ಸರ್ಗ
ರಾಮನಿಂದ ಮಾರೀಚನ ವಧೆ
ಜಿಂಕೆಯ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವಿಕೆ, ಕಾಣುತ್ತಾ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾ ಸೆಳೆಯುವುದು, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ಮಿತ ಬಾಣದಿಂದ ವಧೆ, ‘ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂಬ ಆರ್ತನಾದ, ರಾಮನ ವಿಷಾದ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಘುನಂದನನು ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಯುಳ್ಳ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ತನಗೆ ಅಲಂಕಾರವೇ ಆಗಿದ್ದ ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಎರಡು ‘ಕಪಾಲ’ಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಉನ್ನತ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಆ ರಾಜೇಂದ್ರನು ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಡಿನ ರಾಜನಂತಿದ್ದ ಆ ಜಿಂಕೆ ಭಯದಿಂದ ಮರೆಯಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು — ಇದೇ ಅದರ ಆಟ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಚಾಪಮ್ ಆತ್ಮವಿಭೂಷಣಮ್’ (ತನಗೆ ಅಲಂಕಾರವಾದ ಬಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಅಲಂಕಾರ ಬಿಲ್ಲೇ, ರತ್ನವಲ್ಲ; ರತ್ನಮೃಗದತ್ತ ಹೋಗುವವನೂ ತನ್ನ ರತ್ನವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನೇ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಪಾಲೌ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಕಲಾಪೌ’ (ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು) ಎಂದಿದೆ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ‘ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು’ ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಥ.
ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಮನು ಜಿಂಕೆ ಇದ್ದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ತನ್ನ ರೂಪದಿಂದ ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ಅವನು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೆಗೆತದಿಂದ ಬಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದಂತೆ ಮರುಳುಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಂಕಿತವಾಗಿ ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುವಂತಿತ್ತು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೆಲವು ವನಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹರಿದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಂತೆ ಅದು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾ ಅದು ರಾಘವನನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ದಿತು; ಜಿಂಕೆಯಾಗಿದ್ದ ಮಾರೀಚನು ಅವನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಾನ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಕಾಣುತ್ತಾ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಮಾಯೆಯೇ, ವಸ್ತುವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾದವನ ಮನಸ್ಸು ಇದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓಟ, ನಿಲುಗಡೆ, ಮತ್ತೆ ಓಟ. ‘ಅವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಜಿಂಕೆಯ ಕಪಟವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಓಡುತ್ತಿದೆ, ಬೆನ್ನಟ್ಟುವವನು ನಿಲ್ಲದಿರಲೆಂದು. ‘ದರ್ಶನಾದರ್ಶನೇನ’ (ಕಾಣುತ್ತಾ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಇಡೀ ಮಾಯೆ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಪದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೀಲಿಕೈ.
ಅದರಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡು ವಿವಶನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕೋಪಗೊಂಡನು; ತುಂಬಾ ಆಯಾಸಗೊಂಡು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನಲ್ಲಿ ನೆರಳನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತನು. ಆಗ ಮೃಗರೂಪದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಅವನನ್ನು ಹುಚ್ಚೆಬ್ಬಿಸಿದನು — ಬೇರೆ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಹಿಡಿಯಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅದು ಮತ್ತೆ ಓಡಿತು, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮರೆಯಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಕುತೂಹಲ, ಅನಂತರ ಆಯಾಸ, ಅನಂತರ ಕೋಪ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ. ‘ವಿವಶಃ’ (ವಿವಶನಾದ) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸದಾ ತನ್ನನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡವನನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯೆ ವಿವಶನನ್ನಾಗಿಸಿದೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ವಿಪತ್ತಿನ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಉನ್ಮಾದಯಾಮಾಸ’ (ಹುಚ್ಚೆಬ್ಬಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವೂ ತೀವ್ರ — ಅವನು ಕೇವಲ ವಂಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಉನ್ಮತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಬೇರೆ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು’ ಎಂಬುದೂ ಚಾತುರ್ಯ — ತನ್ನ ಜಾತಿಯವುಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು ಅವನು ತನ್ನ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಮತ್ತೆ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಘವನು ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಉರಿಯುವ, ಶತ್ರುಮರ್ದಕವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು, ಅತಿ ದೃಢವಾದ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆದು, ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ, ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ಉರಿಯುವ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ಮಿತವಾದ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಸಿಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವು ಮೃಗರೂಪದ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಮಾರೀಚನ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಭೇದಿಸಿತು. ತಾಳೆಮರದಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಅವನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ನರಳುತ್ತಾ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದನು; ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಜೀವವುಳಿದಿದ್ದ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಭೀಕರವಾದ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಾರೀಚನು ಆ ಕೃತಕ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದನು — ಮಾಯೆಯ ಅಂತ್ಯ ಇಲ್ಲೇ. ‘ಅಶನಿಸಂನಿಭಃ’ (ಸಿಡಿಲಿನಂತಿರುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬಾಣದ ವಜ್ರಸಮಾನತೆಯನ್ನೂ, ‘ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅದರ ಸದ್ದಿನ ವೇಗವನ್ನೂ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಲನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ, ಸರ್ಪವನ್ನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿನಿರ್ಮಿತಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣದ ದಿವ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾಯೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಮಾನುಷ ಅಸ್ತ್ರ ಸಾಲದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಾಣವು ಮೊದಲು ಮೃಗರೂಪದ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನ ಹೃದಯವನ್ನು; ಅಂದರೆ ಅದು ರೂಪವನ್ನೂ ವಸ್ತುವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಭೇದಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಾಲಮಾತ್ರಮ್ ಉತ್ಪ್ಲುತ್ಯ’ (ತಾಳೆಮರದಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೀಳುವಿಕೆಯ ಎತ್ತರವೂ, ‘ಧರಣ್ಯಾಮ್’ (ನೆಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಅಧಃಪತನವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಎತ್ತರದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಎಂಬ ಈ ಗತಿಯೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಇಡೀ ಜೀವನದ ಸಂಕೇತ.
ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಳು, ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಂತೆ?’ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಅರಿತು ಅವನು ರಾಘವನದೇ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದನು — ‘ಹಾ ಸೀತೆ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ!’ ಅನುಪಮವಾದ ಬಾಣದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಆ ಮೃಗರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ತನ್ನ ರಾಕ್ಷಸರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು; ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುತ್ತಾ ಅವನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮಾರೀಚನು ಸಾಯುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ರಾವಣನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉಪದೇಶದಿಂದ ತಡೆಯಲಾಗದವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವಿನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಮ್ ಆಜ್ಞಾಯ’ (ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕ್ಷಣವನ್ನೇ ಅವಕಾಶವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ರಾಕ್ಷಸಬುದ್ಧಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ‘ರಾಘವಸ್ಯ ಏವ ಸದೃಶಮ್’ (ರಾಘವನದೇ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು ಸ್ವರದ ಸಾಮ್ಯ — ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ತನ್ನ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಸತ್ತನು, ಮೃಗರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಂಕೆ ಕೊನೆಗೆ ನಿಜವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಆಗ ತುಂಬಾ ತಡವಾಗಿತ್ತು.
ರಾಮನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದಂತೆ ಇದು ಮಾರೀಚನ ಮಾಯೆಯೇ; ಅದು ಇಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು, ಈ ಮಾರೀಚನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಆದರೆ ‘ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ಹೇಗಾಗುವಳೋ? ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಎಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವನೋ?’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಮೈ ನವಿರೆದ್ದಿತು. ಮೃಗರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದು, ಆ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ವಿಷಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ತೀವ್ರ ಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ಅದರ ಮಾಂಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಾಘವನು ಅವಸರದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆ ರಾಮನ ಅವಸರದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ — ಶಾಂತನಾಗಿ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವನು ಈಗ ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ‘ಹೃಷ್ಟತನೂರುಹಃ’ (ಮೈ ನವಿರೆದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರೋಮಾಂಚನವೂ, ‘ವಿಷಾದಜಂ ಭಯಮ್’ (ವಿಷಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಒಳಗಿನ ಚಿಂತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭಯ ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸೀತೆಗಾಗಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಾಗಿಯೂ; ಇದೇ ರಾಮನ ಶೀಲ. ‘ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ಮಾಂಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳ ಊಟವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥