ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಗೆ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಸೆ
ಸೀತೆಯು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ತೋರಲು ಕರೆಯುವುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾಯಾಶಂಕೆ, ರಾಮನಿಂದ ಜಿಂಕೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ವಾತಾಪಿಯ ಆಖ್ಯಾನ, ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ನಿಶ್ಚಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಮಾಯಾಮೃಗವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡಿದ್ದಳು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಿಸ್ಮಯ ಆಸೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂದರ ನಿತಂಬದ ಅವಳು ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಪಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು. ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಅವಳು ಆಯುಧಧಾರಿಯಾದ ಪತಿಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಾ ಅವಳು ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಬನ್ನಿ, ಬೇಗ ಬನ್ನಿ, ಆರ್ಯಪುತ್ರ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ’ ಎಂದು. ‘ಆಹೂಯಾಹೂಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆದು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವಳ ಉತ್ಸುಕತೆಯೂ, ‘ಆಗಚ್ಛಾಗಚ್ಛ’ (ಬನ್ನಿ ಬನ್ನಿ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಸರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ವೈದೇಹಿಯಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ; ಬೇಡಿಕೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡೇ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನವದ್ಯಾಂಗೀ’ (ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು), ‘ಮೃಷ್ಟಹಾಟಕವರ್ಣಿನೀ’ (ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವಳು); ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಜಿಂಕೆಯ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ನೋಡುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಚಿನ್ನದ ಬೆಳಕು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ — ಸ್ವತಃ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವಳೇ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಜಿಂಕೆ ಆ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನೇ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮ, ಹಿಂದೆಯೂ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ ಈ ಪಾಪಿ ಇದೇ ವೇಷದ ನೆಪದಿಂದ ವನದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಂತೋಷಚಿತ್ತರಾದ ರಾಜರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮಾಯಾವಿಯಾದ ಇವನ ಮಾಯೆಯೇ ಈ ಮೃಗರೂಪ; ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಹೊಳೆಯುವ ಈ ರೂಪ ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತಿದೆ. ರಾಘವ, ಇಂತಹ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಜಿಂಕೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಜಗದೊಡೆಯನೇ, ಇದು ಮಾಯೆಯೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿವೆ — ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತ, ರೂಪದ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ, ಗಂಧರ್ವನಗರದ ಉಪಮೆ. ‘ಗಂಧರ್ವಪುರಮ್’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಭ್ರಮೆಯ ನಗರ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರದಂತೆ, ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸತ್ಯ ಹೇಳುವವನ ಮಾತನ್ನು ಯಾರೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಡಂಬನೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾರೀಚನ ಹೆಸರನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಅವನು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶಂಕೆ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ, ನೆನಪಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತದ್ದು.
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು (ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು) ತಡೆದು ಶುಭ್ರಮಂದಹಾಸದ ಸೀತೆ ಹೇಳಿದಳು; ಕಪಟದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಹರ್ಷಚಿತ್ತಳಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಳು. ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ, ಆ ಮನೋಹರವಾದ ಜಿಂಕೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದನ್ನು ತನ್ನಿ — ನಮಗೆ ಆಟಕ್ಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಪವಿತ್ರವಾದ ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ — ಚಮರ ಮತ್ತು ಸೃಮರ ಎಂಬ ಚಮರೀಮೃಗಗಳು; ಕರಡಿಗಳು, ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು, ವಾನರರು, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹಾಬಲರಾದ ಕಿನ್ನರರು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಜನೇ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಸೌಮ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ, ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗದಂತಹ ಇನ್ನೊಂದು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಮ್’ (ಆಟಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅವಳು ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ; ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವಂತ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ. ಅವಳ ಬೇಡಿಕೆ ನಿರ್ದೋಷ, ಮುಗ್ಧ; ಅಲ್ಲೇ ಮಾಯೆಯ ಗೆಲುವು. ‘ಛದ್ಮನಾ ಹೃತಚೇತನಾ’ (ಕಪಟದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂದು ಕವಿಯೇ ನ್ಯಾಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ದೋಷ ಅವಳದಲ್ಲ, ಕಪಟದ್ದು. ಹನ್ನೊಂದು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಆಶ್ರಮದ ಮೃಗಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಚಮರ, ಸೃಮರ, ಕರಡಿ, ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆ, ವಾನರ, ಕಿನ್ನರ; ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೃಗಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅವಳಿಗೆ ಹೊಸದಲ್ಲ, ಆದರೂ ಇಂತಹ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಅವಳು ಎಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಈ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಅವಳ ಆಸೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ.
ಸೀತೆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಾನಾ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ರತ್ನದಂತಿರುವ ಅದು ನನ್ನ ಮುಂದಿದೆ; ಶಾಂತವಾಗಿ ವನವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆಹಾ ರೂಪ, ಆಹಾ ಕಾಂತಿ, ಆಹಾ ಸುಂದರವಾದ ಸ್ವರಸಂಪತ್ತು! ಅದ್ಭುತವಾದ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ಜಿಂಕೆ ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಸೆಳೆಯುವಂತಿದೆ. ಆ ಜಿಂಕೆ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ನಿಮ್ಮ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ಅದು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಈ ಜಿಂಕೆ ನಮ್ಮ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಅಲಂಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಭುವೇ, ಭರತನಿಗೂ ಆರ್ಯಪುತ್ರನಿಗೂ ಅತ್ತೆಯರಿಗೂ ನನಗೂ ಈ ದಿವ್ಯ ಮೃಗರೂಪ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕದಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಸುಂದರವಾದ ಚರ್ಮವಾದರೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಬಯಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಆಟ, ಅನಂತರ ಅಂತಃಪುರದ ಶೋಭೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಮ; ಒಂದೇ ಆಸೆ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಮಾಪ್ತವನವಾಸಾನಾಂ ರಾಜ್ಯಸ್ಥಾನಾಂ ಚ’ (ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ನಮಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಭವಿಷ್ಯದ ಆಸೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಕನಸೇ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವಳು ಭರತನನ್ನೂ ಅತ್ತೆಯರನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ವನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಕುಟುಂಬವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅವಳ ಶೀಲದ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಶಿಸಂನಿಭಃ’ (ಚಂದ್ರನಂತಿರುವುದು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಚಂದ್ರನು ತಂಪಾಗಿಯೂ ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುವಂತೆ ಈ ಜಿಂಕೆ; ಆದರೆ ಚಂದ್ರನೂ ಕಳಂಕವುಳ್ಳವನು ಎಂಬ ವ್ಯಂಜನೆ ಇಲ್ಲಿ ಗೂಢವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೊಂದು ಉಪಮಾನದಲ್ಲೂ ಮಾಯೆಯ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟರೂ ಪಾತ್ರಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
‘ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಪ್ರಾಣಿಯ ಚಿನ್ನದಂತಹ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹಾಸಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳೇ ತನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯ ಬಯಕೆ ಕ್ರೂರವಾದುದು, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾದುದು; ಆದರೂ ಈ ಪ್ರಾಣಿಯ ದೇಹ ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ.’ ಈ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಬಯಕೆ ಅನುಚಿತವೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ತಡೆಯಲಾರಳು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಚಿನ್ನದ ರೋಮಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ, ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ, ನಕ್ಷತ್ರಮಾರ್ಗದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಜಿಂಕೆಯಿಂದ ರಾಘವನ ಮನಸ್ಸೂ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡಿತು. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅದ್ಭುತವಾದ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ರೂಪದಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ, ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ರಾಮನು ಹರ್ಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ರಾಘವಸ್ಯಾಪಿ’ (ರಾಘವನಿಗೂ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಅಪಿ’ (ಊ) ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಭಾರವುಳ್ಳದ್ದು — ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯನಾದವನೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ದೋಷ ಲಘುವೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಂತಿಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ — ಚಿನ್ನದ ರೋಮ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಕೊಂಬು, ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣ, ನಕ್ಷತ್ರಮಾರ್ಗದ ಕಾಂತಿ; ಭೂಮಿಯ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಆಕಾಶದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳವರೆಗೆ ಉಪಮಾನಗಳು ಸಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಲೋಭಿತಃ’ (ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ) ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಚೋದಿತಃ’ (ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಮನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಒಂದು ರೂಪದಿಂದ, ಇನ್ನೊಂದು ಪತ್ನಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ.
ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು, ವೈದೇಹಿಯ ಈ ಉಕ್ಕಿಬರುತ್ತಿರುವ ಆಸೆ; ರೂಪದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ಜಿಂಕೆ ಇಂದು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಂದನವನದಲ್ಲಾಗಲಿ ಚೈತ್ರರಥವನದಲ್ಲಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ — ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಜಿಂಕೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೀತು? ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ನೇರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ಸಾಗುವ ಸುಂದರವಾದ ರೋಮಸಾಲುಗಳು ಚಿನ್ನದ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ ಜಿಂಕೆಯನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆಕಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಇದರ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವ ನಾಲಗೆಯನ್ನು ನೋಡು — ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ, ಮೋಡದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ. ಇಂದ್ರನೀಲ ಮತ್ತು ಸ್ಫಟಿಕಮಣಿಗಳಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಶಂಖ-ಮುತ್ತುಗಳಂತಹ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳ, ವರ್ಣಿಸಲಾಗದ ಈ ಜಿಂಕೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಸೆಳೆಯದು? ಚಿನ್ನದಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ನಾನಾ ರತ್ನಮಯವಾದ ಈ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತಾನೇ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳದು?’ ಅನಂತರ ಅವನು ಬೇಟೆಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಾಂಸಕ್ಕಾಗಿಯೂ ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಜರು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಧನಗಳನ್ನೂ, ನಾನಾ ಧಾತುಗಳನ್ನೂ, ಮಣಿ-ರತ್ನ-ಸುವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೆಲ್ಲವೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಾರಭೂತವಾದ, ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಧನ; ಶುಕ್ರನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದುದೆಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಸುವಂತೆ ಇದೂ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪತ್ನಿಯ ಆಸೆ, ಜಿಂಕೆಯ ಅನುಪಮತೆ, ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗಿರುವ ಸ್ಥಾನ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪ, ಆಮೇಲೆ ರೋಮಸಾಲುಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಆಕಳಿಸುವಾಗಿನ ನಾಲಗೆ, ಆಮೇಲೆ ಮುಖ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ; ಕವಿ ದೂರದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ, ನೋಡುವವನ ದೃಷ್ಟಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ. ‘ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವ ನಾಲಗೆ’ ಎಂಬ ಚಿತ್ರವೊಂದೇ ಭಯಸೂಚಕ — ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ, ಮೋಡದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಮಿಂಚು — ಈ ಎರಡೂ ಉಪಮಾನಗಳು ಸೌಂದರ್ಯದವಲ್ಲ, ಸಂಹಾರದವು. ಇದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಸತ್ಯ ಬಂದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿ ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ನಂದನೋದ್ದೇಶೇ’, ‘ಚೈತ್ರರಥಸಂಶ್ರಯೇ’ ಎಂದು ಎರಡು ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಅವನು ಜಿಂಕೆಯ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲದುದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸಿದ್ದರೆ ಉತ್ತರ ‘ಮಾಯೆ’ ಎಂದೇ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬೇಟೆಗೆ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ — ವನದಲ್ಲಿ ಧನ, ಧಾತು, ಮಣಿ, ಸುವರ್ಣ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಅದೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಾರಭೂತವಾದ ಧನ; ಶುಕ್ರನ ಉಪಮೆ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ವಚನವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಬಯಸುವವನು ಯೋಚಿಸದೆಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನೇ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ‘ಅರ್ಥ್ಯ’ (ಪ್ರಯೋಜನವುಳ್ಳದ್ದು) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಮೃಗರತ್ನದ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಸುಮಧ್ಯಮೆಯಾದ ವೈದೇಹಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಳು. ಕಾದಲೀ, ಪ್ರಿಯಕೀ (ಈ ಹೆಸರಿನ ಜಿಂಕೆಗಳ ಚರ್ಮಗಳು), ಪ್ರವೇಣೀ (ನೇಯ್ದ ಹಾಸು), ಆವಿಕೀ (ಉಣ್ಣೆಯ ಕಂಬಳಿ) — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಈ ಶ್ರೀಮಂತ ಜಿಂಕೆಯೂ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ದಿವ್ಯವಾದುದೂ — ಇವೆರಡೂ ದಿವ್ಯ ಮೃಗಗಳು, ತಾರಾಮೃಗ ಮತ್ತು ಮಹೀಮೃಗ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆಯೇ ಇದು ಇದ್ದರೆ, ಇದು ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಇದನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲೇಬೇಕು. ಕ್ರೂರನಾದ, ಅಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ ಈ ಮಾರೀಚನು ಹಿಂದೆ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದುಬಂದು ಅನೇಕ ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿ ರಾಜರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜಿಂಕೆ ವಧಾರ್ಹವೇ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಜಿಂಕೆಯಾದರೆ ಚರ್ಮ, ರಾಕ್ಷಸನಾದರೆ ವಧೆ. ಈ ಎರಡು ಕೊನೆಗಳ ಯುಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲೇ ದೋಷವೂ ಅಡಗಿದೆ — ಎರಡೂ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನು ಶಂಕೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ಕಾದಲೀ ನ ಪ್ರಿಯಕೀ ನ ಪ್ರವೇಣೀ ನ ಚಾವಿಕೀ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಸುಖದ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನಿಗಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಪತ್ನಿಯ ಆಸನದ ಮೃದುತ್ವವನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತಾರಾಮೃಗಮಹೀಮೃಗೌ’ ಎಂಬ ಸಮಾಸದಿಂದ ಆಕಾಶದ ಮೃಗಶಿರಾ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯ ಈ ಜಿಂಕೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಇದೆ.
ದೃಷ್ಟಾಂತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ವಾತಾಪಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾತಾಪಿಯು ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ದ್ವಿಜರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು, ಹೇಸರಗತ್ತೆಯನ್ನು ಅದರ ಗರ್ಭವೇ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ. ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಒಮ್ಮೆ ಲೋಭದಿಂದ ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಎದುರಾದನು, ಅವನಿಗೆ ಆಹಾರವಾದನು. ಹೊರಬರುವ ವೇಳೆಗೆ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಲು ಬಯಸಿದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಪೂಜ್ಯನಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ವಾತಾಪಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು — “ವಾತಾಪಿ, ನೀನು ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಹೋದೆ.” ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾತಾಪಿಯಂತಾಗದಿರಲಿ — ನನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮನಿತ್ಯನಾದ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವವನು, ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಂದ ಹತನಾದ ವಾತಾಪಿಯಂತೆ, ನನ್ನಿಂದಲೂ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಕಥೆಯ ಸಾರ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಯೋಗಿಯನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುವವನು ತಾನೇ ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಸಜ್ಜಾಗಿ, ನಿಯಂತ್ರಿತನಾಗಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು’ ಎಂದೂ ಅವನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಥೆಯ ಫಲ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೇ. ವಾತಾಪಿ ಇಲ್ವಲನ ತಮ್ಮ; ಅವನು ಟಗರಿನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದನು, ಅನಂತರ ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದಲೇ ಎದ್ದು ಅವರನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಗಸ್ತ್ಯನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ತಿಂದು ಜೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿಬಿಟ್ಟನು — ‘ಜೀರ್ಣೋ ಭವ’ (ಜೀರ್ಣನಾಗು) ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಾತು, ಅದು ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾದಸಿ ಜರಾಂ ಗತಃ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಹೋದೆ) ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ‘ಸ್ವಗರ್ಭೋಽಶ್ವತರೀಮಿವ’ (ಹೇಸರಗತ್ತೆಯನ್ನು ಅದರ ಗರ್ಭವೇ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಹೇಸರಗತ್ತೆಯ ಗರ್ಭ ಪ್ರಸವಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ವಾತಾಪಿ ತಿಂದವನನ್ನು. ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯನೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮನಿತ್ಯನಾದ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವವನು’ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಬಲವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಮನು ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ನಾನು ಈ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಹಿಡಿಯುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ತರಲು ಬೇಗನೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು — ವೈದೇಹಿಯ ಆಸೆ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ನೆಟ್ಟಿದೆ. ಚರ್ಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ಜಿಂಕೆ ಇಂದು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರುವ ನೀನು ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು, ಕೊಂದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಚರ್ಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬರುತ್ತೇನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಚತುರನೂ ಅತಿಬಲಶಾಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ಪಕ್ಷಿ ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು; ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಶಂಕಿತನಾಗಿರು.’ ರಾಮನ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ವಿಧಿಯ ಗತಿ ಬೇರೆಯೇ; ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರಕ್ಷಣೆ ಭಗ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ಯಾಮಾಯತ್ತಮಸ್ಮಾಕಂ ಯತ್ಕೃತ್ಯಮ್’ (ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಇವಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಸೀತಾರಕ್ಷಣೆ ಎಂದು ರಾಮನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನೇ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿಡಂಬನೆಯೇ ಕಾವ್ಯದ ಹೃದಯ. ‘ಸಂನದ್ಧಃ’ (ಸಜ್ಜಾಗಿ), ‘ಯಂತ್ರಿತಃ’ (ನಿಯಂತ್ರಿತನಾಗಿ), ‘ಅಪ್ರಮತ್ತಃ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದ), ‘ಶಂಕಿತಃ’ (ಶಂಕಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳು ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ಚಿಂತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥