॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 42ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಮಾರೀಚನು ಮಾಯಾಮೃಗದ ರೂಪ ಧರಿಸುವುದು

ಭಯದಿಂದ ದೀನನಾದ ಮಾರೀಚನ ಒಪ್ಪಿಗೆ, ರಾವಣನ ಹರ್ಷ, ಆಕಾಶರಥದಲ್ಲಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪಯಣ, ರತ್ನಮಯ ಮೃಗರೂಪ, ಸೀತೆಯ ವಿಸ್ಮಯ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಉಪದೇಶ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಶಾಚರರ ಒಡೆಯನ ಭಯದಿಂದ ದೀನನಾದ ಅವನು ‘ಗಚ್ಛಾವ’ (ಇಬ್ಬರೂ ಹೋಗೋಣ) ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಉಪದೇಶದ ಸೋಲು, ಭಯದ ಗೆಲುವು. ಆದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಮರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಾಣ, ಬಿಲ್ಲು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅವನು ಹಿಂದೆಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ; ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಶಸ್ತ್ರವೆತ್ತಿದ ಅವನಿಂದ ನನ್ನ ಜೀವ ಆಗಲೇ ಹತವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿಸಿ ಯಾರೂ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಜಿಂಕೆ ಯಮದಂಡದಿಂದ ಹತನಾದ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ದುರಾತ್ಮನೇ, ನೀನು ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಾನೇನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ಇದೋ ನಾನು ಹೊರಟೆ, ಅಪ್ಪಾ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಿಶಾಚರನೇ.’ ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಅನುಮತಿಯೇ ಹೊರತು ಸಮ್ಮತಿಯಲ್ಲ, ಆತ್ಮಬಲಿದಾನದ ಸ್ವೀಕಾರ; ಈ ದಾರಿ ಮೃತ್ಯುವಿನದೇ ಎಂದು ಮಾರೀಚನಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ — ‘ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿಸಿ ಯಾರೂ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು — ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು; ಗಾಢವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಶನಾದವನು ಆಡುವಂತಿದೆ; ಈಗ ನೀನು ಮಾರೀಚನು, ಹಿಂದೆಯಾದರೋ ಬೇರಾವನೋ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿದ್ದೆ.’ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ಗುಣಕ್ಕಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಗೇ — ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನೇ ಮಾರೀಚ. ಅನಂತರ ಅವನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆಕಾಶಗಾಮಿಯಾದ ಈ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಏರು; ಪಿಶಾಚಮುಖಗಳ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಆ ರಥ ನನ್ನೊಡನೆ ಇದೆ. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೊರಟುಹೋಗಬಹುದು; ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ನಾನಾದರೋ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ತಾಟಕೆಯ ಮಗನಾದ ಮಾರೀಚನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು — ಪ್ರತಿವಾದದ ಅವಕಾಶ ಮುಗಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಪಟ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಹಿಂದೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದವನನ್ನೇ ಈಗ ‘ಈಗ ನೀನು ಮಾರೀಚ’ ಎಂದು ಹೊಗಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಈಗ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠ ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗುಣವೆಂದರೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೇ, ಸತ್ಯವಚನವಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಸಭಮ್’ (ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೇಮದಿಂದಲ್ಲ, ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಲೇ ಅಪಹರಣ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವನು ಮಾರೀಚನಿಗೆ ‘ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಅಭಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಸಾಧ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಾರೀಚನು ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರ. ರಥದ ವರ್ಣನೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸೀಯ — ಕತ್ತೆಗಳು ಪಿಶಾಚಮುಖದವು, ರಥವಾದರೋ ರತ್ನಾಲಂಕೃತ; ಭೀಷಣವೂ ಸುಂದರವೂ ಸೇರಿ ರಾಕ್ಷಸೈಶ್ವರ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ರಾವಣ-ಮಾರೀಚರು ವಿಮಾನದಂತಿದ್ದ ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ಆಶ್ರಮಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮೇಲಿನಿಂದ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನೂ ನಗರಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು — ಕವಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿ ಮಾರೀಚನೊಡನಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ರಾಘವನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡನು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಅವನು ಮಾರೀಚನ ಕೈಹಿಡಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇದೇ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಸಖನೇ, ನಾವು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇವೋ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮಾಡು.’ ‘ಹಸ್ತೇ ಗೃಹೀತ್ವಾ’ (ಕೈಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾವಣನ ಆತುರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓಡಿಹೋದಾನೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಅವನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸಖೇ’ (ಸಖನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಅವನ ಕಪಟವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಖನನ್ನೇ ಮೃತ್ಯುಮುಖಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದ ದೀರ್ಘ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿವೆ — ಪಟ್ಟಣಗಳು, ವನಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ನದಿಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, ನಗರಗಳು ಎಂಬ ಆರೇ ಪದಗಳು ಇಡೀ ಭಾರತವರ್ಷವನ್ನೇ ತೋರಿಸುವಂತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಭಿನ್ನ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತತೋ ರಾವಣಮಾರೀಚೌ’ ಎಂಬುದು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಏಳನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ. ‘ಕದಲೀವೃತಮ್’ (ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತವಾದ ಸೌಮ್ಯವಾದ ರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಂತಹ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಕಪಟವು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರೀಚನು ತಕ್ಷಣವೇ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಮಹತ್ತಾದ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು, ಅದನ್ನು ಕವಿ ಅಂಗಾಂಗವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಂಬುಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳು, ಮುಖ ಬಿಳುಪು-ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ್ದು, ಮುಖದ ಆಕಾರ ಕೆಂದಾವರೆ ಮತ್ತು ನೈದಿಲೆಯಂತೆ, ಕಿವಿಗಳು ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿ ಮತ್ತು ನೀಲೋತ್ಪಲದ ಬಣ್ಣದವು, ಕತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆತ್ತಿದ್ದು, ಹೊಟ್ಟೆ ಇಂದ್ರನೀಲದಂತೆ, ಪಕ್ಕೆಗಳು ಇಪ್ಪೆಹೂವಿನ ಬಣ್ಣದವು, ಕಾಂತಿ ಕಮಲದ ಕೇಸರದಂತೆ, ಗೊರಸುಗಳು ವೈಡೂರ್ಯದಂತೆ, ಕಾಲುಗಳು ತೆಳುವಾದವು, ದೇಹ ಸುಗಠಿತವಾದುದು, ಬಾಲ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಬಣ್ಣ ಮನೋಹರವೂ ನುಣುಪೂ ಆಗಿತ್ತು, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಪರಮಸುಂದರವಾದ ಜಿಂಕೆಯಾದನು. ಎಲ್ಲ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನೂ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಹೂಗಳಿಂದಲೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಮಾಯೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಅದರ ಕಪಟ ಕಾಣದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮೃಗವರ್ಣವನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಣಿಗಳು, ನೀಲೋತ್ಪಲಗಳು, ವೈಡೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು ಮಾತ್ರ. ಇದರಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಜಿಂಕೆ ಕಾಡಿನದಲ್ಲ, ಭಂಡಾರದ್ದು; ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ‘ಹಿಡಿಯಬೇಕು’ ಎಂಬ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥದ್ದು. ‘ಕ್ಷಣೇನ ರಾಕ್ಷಸೋ ಜಾತೋ ಮೃಗಃ’ (ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಜಿಂಕೆಯಾದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರೂಪಾಂತರದ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಾಯೆಗೆ ಕಾಲದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ. ‘ಸ ತು ರೂಪಂ ಸಮಾಸ್ಥಾಯ ಮಹದದ್ಭುತದರ್ಶನಮ್’ (ಅವನು ಮಹತ್ತಾದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವೂ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮನೋಹರವಾದ, ನೋಡಲು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಮ್ಯವಾದ ವನವನ್ನೂ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನಾ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತನಾದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ನೂರಾರು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತನಾಗಿ, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾಗಿ, ಮರಗಳ ಚಿಗುರುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಬಾಳೆಯ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಿಕಾರ ಮರಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾ, ಮಂದಗತಿಯಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಮಲಗಳಂತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಬೆನ್ನುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಮೃಗವು ಶೋಭಿಸಿತು, ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿತು. ‘ಪ್ರಜ್ವಲಯನ್ ಇವ’ (ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನ ಕಾಂತಿ ವನವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅದೇ ಕಾಂತಿ ವನವನ್ನು ಸುಡಲು ಬಂದಿದೆ. ಕವಿ ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ‘ಇವ’ (ಎಂಬಂತೆ) ಎಂದು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ ಮಾಯೆಯ ಅಸತ್ಯತೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿಯೇ — ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರ, ಚಿಗುರು ತಿನ್ನುವುದು, ಬಾಳೆಯ ಮನೆಯ ಆಶ್ರಯ, ಕರ್ಣಿಕಾರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಮಂದಗತಿ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ‘ಸೀತಾಸಂದರ್ಶನಮ್’ (ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ) ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಏಕೈಕ ಉದ್ದೇಶ. ‘ರೌಪ್ಯೈರ್ಬಿಂದುಶತೈಃ’ (ನೂರಾರು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸಾಕುಜಿಂಕೆಯಂತಹ ಮೃದುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಭಯ ಹುಟ್ಟದಿರಲೆಂದು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗವು ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಿತು; ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಅವಸರದಿಂದ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಆಡುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು, ಆಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು, ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಕ್ಷಸನ ಕೃತಕ ಚೇಷ್ಟೆ. ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಅದು ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಸುತ್ತುಗಳನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಕಾಡಿನ ಜಿಂಕೆಗಳು ಅದನ್ನು ಕಂಡು, ಹತ್ತಿರ ಬಂದು, ಮೂಸಿ ನೋಡಿ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು — ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೂಗಿನಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದವು, ಮನುಷ್ಯರು ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೂ ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕಾಡಿನ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದನೇ ಹೊರತು ತಿನ್ನುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲೆಂದೇ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶುಭಲೋಚನೆಯಾದ ವೈದೇಹಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಳು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಕಾಡಿನ ಜಿಂಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ಜಾತಿಯವನೆಂದು ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಬಂದವು, ಆದರೆ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಮೂಸಿ ಥಟ್ಟನೆ ಓಡಿಹೋದವು; ಅವುಗಳ ಮೂಗೇ ರಾಕ್ಷಸನ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಅರಿತಿತು. ‘ದಿಶೋ ದಶ’ (ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವುಗಳ ಭಯದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ — ತಿಂದರೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲೆಂದೇ’ ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಮಾಯಾಮೃಗವು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ತಾನೂ ಬಂಧಿಯಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ತೊರೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ. ‘ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ತತಃ ಕಾಲೇ’ (ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಿದ್ಧತೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ಹೂ ಬಿಡಿಸುವಿಕೆ; ದೈವವೇ ಅವೆರಡನ್ನೂ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮದಭರಿತ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆ ಹೂ ಬಿಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನಳಾಗಿ ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಅಶೋಕ, ಮಾವಿನ ಮರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಳು. ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲದ ಆ ಸುಂದರಮುಖಿ ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ರತ್ನಮಯ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡಳು. ಸುಂದರವಾದ ಹಲ್ಲು-ತುಟಿಗಳುಳ್ಳ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಧಾತುವಿನಂತಹ ರೋಮಗಳುಳ್ಳ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವಳು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದಿಟ್ಟಿಸಿದಳು. ಆ ಮಾಯಾಮಯ ಜಿಂಕೆಯೂ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ವನವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿತು. ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ, ನಾನಾ ರತ್ನಮಯವಾದ ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತೆ ಪರಮವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡಳು — ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅನರ್ಹಾ ವನವಾಸಸ್ಯ’ (ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯ ಬೀಜ — ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದವಳು ವನದಲ್ಲಿ ರತ್ನಮಯ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮರುಳಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಮಾಯೆಯ ಸಫಲತೆ ಇಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕುಸುಮಾಪಚಯೇ ವ್ಯಗ್ರಾ’ (ಹೂ ಬಿಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಬೇರೇನನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ; ಅಂತಹವಳ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೇ ಕಪಟ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಸ್ನೇಹಂ ಸಮುದೈಕ್ಷತ’ (ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದಿಟ್ಟಿಸಿದಳು) — ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವಳು ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಮಗುವನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ. ‘ವಿಸ್ಮಯೋತ್ಫುಲ್ಲನಯನಾ’ (ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — ಇಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಸ್ಮಯವೇ ಮುಂದೆ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕೂ ರಾಕ್ಷಸವಧೆಗೂ ಲಂಕಾದಹನಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ವಿರಮಿಸುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ