॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 46ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪರಿವ್ರಾಜಕನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದು

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರ್ಗಮನ, ರಾವಣನ ಭಿಕ್ಷುವೇಷ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ತಬ್ಧತೆ, ಸೀತೆಯ ರೂಪದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆತಿಥ್ಯ, ಅಪಹರಣದ ಸಂಕಲ್ಪ

ಸೀತೆಯಿಂದ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಘವನ ತಮ್ಮನು ಕುಪಿತನಾಗಿ, ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಅವನ ನಿರ್ಗಮನದಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಅರಕ್ಷಿತವಾಯಿತು; ದಶಗ್ರೀವನು ಅದೇ ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಬೇಗನೆ ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಪರಿವ್ರಾಜಕನ (ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ) ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿದನು. ಕವಿ ಅವನ ವೇಷವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ನುಣುಪಾದ ಕಾವಿವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದನು, ಶಿಖೆಯಿತ್ತು, ಕೊಡೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದನು, ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿದ್ದನು; ಎಡಹೆಗಲಿನ ಮೇಲೆ ದಂಡವನ್ನೂ ಕಮಂಡಲುವನ್ನೂ ತೂಗುಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅನಾದರಿಸಲು ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಪರಿವ್ರಾಜಕನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯತ್ತ ಸಾಗಿದನು; ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಆ ಅತಿಬಲನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ‘ಭ್ರಾತೃಭ್ಯಾಂ ರಹಿತಾಮ್’ (ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಅವಕಾಶದ ಮೂಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಅವಳ ಏಕಾಕಿತನದಿಂದಲೇ ಅವಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕಿತ್ತು. ‘ನಚಿರಾದಿವ’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಸೂಚಕ — ತಡಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಯಿತು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೋಪವನ್ನೂ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನು ರಾಮನನ್ನೇ ಕಾಣಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸೂರ್ಯನೂ ಚಂದ್ರನೂ ಇಲ್ಲದ, ದಟ್ಟವಾದ ಕತ್ತಲು ಆವರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಧ್ಯೆಯಂತೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿದ್ದ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಎಳೆಯ ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಕ್ರೂರಗ್ರಹವು ಆಕ್ರಮಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಅವಳತ್ತ ಸಾಗಿದನು — ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಷದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಎರಡರಲ್ಲೂ ಬೆಳಕಿನ ಅಗಲಿಕೆಯೇ ಮೂಲ. ಉಗ್ರನೂ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯೂ ಆದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಜನಸ್ಥಾನದ ಮರಗಳು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗಾಳಿಯೂ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಂಪುಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯೂ ಭಯದಿಂದ ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಹೀಗೆ ಮರಗಳು, ಗಾಳಿ, ನದಿ — ಮೂರೂ ಅಚೇತನವಾದವು ಸ್ತಬ್ಧವಾದವು; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾತಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅದೇ ಅವಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ನ ಪ್ರವಾತಿ ಚ ಮಾರುತಃ’ (ಗಾಳಿಯೂ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬಂತಹ ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯಗಳಿಂದಲೇ ಕವಿ ಭಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೋದಾವರಿಯ ಸ್ತಬ್ಧತೆಯೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಕುನ — ಸದಾ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವವಳೂ ಭಯದಿಂದ ನಿಧಾನವಾದಳು. ಹೀಗೆ ಜಡಜಗತ್ತೂ ಆಪತ್ತನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಬ್ಬರು ಮಾತ್ರ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಿಕ್ಷುರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿ ನಿಂತನು. ತಾನು ಅಮಂಗಳನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಂಗಳಕರವಾದ ರೂಪದಿಂದ, ಪತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳತ್ತ ಅವನು ಸಾಗಿದನು — ಚಿತ್ರಾ ನಕ್ಷತ್ರದತ್ತ ಶನೈಶ್ಚರನು ಸಾಗುವಂತೆ. ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯಂತೆ ಮಂಗಳರೂಪದಿಂದ ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವನು ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಯಶಸ್ವಿನಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ‘ತೃಣೈಃ ಕೂಪ ಇವಾವೃತಃ’ (ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಹೊರಗಿನ ರೂಪ ಸಾಧು, ಒಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಪತನ. ನಿಂತುಕೊಂಡು ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಸುಂದರವಾದ ಹಲ್ಲು-ತುಟಿಗಳುಳ್ಳ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತಳಾದ ಆ ಮಂಗಳೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಹಳದಿ ರೇಷ್ಮೆಯನ್ನುಟ್ಟ ಆ ವೈದೇಹಿಯತ್ತ ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾದ ನಿಶಾಚರನು ಸಾಗಿದನು. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಕಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ — ವೇದಪಾಠ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ — ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಕಮಲವಿಲ್ಲದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿದ್ದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಉತ್ತಮಳಾದ, ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ರಾವಣನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು. ‘ಅಭವ್ಯಃ ಭವ್ಯರೂಪೇಣ’ (ಅಮಂಗಳನಾದವನು ಮಂಗಳರೂಪದಿಂದ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ರಾವಣನ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ರೂಪ ಶುಭ, ಕರ್ಮ ಅಶುಭ. ಶನೈಶ್ಚರ-ಚಿತ್ರಾನಕ್ಷತ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನೂ ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ಚಿತ್ರಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ಮೇಲೆ ಕ್ರೂರಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಶಂಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನೇ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ, ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅರಕ್ಷಿತತೆ ಮತ್ತು ಶೋಕ — ಎರಡೂ ಅವನ ಸಾಧನಗಳು. ‘ಹೃಷ್ಟಚೇತಾಃ’ (ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಹರ್ಷವೂ, ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ (ವಿನಯದ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೊರಗಿನ ವಿನಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ‘ರಹಿತೇ’ (ನಿರ್ಜನದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಥಳದ ನಿರ್ಜನತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಯಾವ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದೇ ಅವನು ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಬೆಳ್ಳಿ-ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಹೊಳೆಯುವವಳೇ, ಹಳದಿ ರೇಷ್ಮೆಯನ್ನುಟ್ಟವಳೇ! ಕಮಲಸರೋವರದಂತೆ ನೀನು ಕಮಲಗಳ ಶುಭಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವೆ. ಶುಭಮುಖಿಯೇ, ನೀನು ಹ್ರೀ (ಲಜ್ಜೆಯ ದೇವತೆ)ಯೋ, ಶ್ರೀಯೋ, ಕೀರ್ತಿಯೋ, ಮಂಗಳೆಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೋ, ಅಥವಾ ಅಪ್ಸರೆಯೋ? ಸುಂದರಿಯೇ, ನೀನು ಭೂತಿ (ಐಶ್ವರ್ಯದ ದೇವತೆ)ಯೋ, ಅಥವಾ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ರತಿಯೋ?’ ಎಂದು ಅವನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆಯೇ ಅವಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅಂಗವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಮವಾಗಿವೆ, ಮೊನಚಾಗಿವೆ, ನುಣುಪಾಗಿವೆ, ಬೆಳ್ಳಗಿವೆ; ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿವೆ, ಕೆಂಪಾದ ಅಂಚುಗಳೂ ಕಪ್ಪು ಪಾಪೆಗಳೂ ಉಳ್ಳವು; ಜಘನ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ತೊಡೆಗಳು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಪುಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಸ್ತನಗಳು ತುಂಬಿದವು, ದುಂಡಾದವು, ಒತ್ತಾದವು, ಉಬ್ಬಿದವು, ಪುಷ್ಟವಾದ ಎತ್ತರವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳವು, ಮನೋಹರವಾದವು, ನುಣುಪಾದ ತಾಳೆಹಣ್ಣುಗಳಂತಿರುವವು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳ ಸುಂದರವಾದವು. ಸುಂದರ ಮಂದಹಾಸದವಳೇ, ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳವಳೇ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ವಿಲಾಸಿನಿಯೇ! ನೀರು ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವೆ. ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುವಷ್ಟು ತೆಳುವಾದ ನಡುವುಳ್ಳವಳು, ಸುಂದರ ಕೇಶಗಳುಳ್ಳವಳು, ಒತ್ತಾದ ಸ್ತನಗಳುಳ್ಳವಳು ನೀನು. ನೀನು ದೇವಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ, ಯಕ್ಷಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಕಿನ್ನರಿಯೂ ಅಲ್ಲ.’ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತುತಿರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕವಿ ಅದನ್ನು ಭಿಕ್ಷುವೇಷಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷ ಮಾಡುವವನೇ ಅಂಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ವೇಷ ಧರ್ಮದ್ದು, ಮಾತು ಕಾಮದ್ದು. ‘ನೈವ ದೇವೀ ನ ಗಂಧರ್ವೀ’ (ದೇವಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನದೇ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದೂ ಸಾಲದು; ಇಂತಹ ಮಾನುಷಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಸೂಚಕ — ಮೊದಲು ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಾಲೆ, ಆಮೇಲೆ ಮುಖ, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಹಲ್ಲುಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹ; ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ವಿನಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮನೋ ಹರಸಿ ಮೇ’ (ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಹರಣ’ (ಅಪಹರಣ) ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಅವನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಲಿರುವ ಕೃತ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಕವಿಕೌಶಲ.

‘ಇಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನಿನ್ನ ರೂಪ, ಸುಕುಮಾರತೆ, ವಯಸ್ಸು — ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವಾಸ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲಕುತ್ತಿವೆ. ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋಗು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ತಕ್ಕವಳಲ್ಲ. ಇದು ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳಾದ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನ. ರಮ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರಗಳು, ನಗರದ ಉಪವನಗಳು, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಸುಗಂಧಮಯ ಸ್ಥಳಗಳು ನೀನು ಸಂಚರಿಸಲು ತಕ್ಕವು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶೋಭನೆಯೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರುವ ಮಾಲೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅದೇ ಸುಗಂಧ, ಅದೇ ವಸ್ತ್ರ; ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳೇ, ನಿನಗೆ ತಕ್ಕವನಾದ ಪತಿಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶುಭ್ರಮಂದಹಾಸದವಳೇ, ನೀನು ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮರುತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು? ಸುಂದರಿಯೇ, ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ದೇವತೆಯಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿರುವೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಗಂಧರ್ವರು ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಕಿನ್ನರರೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಹ್ವಾನವನ್ನೇ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪ್ರತಿಕ್ರಾಮ’ (ಹೊರಟುಹೋಗು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥದಿಂದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ‘ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಹೇಳದ ಆ ಸ್ಥಳವೇ ಅವನ ಲಂಕೆ. ‘ಭರ್ತಾರಂ ಚ ವರಂ ಮನ್ಯೇ’ (ಆ ಪತಿಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಆಶಯ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ದೇವತೆಗಳ ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸಲೆಂದು ಅವನು ಹೇಳುವ ‘ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನ’ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಪರಿಚಯ; ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಅವನು ವಂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನ; ನೀನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ? ಇಲ್ಲಿ ಕಪಿಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಚಿರತೆಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ತೋಳಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಕತ್ತೆಕಿರುಬಗಳು, ಕಂಕಪಕ್ಷಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಗೆ ನೀನು ಹೇಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ? ಮದಿಸಿದ ಘೋರವಾದ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಆನೆಗಳ ನಡುವೆ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಸುಮುಖಿಯೇ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ? ಕಲ್ಯಾಣಿ, ನೀನು ಯಾರು, ಯಾರವಳು, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೇವಿಸುವ ಘೋರವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾತ್ಮನಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾವಣನಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ, ದ್ವಿಜವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಎಲ್ಲ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮೊದಲು ಆಸನವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟು, ಕಾಲು ತೊಳೆಯಲು ನೀರು ಕೊಟ್ಟು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ‘ಸಿದ್ಧಮ್’ (ಭೋಜನ ಸಿದ್ಧವಿದೆ) ಎಂದಳು. ಅತಿಥಿಧರ್ಮವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಬಂಧನವಾಯಿತು — ವಂಚಿಸಲು ಬಂದವನೇ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಭಯದ ಬಗ್ಗೆ, ಪರಿಚಯದ ಬಗ್ಗೆ, ಉದ್ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಅವಳ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅತಿಥಿ — ಇಷ್ಟೇ ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಸಿದ್ಧಮ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಹ್ವಾನವಾದರೋ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಇದ್ದುದನ್ನು ಅತಿಥಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದುದೇ ಅನರ್ಥದ ಬಾಗಿಲಾಯಿತು ಎಂದು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದ್ವಿಜವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ, ಭಿಕ್ಷಾಪಾತ್ರೆಯನ್ನೂ ಕುಸುಂಬೆಯ ಬಣ್ಣದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ವೇಷವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಮೈಥಿಲಿ ಹಾಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಂತೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಳು. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಇದೋ ದರ್ಭೆಯ ಆಸನ; ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಈ ಪಾದ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ. ವನದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಈ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಿದ್ಧಾನ್ನವನ್ನು ನಿಮಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಉಣ್ಣಿ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ಹೀಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಪತ್ನಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ, ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ನೆಟ್ಟನು — ಕವಿಯಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಧಾಯ’ (ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಕೃತ್ಯ ಅವನ ಮರಣದ ಮೂಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಸುಂದರವೇಷದ ಪತಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಹಸಿರಾದ ಮಹಾವನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡಳು, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನಲ್ಲ. ಈ ಬರಿದಾದ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಶಕ್ಯಮುದ್ದ್ವೇಷ್ಟುಮ್’ (ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಿಲ್ಲ, ಆ ವೇಷವನ್ನು ಕಂಡೇ ಪೂಜಿಸಿದಳು. ‘ಹರಿತಂ ಮಹದ್ವನಮ್’ (ಹಸಿರಾದ ಮಹಾವನ) ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವಾದರೋ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಪತಿಯೂ ಮೈದುನನೂ ಕಾಣಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವನ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ