ಸರ್ಗ
ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನಿಗೆ ವಿನಾಶದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು
ರಾಜನಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾರೀಚನ ನಿಶ್ಶಂಕವಾದ ಕಠೋರ ಮಾತು, ದುರ್ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಿಂದೆ, ರಾಜರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪದೇಶ, ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮರಣದ ನಿಶ್ಚಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ರಾಜನಂತೆ ‘ಮಾಯಾಮೃಗವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸು’ ಎಂದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾರೀಚನಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎರಡು ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುವಾಗ ಭಯದಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ. ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುತ್ರರೊಡನೆ, ರಾಜ್ಯದೊಡನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಈ ವಿನಾಶವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ಯಾರು? ನೀನು ಸುಖವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಪಡದ ಆ ಪಾಪಿ ಯಾರು? ಉಪಾಯದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಈ ಮೃತ್ಯುದ್ವಾರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದವನು ಯಾರು? ನಿಶಾಚರನೇ, ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸ್ವತಃ ವೀರ್ಯಹೀನರಾದ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು, ಬಲಶಾಲಿಯೊಡನೆ ಸೆಣಸಿ ನೀನು ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ನಾಶವಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವ, ಅಹಿತಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಯಾವ ಕ್ಷುದ್ರನು ಇದನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು?’ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ವಿರೋಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಸುವವನು ಮಿತ್ರನಲ್ಲ, ಶತ್ರುವೇ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಶಂಕಃ’ (ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಮರಣದ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ರಾಜವತ್’ (ರಾಜನಂತೆ) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಸ್ನೇಹಿತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಶಾಸನ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮಾರೀಚನ ಉತ್ತರವೂ ಪ್ರತಿಕೂಲವೂ ಕಠೋರವೂ ಆಯಿತು.
ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ದೋಷವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾವಣನೇ, ನಿನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಧಾರ್ಹರು, ಆದರೂ ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೆಟ್ಟದಾರಿ ಹಿಡಿದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರೇ ರಾಜನಿಗೆ ಅಹಿತ ಮಾಡುವವರು. ಕಾಮವಶನಾಗಿ ಕೆಟ್ಟದಾರಿ ಹಿಡಿದ ರಾಜನನ್ನು ಸಜ್ಜನರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸರ್ವಥಾ ತಡೆಯಬೇಕು; ನೀನಾದರೋ ತಡೆಯಲ್ಪಡಬೇಕಾದವನಾಗಿದ್ದರೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜ-ಮಂತ್ರಿ ಸಂಬಂಧದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಯಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಯಶಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಒಡೆಯನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದು ತಿರುವುಮುರುವಾದರೆ ಅದೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಡೆಯನ ದೋಷದಿಂದ ಇತರ ಜನರು ವಿಪತ್ತನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಯಶಸ್ಸಿಗೂ ರಾಜನೇ ಮೂಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೂ ರಾಜರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ನಿಂದೆ ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ‘ವಧ್ಯಾಃ ಖಲು ನ ವಧ್ಯಂತೇ’ (ವಧಾರ್ಹರು ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಮನೋಹರ — ನಿಜವಾಗಿ ದಂಡನಾರ್ಹರಾದವರು ದಂಡನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ, ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ರಾಜನೇ ವಿನಾಶದತ್ತ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಜಯತಾಂ ವರ’ (ಜಯಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಎರಡು ಬಗೆಯಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಸ್ತುತಿ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ವ್ಯಂಗ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಜೇತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನೇ ಈಗ ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಸೋಲಿನತ್ತ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯ ರೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಶಾಚರನೇ, ಉಗ್ರನಾದ ರಾಜನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಾಗದು; ಅತಿ ಪ್ರತಿಕೂಲನಿಂದಲೂ ಆಗದು, ವಿನಯವಿಲ್ಲದವನಿಂದಲೂ ಆಗದು. ಕಠೋರ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಆ ರಾಜನೊಡನೆಯೇ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ — ವಿಷಮವಾದ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ದಡ್ಡ ಸಾರಥಿಗಳ ರಥಗಳು ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ.’ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸಾರಥಿಯ ದೋಷದಿಂದ ರಥ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಜನ ದೋಷದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರ. ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾಧುಗಳು, ಯೋಗ್ಯವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರು ಕೂಡ ಇತರರ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಪರಿವಾರಸಹಿತ ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿಕೂಲನಾದ ಉಗ್ರನಾದ ಒಡೆಯನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಜೆಗಳು ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ — ನರಿಯಿಂದ ಕಾಯಲ್ಪಡುವ ಕುರಿಗಳಂತೆ.’ ನರಿ ಕಾಯುವ ಕುರಿಗಳು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ್ಯದ ಈಗಿನ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತೀಕ್ಷ್ಣಮಂತ್ರಾಃ ಸಚಿವಾಃ’ (ಕಠೋರ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನ ಸಭೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಠೋರವಾಗಿ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವವರು ಒಡೆಯನೊಡನೆಯೇ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ — ರಥ, ಸಾಧುಗಳು, ಕುರಿಗಳು; ಮೂರರಲ್ಲೂ ದೋಷ ಹಿಂಬಾಲಕರದಲ್ಲ, ನಾಯಕನದೇ.
ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನು ನೇರವಾಗಿಯೇ ಕಠೋರ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಒರಟನೂ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನೂ ಆದ ನೀನು ಯಾರಿಗೆ ರಾಜನೋ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಗೆ ಕುಳಿತುದೂ ತಾಳೆಹಣ್ಣು ಬಿದ್ದುದೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಆದಂತೆ ಈ ಘೋರ ಸಂಕಟ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ನನಗೆ ಎದುರಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಶೋಚನೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನೀನು ನಾಶವಾಗುವೆ. ರಾಮನು ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಹುಬೇಗನೆ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಇದರಿಂದ ನಾನಾದರೋ ಕೃತಕೃತ್ಯ — ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಸಾಯುವುದೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.’ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದೇ ಮೇಲು ಎಂಬುದು ಅವನ ತೀರ್ಮಾನ; ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕರುಣೆ. ‘ಕಾಕತಾಲೀಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವಯೋಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾರೀಚನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಆಕಸ್ಮಿಕವಾದ ಕಾಕತಾಳೀಯ ಸಂಗಮದಿಂದ ಇದೆಲ್ಲ ಎದುರಾಗಿದೆ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾವಣನಿಗೆ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನ ದರ್ಶನವಾದ ಕೂಡಲೇ ನಾನು ಹತನಾದೆನೆಂದು ತಿಳಿ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ನೀನೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಹತನಾದೆಯೆಂದು ತಿಳಿ. ನನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ತಂದರೆ, ನೀನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ನಾನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಲಂಕೆಯೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಹಿತೈಷಿಯಾದ ನಾನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ, ಸತ್ತವರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಸುಹೃದರು ಹೇಳಿದ ಹಿತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮಾರೀಚನ ಉಪದೇಶ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ರಾವಣನ ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ‘ಪರೇತಕಲ್ಪಾಃ’ (ಸತ್ತವರಿಗೆ ಸಮಾನರು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಬದುಕಿದ್ದರೂ ರಾವಣನು ಸತ್ತಂತೆಯೇ ಎಂಬುದು ಮಾರೀಚನ ತೀರ್ಮಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯೇ ನಾಶವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥