಗ್ಯದಿಂದ’ ಎಂಬ ತನ್ನದೇ ಹಿರಿಮೆಯ ಕಥನ. ಊರ್ವಶಿ-ಪುರೂರವರ ಉಪಮೆಯೂ ತಲೆಕೆಳಗಾದುದು — ಅಲ್ಲಿ ನಾರಿಯೇ ತೊರೆದಳು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುವವಳನ್ನು ಅವನೇ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಕ್ಷ’ (ರಕ್ಷಿಸು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವಾದರೋ ವಿಚಿತ್ರ — ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನೇ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಶ್ಲೇಷದಿಂದ ಅವನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಭಾಷಣವೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭಜಸ್ವ’ (ಭಜಿಸು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ ಕ್ರುದ್ಧಳಾಗಿ, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಆ ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸಕಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕೃತನಾದ ವೈಶ್ರವಣದೇವನನ್ನು ಸಹೋದರನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ನೀನು ಇಂತಹ ಅಶುಭಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆ? ರಾವಣ, ಕರ್ಕಶನೂ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೂ ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದ ನೀನು ಯಾರಿಗೆ ರಾಜನೋ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವರು. ಇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿ ಶಚಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಯೂ ಬದುಕಿರಬಹುದು; ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಯಾರೂ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರಲಾರರು. ವಜ್ರಧರನ ಅಪ್ರತಿಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ಶಚಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕರಿಸಿಯೂ ಯಾರಾದರೂ ಆಮೇಲೆ ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕಬಹುದು; ನನ್ನಂಥವಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೆ, ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಎರಡು ಬಾರಿ ಶಚಿಯನ್ನೇ ಉಪಮಾನವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದೇವರಾಜನ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣವೂ ಕ್ಷಮ್ಯವೆನಿಸಬಹುದು, ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯದು ಅಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ; ‘ಪೀತಾಮೃತಸ್ಯಾಪಿ’ (ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದವನಿಗೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಮೃತವೂ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಲಾಪವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾಚನೆಯೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಧರ್ಮ, ನೀತಿ, ಪರಿಣಾಮ. ‘ಅವಶ್ಯಂ ವಿನಶಿಷ್ಯಂತಿ ಸರ್ವೇ ರಾವಣ ರಾಕ್ಷಸಾಃ’ (ರಾವಣ, ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವರು) ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ಸಮಗ್ರ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಬೀಜದಂತಿದೆ — ಅವಳು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇ ಮುಂದೆ ಘಟಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ