ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಪ್ರಲೋಭನೆ
ಸೀತೆಯ ಕಥೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಎರಡು ವರಗಳು, ರಾಮನ ವ್ರತ, ರಾವಣನ ಆತ್ಮಪ್ರಕಾಶನ, ಸೀತೆಯ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ
ಅಪಹರಿಸಲು ಬಯಸಿದ ರಾವಣನು ಪರಿವ್ರಾಜಕನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ವೈದೇಹಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಳು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅವಳು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಯೋಚಿಸಿದುದನ್ನೂ ಕವಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅತಿಥಿಯೂ ಹೌದು; ಉತ್ತರ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸಿಯಾನು’ ಎಂದು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಆಲೋಚಿಸಿಯೇ ಅವಳು ಮಾತನಾಡಿದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ಪ್ರಗಲ್ಭತೆಯಿಂದ ಬಂದುದಲ್ಲ, ಶಾಪದ ಭಯದಿಂದಲೂ ಧರ್ಮದ ಭಯದಿಂದಲೂ ಬಂದುದು; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿ ಜನಕನ ಮಗಳು; ನನ್ನ ಹೆಸರು ಸೀತೆ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾನು ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿ’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿ, ಮಾನುಷ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಈಡೇರಿದವಳಾಗಿ ನಾನಿದ್ದೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸುಖವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವನವಾಸದವರೆಗೂ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ‘ಸಂವತ್ಸರಮ್’ ಎಂದು ಒಂದೇ ವರ್ಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಾದರೋ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ವಿವಾಹದ ಅನಂತರ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ’ ಎಂದು ಅದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.
‘ಅಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಜನು ರಾಜಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದನು. ರಾಘವನ ಆ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಅತ್ತೆ ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬುವಳು ಪತಿಯಿಂದ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ನನ್ನ ಮಾವನನ್ನು ಅವನ ಪುಣ್ಯದ ಆಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ನೃಪೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಪತಿಯಿಂದ ಅವಳು ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಳು — ನನ್ನ ಪತಿಯ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕ. “ಇಂದು ನಾನು ಉಣ್ಣುವುದಿಲ್ಲ, ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದಿಗೂ ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾದರೆ ಅದೇ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯ” ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನನ್ನ ಮಾವನಾದ ಆ ರಾಜನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು; ಅವಳಾದರೋ ಆ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಸಮಸ್ತ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಇಲ್ಲಿ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ದಶರಥನ ಬೇಡಿಕೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿರಾಕರಣೆ, ಇಬ್ಬರ ಹಠ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಂದೊಂದೇ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸುಕೃತೇನ ಪರಿಗೃಹ್ಯ’ (ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜನ ಸ್ವಂತ ಪುಣ್ಯದ ಆಣೆಯಿಂದಲೇ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದಳು. ‘ಮಮ ಆರ್ಯಾ’ (ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯೆ) ಎಂದು ಸೀತೆ ಆ ಅತ್ತೆಯನ್ನು ಗೌರವಪದದಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ನಿಂದೆಯ ಒಂದು ಪದವೂ ಅವಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಮುಂದೆಯೂ ಅವಳು ಕುಲದ ಅಪವಾದವನ್ನು ಆಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾಜಾಽಮಂತ್ರಯತ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಗ್ರಹ ಚಿಹ್ನೆಯೊಡನೆ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ರಾಜಾ’ ಎಂಬುದರ ಆಕಾರ ‘ಅಮಂತ್ರಯತ’ ಎಂಬುದರ ಅಕಾರದೊಡನೆ ಸೇರಿದೆ, ಅವಗ್ರಹವು ಆ ಲೋಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ನನ್ನ ಪತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷದವನು; ನನಗಾದರೋ ಹುಟ್ಟಿದಾಗಿನಿಂದ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳು ಎಣಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ “ರಾಮ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು — ಸತ್ಯವಂತ, ಶೀಲವಂತ, ಶುಚಿ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರ, ಮಹಾಬಾಹು, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನು. ಮಹಾರಾಜನಾದ ತಂದೆ ದಶರಥನಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಕಾಮಪೀಡಿತನಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ನನ್ನ ಪತಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿ ಆತುರದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — “ರಾಘವ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಾದ ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಈ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು; ನೀನಾದರೋ ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಬೇಕು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಹೊರಡು, ತಂದೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡು.” ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ ರಾಮನು ಆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದನು; ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೃಢವ್ರತನಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ಅವಳ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ನಡೆದನು. “ಕೊಡಬೇಕು, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಅಸತ್ಯವನ್ನಲ್ಲ” — ಇದೇ ಅವನ ವ್ರತ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೆಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನ ಅಭಿಷೇಕಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೃತ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ನಿಂದ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಯಸಾ ಪಂಚವಿಂಶಕಃ’ (ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು) ಮತ್ತು ‘ಅಷ್ಟಾದಶ ಹಿ ವರ್ಷಾಣಿ’ (ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯ ವಿಶೇಷಗಳು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಇಲ್ಲ. ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಮ-ಸೀತೆಯರ ವಯಸ್ಸು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಬೇರೆಡೆ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ದದ್ಯಾನ್ನ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವಾದರೋ ರಾಮನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತದೆ. ‘ನವ ವರ್ಷಾಣಿ ಪಂಚ ಚ’ (ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳೆಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ವಿಭಜಿಸಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಆ ಕಾಲದ ಶೈಲಿ. ‘ಪಿತರಮ್ ಅನೃತಾತ್ ಮೋಚಯ’ (ತಂದೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಬಿಡಿಸು) ಎಂಬ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಾದರೋ ಧರ್ಮದ ಮುಸುಕಿದೆ — ಗಡೀಪಾರನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಇದು ರಾಮನು ಧರಿಸಿರುವ ಅನುತ್ತಮ ವ್ರತ. ಅವನ ಮಲತಾಯಿಯ ಮಗನಾದ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂಬುವನು ವೀರ್ಯವಂತ, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕ, ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ. ಆ ಸಹೋದರನೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿ, ದೃಢವ್ರತನಾಗಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ನನ್ನೊಡನೆ ಹೊರಟ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿ ತಾಪಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ದೃಢವ್ರತನೂ ಆಗಿ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾವು ಮೂವರೂ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತರಾಗಿ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಬಲದಿಂದಲೇ ಈ ಗಂಭೀರ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಶ್ರಮಿಸು; ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ತಂಗಬಹುದು. ನನ್ನ ಪತಿ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕಾಡಿನ ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ರುರುಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಉಡಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಹಂದಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಂದು ಬಹಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಂದು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನ ಹೆಸರು, ಗೋತ್ರ, ಕುಲ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳು; ದ್ವಿಜನೇ, ಒಬ್ಬನೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಅನಂತರ ಪರಿಚಯದ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇದೇ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ; ಆದರೆ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಓಜಸಾ’ (ಸ್ವಬಲದಿಂದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಮೂವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಸೈನ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಕೋಶದಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆತ್ಮಬಲದಿಂದಲೇ ಅವರು ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಮಾಶ್ವಸ ಮುಹೂರ್ತಂ ತು’ (ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಶ್ರಮಿಸು) ಎಂಬ ಆತಿಥ್ಯದ ಮಾತು ಅವಳ ಶಿಷ್ಟತೆಗೆ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ — ಅಪರಿಚಿತನನ್ನೂ ಅವಳು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ರುರೂನ್ ಗೋಧಾನ್ ವರಾಹಾನ್’ ಎಂಬ ಮಾಂಸದ ಉಲ್ಲೇಖವಾದರೋ ತಾಪಸರ ವನ್ಯಭೋಜನದ ಆ ಕಾಲದ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ತ್ವತಃ’ (ನಿಜವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾವಣನು ಮುಂದೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುವನು — ಹೆಸರು, ಬಲ, ಕುಲ; ಆದರೆ ಆ ಸತ್ಯವೇ ಅವಳ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಶಿಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ ದುಷ್ಟವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ‘ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ವನವಾಸದ ವ್ರತವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.
ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ದೇವ-ಅಸುರ-ಮನುಷ್ಯರೊಡಗೂಡಿದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಯಾರು ನಡುಗಿಸಿದನೋ, ಸೀತೆ, ಆ ರಾವಣನೆಂಬುವನು ನಾನೇ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಒಡೆಯ. ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ರೇಷ್ಮೆಯುಡುಗೆಯುಟ್ಟ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ, ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಂದಿಲ್ಲಿಂದ ತಂದ ಅನೇಕ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ನನ್ನ ಅಗ್ರಮಹಿಷಿಯಾಗು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಮಹಾನಗರಿಯಿದೆ, ಸಾಗರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ, ಸೀತೆ, ನನ್ನೊಡನೆ ವನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವೆ; ಭಾಮಿನಿಯೇ, ಈ ವನವಾಸವನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾದರೆ ಸರ್ವಾಭರಣಭೂಷಿತರಾದ ಐದು ಸಾವಿರ ದಾಸಿಯರು ನಿನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವರು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯವನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನೂ ಪದವಿಯನ್ನೂ ನಗರಿಯನ್ನೂ ಪರಿವಾರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳು. ಅವನ ಮಾತಿನ ಆರಂಭವೇ ಭಯಜನಕ — ‘ಯೇನ ಲೋಕಾಃ ವಿತ್ರಾಸಿತಾಃ’ (ಯಾರಿಂದ ಲೋಕಗಳು ನಡುಗಿದವೋ); ಹೆಸರು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ‘ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನದೇ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಗ್ರಮಹಿಷೀ ಭವ’ (ಅಗ್ರಮಹಿಷಿಯಾಗು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಾದರೋ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಪತ್ನಿಯ ಪದವಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಲೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ದಾಸಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ದರ್ಪದ ಲಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಸಮುದ್ರವೆಂಬ ಕಂದಕ, ಗಿರಿಶಿಖರ, ಐದು ಸಾವಿರ ದಾಸಿಯರು — ಎಲ್ಲವೂ ಐಶ್ವರ್ಯಪ್ರದರ್ಶನವೇ. ‘ಸೀತೆ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುವುದೂ ಸೂಚಕ — ಅವಳೇ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಳು, ಅದೇ ಈಗ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ‘ತೀವ್ರಮ್ ಉತ್ತರಮ್’ (ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉತ್ತರ) ಎಂಬ ಕವಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ಸೀತೆ ಮಾತನಾಡುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಅವನ ವಿನಯವಿತ್ತು; ಪರಿಚಯ ಸಿಕ್ಕಿದ ಕೂಡಲೇ ವೇಷವನ್ನೇ ಕಳಚಿಟ್ಟಂತಾಯಿತು.
ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಜನಕನ ಮಗಳು ಕುಪಿತಳಾಗಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ, ಅನವದ್ಯಾಂಗಿಯಾದ ಅವಳು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಉತ್ತರ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ‘ಅಹಂ ರಾಮಮನುವ್ರತಾ’ (ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಈ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯೇ ಅವಳ ನಿಷ್ಠೆಯ ರೂಪ. ‘ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಅಲುಗಾಡದ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದ ಪತಿಯನ್ನು — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು. ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನನಾದ, ಆಲದ ಮರದಂತೆ ಸುತ್ತಳತೆಯುಳ್ಳ, ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯನ್ನು — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷಸ್ಸುಳ್ಳ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ನಡೆಯುವ, ನರಸಿಂಹನಾದ, ಸಿಂಹಸದೃಶನನ್ನು — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ರಾಜಕುಮಾರನಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಹುವನ್ನು — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನೇ ಉಪಮೆಯಿಂದ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನಾದರೋ ನರಿಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ದುರ್ಲಭಳಾದ ಸಿಂಹಿಣಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಾಗದಂತೆ ನನ್ನನ್ನೂ ನೀನು ಮುಟ್ಟಲಾರೆ.’ ಪರ್ವತ, ಸಾಗರ, ಸಿಂಹ, ಚಂದ್ರ — ಎಲ್ಲ ಉಪಮಾನಗಳೂ ಮಹತ್ತ್ವದವು; ನರಿಯೊಂದೇ ಕ್ಷುದ್ರತೆಯದು. ‘ಅನವದ್ಯಾಂಗೀ’ (ದೋಷರಹಿತ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕವಿ ಅವಳ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೋ ಅವಳೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನಾದೃತ್ಯ’ (ಅನಾದರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅವಳು ಅವನನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಕೇವಲ ಕೇಳುಗ, ಸಂಬೋಧಿತನಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ, ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿ; ಹೀಗೆ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಸರ್ವಾಂಗೀಣನಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭಾ ಯಥಾ’ (ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ತೇಜೋರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರಭೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳೂ ಹಾಗೆಯೇ.
‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ಮಂದಭಾಗ್ಯನಾದ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅನೇಕ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ’ — ಸಾವಿನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಜನಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಅವಳು ಅವನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಸಂಭವ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಾಲನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹಸಿದ, ಮೃಗಶತ್ರುವಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಸಿಂಹದ ಬಾಯಿಂದಲೂ ವಿಷಸರ್ಪದ ಬಾಯಿಂದಲೂ ಕೋರೆಹಲ್ಲನ್ನು ಕೀಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಂದರವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಎತ್ತಿಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಕಾಲಕೂಟ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಸೂಜಿಯಿಂದ ಕಣ್ಣನ್ನು ಉಜ್ಜುವವನು, ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಕ್ಷುರವನ್ನು ನೆಕ್ಕುವವನು ಆದ ನೀನು ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಕೊರಳಿಗೆ ಕಲ್ಲನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೊನೆಯ ಶೂಲಗಳ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ನಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಏಳೆಂಟು ಅಸಂಭವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ‘ಇಚ್ಛಸಿ’ (ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿಯೇ ಅಲಂಕಾರ. ಈ ಉಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಗಳಿವೆ — ಸಾವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಏನನ್ನಾದರೂ ಕಸಿಯುವುದು (ಸಿಂಹ, ಸರ್ಪ), ಅಶಕ್ಯವಾದ ಭಾರವನ್ನು ಎತ್ತುವುದು (ಮಂದರ, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರು), ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹಿಂಸೆ (ಸೂಜಿ, ಕ್ಷುರ, ಬೆಂಕಿ, ಶೂಲ). ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಬಗೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ — ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯ ಕೇವಲ ಅಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಘಾತಕವೂ ಹೌದು ಎಂಬುದೇ ಸೀತೆಯ ಆಶಯ. ‘ಇಚ್ಛಸಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಒಂಬತ್ತು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಗೆ ಏಟಿನಂತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಸೀತೆಯ ಕೋಪ ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಅವಳ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಶಾಪವಚನವನ್ನೂ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಉಪಮೆಗಳಿಂದಲೇ ಅವಳು ಅವನ ಮೂರ್ಖತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಶೀಲ ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಂಚನಾನ್ ಪಾದಪಾನ್ ಪಶ್ಯಸಿ’ (ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬುದಾದರೋ ಮರಣಸೂಚಕ ಶಕುನ; ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಇದನ್ನು ಬೇರೆಡೆಯೂ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರವನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಕ್ಕೂ ನರಿಗೂ, ತೊರೆಗೂ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮದ್ಯಕ್ಕೂ ಹುಳಿಗಂಜಿಗೂ ಎಷ್ಟು ಅಂತರವಿದೆಯೋ; ಚಿನ್ನಕ್ಕೂ ಸೀಸ-ಕಬ್ಬಿಣಕ್ಕೂ, ಚಂದನದ ನೀರಿಗೂ ಕೆಸರಿಗೂ, ಆನೆಗೂ ಬೆಕ್ಕಿಗೂ ಎಷ್ಟು ಅಂತರವಿದೆಯೋ; ಕಾಗೆಗೂ ಗರುಡನಿಗೂ, ನೀರುಕಾಗೆಗೂ ನವಿಲಿಗೂ, ಹಂಸಕ್ಕೂ ಹದ್ದಿಗೂ ಎಷ್ಟು ಅಂತರವಿದೆಯೋ — ಅಷ್ಟೇ ಅಂತರ ದಾಶರಥಿಗೂ ನಿನಗೂ.’ ಒಂಬತ್ತು ಜೋಡಿಗಳು, ಒಂದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ‘ತದಂತರಂ ದಾಶರಥೇಸ್ತವೈವ ಚ’ (ಅಷ್ಟೇ ಅಂತರ ದಾಶರಥಿಗೂ ನಿನಗೂ) ಎಂಬ ಸಮಾನ ಪಾದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಗೆ (ಇಂದ್ರನಿಗೆ) ಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ರಾಮನಿರುವಾಗ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ — ನೊಣ ನುಂಗಿದ ತುಪ್ಪದಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ನಿರ್ದುಷ್ಟಭಾವದ ಅವಳು ಅತಿದುಷ್ಟನಾದ ಆ ನಿಶಾಚರನಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಗಾಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡುವ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಬಾಳೆಯ ಗಿಡದಂತೆ ಮೈನಡುಕದಿಂದ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಳು. ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ರಾವಣನು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಕುಲ, ಬಲ, ಹೆಸರು, ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪೀಠಿಕೆ. ‘ನ ಜರಾಂ ಗಮಿಷ್ಯೇ’ (ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಾದರೋ ಗೂಢಾರ್ಥವಿದೆ — ನೊಣ ತುಪ್ಪವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದೇ ಅದರ ಮರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನೇ ನಾಶವಾಗುವನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವಳ ದೇಹದ ಕಂಪನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭಯವನ್ನಲ್ಲ — ರೋಷದಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಬಾಳೆಯಂತೆ ಅವಳು ನಡುಗುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಮಾತಾದರೋ ಅಚಲವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಗತಿಯನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಅನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಂಶಸ್ಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಒಂಬತ್ತು ಜೋಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಾಣಿಜೋಡಿಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಜಲ-ಪೇಯ-ಧಾತು-ಕೆಸರುಗಳ ವಿಷಯದವು, ಮೂರು ಪಕ್ಷಿಜೋಡಿಗಳು — ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿಷಯದ್ದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥