॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 45ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರ್ಗಮನ

ಆರ್ತಸ್ವರದ ಶ್ರವಣ, ಸೀತೆಯ ಒತ್ತಾಯ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಾಂತ್ವನ, ಸೀತೆಯ ತೀವ್ರ ಆಕ್ಷೇಪ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾರೀಚನು ಸಾಯುವ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನದೇ ಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ ‘ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದ್ದನು. ಅದೇ ಆರ್ತಸ್ವರ ಈಗ ಪಂಚವಟಿಯ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವರ ಪತಿಯ ಸ್ವರದಂತೆಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಅರಿತು ಸೀತೆ ಥಟ್ಟನೆ ಭಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹೋಗು, ರಾಘವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿ, ಅವನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಾ.’ ‘ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೃದಯವೂ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ; ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕಟದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಅವನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಾ ಶರಣು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಬೇಗನೆ ಅವನತ್ತ ಓಡು.’ ಸಿಂಹಗಳ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಹೋರಿಯಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆತಂಕ; ಉಪಮೆಯೇ ಅವಳ ಭಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಬೇಡ’ ಎಂಬ ಅಣ್ಣನ ಶಾಸನವನ್ನು ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೆಡೆ ಅಣ್ಣನ ರಕ್ಷಣೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅಣ್ಣನದೇ ಆಜ್ಞೆ — ಈ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲೇ ಸರ್ಗದ ಇಡೀ ವಿವಾದ ಅಡಗಿದೆ. ‘ನಹಿ ಮೇ ಜೀವಿತಂ ಸ್ಥಾನೇ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಭಯದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತರ್ಕದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೃದಯದ ಆವೇಗದಿಂದ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗದಿದ್ದುದರಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಜನಕನ ಮಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನು ಮಿತ್ರನ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಶತ್ರುವಿನಂತಿರುವೆ. ಇಂತಹ ಆಪತ್ತಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗದ ನೀನು ನನಗಾಗಿ ರಾಮನು ನಾಶವಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಲೋಭದಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀನು ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅವನ ಆಪತ್ತು ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯ, ಅಣ್ಣನ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಸ್ನೇಹವಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ನಿಂತಿರುವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅವನು ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿರುವಾಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಯಾರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ನೀನು ಬಂದೆಯೋ, ಅವನೇ ನಾಶವಾದರೆ ಇಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು?’ ಹೀಗೆ ಅವಳ ಮಾತು ಕೇವಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ಜೀವನದ ಬಗೆಗಿನ ನಿರ್ವೇದವೂ ಹೌದು. ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ, ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ‘ಮಿತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ, ಆಮೇಲೆ ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಆರೋಪ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಿನಗೆ ಸ್ನೇಹವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ತೀರ್ಪಿನ ಮಾತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಒಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಆಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೌನವೇ ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಬೇಟೆಗಾರನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುವ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಸರ್ಪರು, ಅಸುರರು, ಗಂಧರ್ವರು, ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದರೂ ನಿನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ದೇವಿ, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಿಶಾಚರಲ್ಲಾಗಲಿ ಕಿನ್ನರರಲ್ಲಾಗಲಿ ಘೋರ ಮೃಗಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ದಾನವರಲ್ಲಾಗಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಶೋಭನೆಯೇ, ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವಧ್ಯನು; ಇಂತಹ ಶಂಕೆಯ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಆಡಬಾರದು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತಾನು ಹೋಗದಿರುವುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ಈ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಬಲಶಾಲಿಗಳ ಬಲಗಳಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲಾಗದು; ಇಂದ್ರನೊಡನೆಯೂ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಲಿ, ಸಂತಾಪವನ್ನು ತೊರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥ, ನೀನಾದರೋ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳು; ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ನಾನು ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ‘ಪನ್ನಗಾಸುರಗಂಧರ್ವದೇವದಾನವರಾಕ್ಷಸೈಃ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಆರು ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ದೇವಮನುಷ್ಯೇಷು ಗಂಧರ್ವೇಷು ಪತತ್ರಿಷು’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತೃತ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಪುನರುಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ — ಮೊದಲ ಪಟ್ಟಿ ಗೆಲ್ಲುವವರ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಎದುರಿಸುವವರ ಅಭಾವವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಬಲೈರ್ಬಲವತಾಮ್’ (ಬಲಶಾಲಿಗಳ ಬಲಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಬಲದ ನಿರರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ನಿನ್ನ ಪತಿ ಬೇಗನೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಕೇಳಿದ ಸ್ವರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅವನದಲ್ಲ, ಯಾವ ದೇವತೆಯೂ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತಹ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯೆಯೇ ಅದು’ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವರದ ಮೂಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವೈದೇಹಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಬಳಿ ನ್ಯಾಸವಾಗಿ (ಸುಪರ್ದಿನಲ್ಲಿಟ್ಟ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ) ಇಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಸುಂದರಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಹೊರಗಿನ ಭಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಖರನ ಸಾವು ಮತ್ತು ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಂಹಾರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ನಮಗೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹಿಂಸೆಯೇ ವಿಹಾರವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬಾರದು.’ ಆದರೆ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅವಳು ಕ್ರುದ್ಧಳಾದಳು, ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪೇರಿದವು. ಶಾಂತಿವಚನವೇ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ವಕ್ರವಾದ ತಿರುವು. ‘ನ್ಯಾಸಭೂತಾ’ (ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತಿನಂತೆ ಸುಪರ್ದಿನಲ್ಲಿಡಲಾಗಿದೆ, ರಕ್ಷಕನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸದ ರಕ್ಷಣೆ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯ; ಅದನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋಗಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ಗಂಧರ್ವನಗರಪ್ರಖ್ಯಾ’ (ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಮಾಯೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅವಳು ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ಅನಾರ್ಯನೇ, ಕರುಣೆಯಿಲ್ಲದ ಕೃತ್ಯಗಳವನೇ, ಕ್ರೂರನೇ, ಕುಲಕಳಂಕನೇ! ರಾಮನ ಮಹಾ ಆಪತ್ತೇ ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆ ಆಪತ್ತನ್ನು ಕಂಡೇ ನೀನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಸದಾ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ನಿನ್ನಂತಹ ಕ್ರೂರ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ. ನೀನು ಅತಿ ದುಷ್ಟ — ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದೆ, ನನಗಾಗಿ ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅಥವಾ ಭರತನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾಗಿ. ಆದರೆ ಆ ಕಾರ್ಯ ನಿನಗೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನಿಗೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲನಾದ, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ನಾನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸಲಿ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆ ಇಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ನಾನು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುತ್ತೇನೆ; ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅವಳ ಮಾತುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಶತ್ರುತ್ವ, ಆಮೇಲೆ ಲೋಭ, ಆಮೇಲೆ ಭರತನ ನಿಯೋಗ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಶೋಕವೇ ಅವಳಿಂದ ಆಡಬಾರದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿಸುತ್ತದೆ; ಕವಿಯಾದರೋ ಅವಳ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದೀವರಶ್ಯಾಮಮ್’ (ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲ), ‘ಪದ್ಮನಿಭೇಕ್ಷಣಮ್’ (ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸೀತೆ ರಾಮನ ರೂಪವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇಂತಹ ಪತಿಯುಳ್ಳವಳು ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸಿಯಾಳು. ‘ಪೃಥಗ್ಜನಮ್’ (ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಾದರೋ ರಾವಣನ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ, ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಅರಿತಿಲ್ಲವಾದರೂ. ‘ಸಮಕ್ಷಂ ತವ’ (ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮರಣವೂ ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವಳ ನಿಷ್ಠೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳು ರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ, ಉಳಿದುದೆಲ್ಲವೂ ಅವಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಹೀಗೆ ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನಾಡಲು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನಗೆ ದೇವತೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಅನುಚಿತವಾದ ಮಾತು ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ; ಈ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವ ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದವರೂ ಚಂಚಲರೂ ತೀಕ್ಷ್ಣರೂ ಒಡಕು ತರುವವರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನ ವೇದನೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ವೈದೇಹಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ, ಕಾಯಿಸಿದ ನಾರಾಚದಂತೆ ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳ ನಡುವೆ ಬೀಳುವ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನನಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಕೇಳಲಿ — ನ್ಯಾಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದರೂ ನೀನು ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದೆ. ಸ್ತ್ರೀತ್ವದಿಂದಾಗಿ ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವದಿಂದ, ಗುರುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೊರಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಮುಖಿಯೇ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ಸಮಸ್ತ ವನದೇವತೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ನನಗೆ ಯಾವ ಘೋರ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಿದ್ದರೂ, ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಕಾಣಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಹಾರೈಕೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಅನರ್ಥದ ಸೂಚನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ರೂಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಕೈಮುಗಿದವನ ವಿನಯ, ಆಮೇಲೆ ಗಾಯಗೊಂಡವನ ವೇದನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ. ‘ಸಾಕ್ಷಿಣೋ ಹಿ ವನೇಚರಾಃ’ (ವನಚರರೇ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮಸಭೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವಂತಿದ್ದಾನೆ; ನ್ಯಾಯದ ಸಾಕ್ಷಿ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ವನವೇ. ‘ಉತ್ತರಂ ನೋತ್ಸಹೇ ವಕ್ತುಂ ದೈವತಂ ಭವತೀ ಮಮ’ (ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ, ನೀನು ನನಗೆ ದೇವತೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವಾದರೋ ಇಡೀ ಸಂವಾದದ ಕೇಂದ್ರ — ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನೇ ನಿಂದಿಸಿದವಳನ್ನು ದೇವತೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ‘ಧಿಕ್ ತ್ವಾಮ್’ (ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಅವನ ಮಾನುಷತ್ವ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನಕನ ಮಗಳು ತೀವ್ರವಾದ ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮನಿಲ್ಲದವಳಾಗಿ ನಾನು ಗೋದಾವರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಥವಾ ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ವಿಷಮವಾದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಬಿದ್ದು ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತೇನೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಪುರುಷನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೂಡಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ದುಃಖದ ಆಧಿಕ್ಯದಿಂದ ಕೈಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಂಡಳು. ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ, ಸಂಕಟದ ರೂಪದ, ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸ್ಸು ಕದಡಿದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು; ಸೀತೆಯಾದರೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ — ಮೌನವೇ ಅವಳ ಉತ್ತರ. ಅನಂತರ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಸ್ವಲ್ಪ ಬಾಗಿ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುವುದೇ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ. ಈ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಅರಕ್ಷಿತವಾಯಿತು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅದೇ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವಳ ಐದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು — ನೀರು, ನೇಣು, ಪ್ರಪಾತ, ವಿಷ, ಅಗ್ನಿ — ಒಂದೇ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಐದು ಬಗೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ; ‘ನ ತ್ವಹಂ ರಾಘವಾದನ್ಯಂ ಕದಾಪಿ ಪುರುಷಂ ಸ್ಪೃಶೇ’ (ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಪುರುಷನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಶಂಕಿಸಿದ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ಹೊರಟುಹೋದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ; ದೈವದ ಗತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಶುದ್ಧ, ಆದರೂ ಪರಿಣಾಮ ವಿನಾಶವೇ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ