- सन्धिः
- राघव + अनुज → राघवानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- राघवस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ — 46ನೇ ಸರ್ಗ
ಪರಿವ್ರಾಜಕನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದು
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರ್ಗಮನ, ರಾವಣನ ಭಿಕ್ಷುವೇಷ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ತಬ್ಧತೆ, ಸೀತೆಯ ರೂಪದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆತಿಥ್ಯ, ಅಪಹರಣದ ಸಂಕಲ್ಪ
अस्मिन् सर्गे रावणः प्रथमं सीतायाः समीपम् उपसर्पति। लक्ष्मणे कुपिते सति प्रस्थिते, पर्णशाला अरक्षिता जायते; तम् एव अवसरं गृहीत्वा दशग्रीवः श्लक्ष्णकाषायवस्त्रं शिखां छत्रं उपानहौ यष्टिं कमण्डलुं च धृत्वा परिव्राजकरूपेण अभिचक्राम। कविः तस्य आगमनं दुर्निमित्तैः एव सूचयति — जनस्थानस्य द्रुमाः न कम्पन्ते, वायुः न प्रवाति, शीघ्रस्रोताः गोदावरी अपि भयात् स्तिमिता भवति। ‘तृणैः कूपः इव आवृतः’ इति उपमया तस्य छद्म स्पष्टीकृतम्। सः सीतां पर्णशालायाम् आसीनां बाष्पशोकाभिपीडितां दृष्ट्वा कामशरैः आविद्धः सन् ब्रह्मघोषम् उदीरयन् प्रश्रितं वाक्यम् आरभते; दीर्घया स्तुत्या तस्याः वस्त्रं मालां मुखं नेत्रे दशनान् अङ्गानि च वर्णयित्वा ‘त्वं देवी अप्सराः वा’ इति पृच्छति, ‘इदं राक्षसानां स्थानम्, अतः प्रतिक्राम’ इति च वदति। अन्ते ‘का असि, कस्य असि, किमर्थम् एका दण्डकान् चरसि’ इति प्रश्नान् करोति। सीता तु द्विजातिवेषम् एव प्रमाणं मत्वा आसनं पाद्यं वन्यम् अन्नं च निवेदयति — अतिथिधर्मेण एव तस्याः बन्धनम्। निमन्त्रितः रावणः तु तस्याः हरणे मनः समर्पयति, कविः च तत् ‘वधाय’ इति निर्दिशति। सर्गान्ते सीता मृगयागतं पतिं प्रतीक्षमाणा हरितं महत् वनम् एव पश्यति, न तु रामलक्ष्मणौ।
२उपमाः, प्रकृतेः स्तम्भः, भयसूचना
५रहितां सूर्यचन्द्राभ्यां संध्यामिव महत्तमः।
तामपश्यत्ततो बालां राजपुत्रीं यशस्विनीम्॥parted from them as twilight is from sun and moon when great darkness comes. He looked then upon that young and glorious princess,
६रोहिणीं शशिना हीनां ग्रहवद्भृशदारुणः।
तमुग्रं पापकर्माणं जनस्थानगता द्रुमाः॥as a most cruel planet looks upon Rohiṇī bereft of the moon. Seeing that fierce evildoer, the trees of Janasthāna
७संदृश्य न प्रकम्पन्ते न प्रवाति च मारुतः।
शीघ्रस्रोताश्च तं दृष्ट्वा वीक्षन्तं रक्तलोचनम्॥did not stir, and the wind did not blow. And the swift-flowing river Godāvarī, seeing him gaze about with red eyes,
८स्तिमितं गन्तुमारेभे भयाद्गोदावरी नदी।
रामस्य त्वन्तरं प्रेप्सुर्दशग्रीवस्तदन्तरे॥began to move sluggishly out of fear. Then Daśagrīva, watching for an opening against Rāma, in that very interval
ಸೂರ್ಯನೂ ಚಂದ್ರನೂ ಇಲ್ಲದ, ದಟ್ಟವಾದ ಕತ್ತಲು ಆವರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಧ್ಯೆಯಂತೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿದ್ದ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಎಳೆಯ ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಕ್ರೂರಗ್ರಹವು ಆಕ್ರಮಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಅವಳತ್ತ ಸಾಗಿದನು — ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಷದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಎರಡರಲ್ಲೂ ಬೆಳಕಿನ ಅಗಲಿಕೆಯೇ ಮೂಲ. ಉಗ್ರನೂ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯೂ ಆದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಜನಸ್ಥಾನದ ಮರಗಳು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗಾಳಿಯೂ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಂಪುಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯೂ ಭಯದಿಂದ ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಹೀಗೆ ಮರಗಳು, ಗಾಳಿ, ನದಿ — ಮೂರೂ ಅಚೇತನವಾದವು ಸ್ತಬ್ಧವಾದವು; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾತಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅದೇ ಅವಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ನ ಪ್ರವಾತಿ ಚ ಮಾರುತಃ’ (ಗಾಳಿಯೂ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬಂತಹ ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯಗಳಿಂದಲೇ ಕವಿ ಭಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೋದಾವರಿಯ ಸ್ತಬ್ಧತೆಯೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಕುನ — ಸದಾ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವವಳೂ ಭಯದಿಂದ ನಿಧಾನವಾದಳು. ಹೀಗೆ ಜಡಜಗತ್ತೂ ಆಪತ್ತನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಬ್ಬರು ಮಾತ್ರ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
She was alone like twilight parted from sun and moon when a great darkness comes on, and he looked at that young, glorious princess as a most cruel planet looks at Rohiṇī when the moon has left her. Both images come from the heavens, and in both the root is the loss of light. Seeing that fierce evildoer, the trees of Janasthāna stopped stirring and the wind ceased to blow. The swift Godāvarī too, seeing him glare about with his red eyes, grew still with fear and began to flow sluggishly. Trees, wind and river, all three insentient, stood stunned, and so without a word the poet foretells the coming disaster. Daśagrīva, who had been watching for an opening against Rāma, entered that very opening. The poet describes fear through what does not happen: not an action but its absence, the wind that did not blow. The river's stilling is the most telling omen of all: she who always runs fast grew slow with fear. Even the lifeless world knew the danger, while the two brothers did not.
३भिक्षुरूपेण उपसर्पणं सीतादर्शनं च
९उपतस्थे च वैदेहीं भिक्षुरूपेण रावणः।
अभव्यो भव्यरूपेण भर्तारमनुशोचतीम्॥came up to Vaidehī in the guise of a mendicant. Inauspicious himself but auspicious in form, he approached Vaidehī,
१०अभ्यवर्तत वैदेहीं चित्रामिव शनैश्चरः।
सहसा भव्यरूपेण तृणैः कूप इवावृतः॥who was grieving for her husband, as Śanaiścara approaches the star Citrā. Suddenly, in that auspicious form, covered like a well hidden by grass,
११अतिष्ठत्प्रेक्ष्य वैदेहीं रामपत्नीं यशस्विनीम्।
तिष्ठन्संप्रेक्ष्य च तदा पत्नीं रामस्य रावणः॥he stood there, having caught sight of Vaidehī, Rāma’s glorious wife. Standing and gazing then at Rāma’s wife, Rāvaṇa saw her —
१२शुभां रुचिरदन्तोष्ठीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।
आसीनां पर्णशालायां बाष्पशोकाभिपीडिताम्॥lovely, with beautiful teeth and lips, her face like the full moon, seated in the leaf-hut and tormented by tears and grief.
१३स तां पद्मपलाशाक्षीं पीतकौशेयवासिनीम्।
अभ्यगच्छत वैदेहीं हृष्टचेता निशाचरः॥Delighted at heart, that night-ranger went up to lotus-eyed Vaidehī, clad in yellow silk.
१४दृष्ट्वा कामशराविद्धो ब्रह्मघोषमुदीरयन्।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपः॥Seeing her, pierced by the arrows of desire, the lord of the rākṣasas began to intone the sound of the Veda, and in that lonely place he spoke courteous words.
१५तामुत्तमां त्रिलोकानां पद्महीनामिव श्रियम्।
विभ्राजमानां वपुषा रावणः प्रशशंस ह॥She was the finest of the three worlds, like Śrī herself parted from her lotus, radiant in her very body, and Rāvaṇa praised her:
ಭಿಕ್ಷುರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿ ನಿಂತನು. ತಾನು ಅಮಂಗಳನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಂಗಳಕರವಾದ ರೂಪದಿಂದ, ಪತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳತ್ತ ಅವನು ಸಾಗಿದನು — ಚಿತ್ರಾ ನಕ್ಷತ್ರದತ್ತ ಶನೈಶ್ಚರನು ಸಾಗುವಂತೆ. ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯಂತೆ ಮಂಗಳರೂಪದಿಂದ ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವನು ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಯಶಸ್ವಿನಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ‘ತೃಣೈಃ ಕೂಪ ಇವಾವೃತಃ’ (ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಹೊರಗಿನ ರೂಪ ಸಾಧು, ಒಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಪತನ. ನಿಂತುಕೊಂಡು ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಸುಂದರವಾದ ಹಲ್ಲು-ತುಟಿಗಳುಳ್ಳ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತಳಾದ ಆ ಮಂಗಳೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಹಳದಿ ರೇಷ್ಮೆಯನ್ನುಟ್ಟ ಆ ವೈದೇಹಿಯತ್ತ ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾದ ನಿಶಾಚರನು ಸಾಗಿದನು. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಕಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ — ವೇದಪಾಠ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ — ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಕಮಲವಿಲ್ಲದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿದ್ದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಉತ್ತಮಳಾದ, ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ರಾವಣನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು. ‘ಅಭವ್ಯಃ ಭವ್ಯರೂಪೇಣ’ (ಅಮಂಗಳನಾದವನು ಮಂಗಳರೂಪದಿಂದ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ರಾವಣನ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ರೂಪ ಶುಭ, ಕರ್ಮ ಅಶುಭ. ಶನೈಶ್ಚರ-ಚಿತ್ರಾನಕ್ಷತ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನೂ ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ಚಿತ್ರಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ಮೇಲೆ ಕ್ರೂರಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಶಂಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನೇ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ, ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅರಕ್ಷಿತತೆ ಮತ್ತು ಶೋಕ — ಎರಡೂ ಅವನ ಸಾಧನಗಳು. ‘ಹೃಷ್ಟಚೇತಾಃ’ (ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಹರ್ಷವೂ, ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ (ವಿನಯದ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೊರಗಿನ ವಿನಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ‘ರಹಿತೇ’ (ನಿರ್ಜನದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಥಳದ ನಿರ್ಜನತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಯಾವ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದೇ ಅವನು ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.
In his mendicant's guise Rāvaṇa came up to Vaidehī. Inauspicious himself, but in an auspicious form, he approached her as she grieved for her husband, as the planet Saturn approaches the star Citrā. Hidden suddenly in that pious form like a well covered over with grass, he stood looking at Rāma's glorious wife. That image of the grass-covered well is the heart of the sarga: fair on the surface, a pit beneath. Standing there gazing at Rāma's wife, he saw her, lovely, with fine teeth and lips, her face like the full moon, sitting in the leaf hut, tormented by tears and grief. Then, his heart full of glee, the night-rover went up to lotus-eyed Vaidehī in her yellow silk. Pierced by the arrows of desire at the very sight of her, the lord of the rākṣasas began to chant Vedic sounds, and there in that lonely place he spoke courteous words. He praised her, the finest woman in the three worlds, shining in her beauty like Śrī herself without her lotus. "Inauspicious in an auspicious form" is a paradox that lays bare his double nature, fair of form and foul of deed. The image of Saturn and Citrā comes from astrology, where the gaze of a cruel planet on that star is feared as an evil omen. Sītā's state at that moment is described too: grieving for her husband, weighed down with tears and sorrow, sitting alone in the leaf hut. It was in this state that he crept up on her; her defencelessness and her grief were both his instruments. "Full of glee" shows his inner delight, "courteous words" his outward humility, and "lonely place" shows that he began to speak knowing there was no witness.
४रावणस्य रूपप्रशंसा
१६रौप्यकाञ्चनवर्णाभे पीतकौशेयवासिनि।
कमलानां शुभां मालां पद्मिनीव च बिभ्रती॥“You whose glow is of silver and gold, clad in yellow silk, wearing a lovely garland of lotuses like a lotus-pond itself —
१७ह्रीः श्रीः कीर्तिः शुभा लक्ष्मीरप्सरा वा शुभानने।
भूतिर्वा त्वं वरारोहे रतिर्वा स्वैरचारिणी॥are you Modesty, Fortune, Fame, or auspicious Lakṣmī, or an apsaras, fair-faced one? Or are you Prosperity, lovely lady, or Delight who wanders at will?
१८समाः शिखरिणः स्निग्धाः पाण्डुरा दशनास्तव।
विशाले विमले नेत्रे रक्तान्ते कृष्णतारके॥Your teeth are even, pointed, smooth and white; your eyes are wide and clear, red at the corners, dark in the pupil.
१९विशालं जघनं पीनमूरू करिकरोपमौ।
एतावुपचितौ वृत्तौ संहतौ संप्रगल्भितौ॥Your hips are broad, your thighs full as an elephant’s trunk. These two breasts of yours are plump, round, close together and full-grown,
२०पीनोन्नतमुखौ कान्तौ स्निग्धतालफलोपमौ।
मणिप्रवेकाभरणौ रुचिरौ ते पयोधरौ॥with full, uplifted tips, lovely, smooth as palm fruits, adorned with the finest gems — your beautiful breasts.
२१चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि।
मनो हरसि मे रामे नदीकूलमिवाम्भसा॥Sweetly smiling, fair of tooth and eye, alluring lady, you carry away my heart as a river carries away its bank with its waters.
२२करान्तमितमध्यासि सुकेशे संहतस्तनि।
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी॥Your waist can be spanned by a hand, your hair is beautiful, your breasts are close-set. You are no goddess, no gandharva woman, no yakṣī and no kinnarī.
‘ಬೆಳ್ಳಿ-ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಹೊಳೆಯುವವಳೇ, ಹಳದಿ ರೇಷ್ಮೆಯನ್ನುಟ್ಟವಳೇ! ಕಮಲಸರೋವರದಂತೆ ನೀನು ಕಮಲಗಳ ಶುಭಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವೆ. ಶುಭಮುಖಿಯೇ, ನೀನು ಹ್ರೀ (ಲಜ್ಜೆಯ ದೇವತೆ)ಯೋ, ಶ್ರೀಯೋ, ಕೀರ್ತಿಯೋ, ಮಂಗಳೆಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೋ, ಅಥವಾ ಅಪ್ಸರೆಯೋ? ಸುಂದರಿಯೇ, ನೀನು ಭೂತಿ (ಐಶ್ವರ್ಯದ ದೇವತೆ)ಯೋ, ಅಥವಾ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ರತಿಯೋ?’ ಎಂದು ಅವನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆಯೇ ಅವಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅಂಗವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಮವಾಗಿವೆ, ಮೊನಚಾಗಿವೆ, ನುಣುಪಾಗಿವೆ, ಬೆಳ್ಳಗಿವೆ; ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿವೆ, ಕೆಂಪಾದ ಅಂಚುಗಳೂ ಕಪ್ಪು ಪಾಪೆಗಳೂ ಉಳ್ಳವು; ಜಘನ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ತೊಡೆಗಳು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಪುಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಸ್ತನಗಳು ತುಂಬಿದವು, ದುಂಡಾದವು, ಒತ್ತಾದವು, ಉಬ್ಬಿದವು, ಪುಷ್ಟವಾದ ಎತ್ತರವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳವು, ಮನೋಹರವಾದವು, ನುಣುಪಾದ ತಾಳೆಹಣ್ಣುಗಳಂತಿರುವವು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳ ಸುಂದರವಾದವು. ಸುಂದರ ಮಂದಹಾಸದವಳೇ, ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳವಳೇ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ವಿಲಾಸಿನಿಯೇ! ನೀರು ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವೆ. ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುವಷ್ಟು ತೆಳುವಾದ ನಡುವುಳ್ಳವಳು, ಸುಂದರ ಕೇಶಗಳುಳ್ಳವಳು, ಒತ್ತಾದ ಸ್ತನಗಳುಳ್ಳವಳು ನೀನು. ನೀನು ದೇವಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ, ಯಕ್ಷಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಕಿನ್ನರಿಯೂ ಅಲ್ಲ.’ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತುತಿರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕವಿ ಅದನ್ನು ಭಿಕ್ಷುವೇಷಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮಘೋಷ ಮಾಡುವವನೇ ಅಂಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ವೇಷ ಧರ್ಮದ್ದು, ಮಾತು ಕಾಮದ್ದು. ‘ನೈವ ದೇವೀ ನ ಗಂಧರ್ವೀ’ (ದೇವಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನದೇ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದೂ ಸಾಲದು; ಇಂತಹ ಮಾನುಷಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಸೂಚಕ — ಮೊದಲು ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಾಲೆ, ಆಮೇಲೆ ಮುಖ, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಹಲ್ಲುಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹ; ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ವಿನಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮನೋ ಹರಸಿ ಮೇ’ (ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಹರಣ’ (ಅಪಹರಣ) ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಅವನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಲಿರುವ ಕೃತ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಕವಿಕೌಶಲ.
"You whose glow is of silver and gold, dressed in yellow silk, wearing a lovely garland of lotuses like a lotus pool itself, fair-faced one, are you Modesty, or Fortune, or Fame, or the auspicious Lakṣmī, or an apsaras? Are you Prosperity, lovely lady, or Rati, goddess of love, roaming at will?" So he compared her with goddesses. Then he began to describe her body. "Your teeth are even, pointed, smooth and white; your eyes are wide and clear, red at the corners, dark in the pupils; your hips are broad, your thighs full like an elephant's trunk; your breasts are full, round, close together and firm, their tips raised, lovely, smooth as palm fruits, adorned with the finest gems. Sweetly smiling, fair of tooth and eye, alluring lady, you carry off my heart as a river in flood carries off its bank. Your waist can be spanned by a hand, your hair is lovely, your breasts are close-set. You are no goddess, no gandharva woman, no yakṣī, no kinnarī." Though all of it is framed as praise, the poet shows how it clashes with the mendicant's dress: the same man who chants the Veda catalogues her limbs; the dress is dharma's, the speech is lust's. By saying she is no goddess he answers his own question: even calling her a goddess falls short, he has never seen such a woman. The order of the description is telling too: first her clothes and garland, then face, eyes and teeth, and last her body; his gaze moves steadily downwards and his decorum steadily fades. And in "you carry off my heart" the word for carrying off comes first; the name of the deed he is about to do is used here in a figure, a stroke of the poet's art.
५‘इदं स्थानं तव न योग्यम्’ इति रावणस्य वचनम्
२३नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले।
रूपमग्र्यं च लोकेषु सौकुमार्यं वयश्च ते॥No woman of such beauty has ever been seen by me on earth. Your loveliness, first in all the worlds, your delicacy, your youth,
२४इह वासश्च कान्तारे चित्तमुन्माथयन्ति मे।
सा प्रतिक्राम भद्रं ते न त्वं वस्तुमिहार्हसि॥and this dwelling of yours in the wilderness — they churn my mind. Turn back; bless you; you should not be living here.
२५राक्षसानामयं वासो घोराणां कामरूपिणाम्।
प्रासादाग्राणि रम्याणि नगरोपवनानि च॥This is the abode of terrible rākṣasas who take what shape they please. Fine palace roofs and the gardens of cities,
२६संपन्नानि सुगन्धीनि युक्तान्याचरितुं त्वया।
वरं माल्यं वरं गन्धं वरं वस्त्रं च शोभने॥rich and full of fragrance — these are what you should frequent. The best garland, the best perfume, the best garment, fair lady,
२७भर्तारं च वरं मन्ये त्वद्युक्तमसितेक्षणे।
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा शुचिस्मिते॥and the best husband too: I count as best whatever suits you, dark-eyed one. Who are you — one of the Rudras, or of the Maruts, pure-smiling lady?
२८वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे।
नेह गच्छन्ति गन्धर्वा न देवा न च किन्नराः॥Or of the Vasus, lovely one? To me you look like a goddess. Gandharvas do not come here, nor gods, nor kinnaras.
‘ಇಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನಿನ್ನ ರೂಪ, ಸುಕುಮಾರತೆ, ವಯಸ್ಸು — ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವಾಸ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲಕುತ್ತಿವೆ. ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋಗು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ತಕ್ಕವಳಲ್ಲ. ಇದು ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳಾದ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನ. ರಮ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರಗಳು, ನಗರದ ಉಪವನಗಳು, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಸುಗಂಧಮಯ ಸ್ಥಳಗಳು ನೀನು ಸಂಚರಿಸಲು ತಕ್ಕವು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶೋಭನೆಯೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರುವ ಮಾಲೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅದೇ ಸುಗಂಧ, ಅದೇ ವಸ್ತ್ರ; ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳೇ, ನಿನಗೆ ತಕ್ಕವನಾದ ಪತಿಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶುಭ್ರಮಂದಹಾಸದವಳೇ, ನೀನು ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮರುತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು? ಸುಂದರಿಯೇ, ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ದೇವತೆಯಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿರುವೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಗಂಧರ್ವರು ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಕಿನ್ನರರೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಹ್ವಾನವನ್ನೇ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪ್ರತಿಕ್ರಾಮ’ (ಹೊರಟುಹೋಗು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥದಿಂದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ‘ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಹೇಳದ ಆ ಸ್ಥಳವೇ ಅವನ ಲಂಕೆ. ‘ಭರ್ತಾರಂ ಚ ವರಂ ಮನ್ಯೇ’ (ಆ ಪತಿಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಆಶಯ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ದೇವತೆಗಳ ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸಲೆಂದು ಅವನು ಹೇಳುವ ‘ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನ’ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಪರಿಚಯ; ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಅವನು ವಂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
"I have never before seen such a woman on earth. Your beauty, the first in all the worlds, your delicacy, your youth, and your living here in the wilderness all churn my mind. Go back, bless you; you should not be living here. This is the home of terrible rākṣasas who take any shape they please. Fine palace roofs, city gardens, rich and fragrant places are where you ought to be." Then he redefined what "best" means: "The best garland, fair lady, the best perfume, the best garment, and the best husband too, dark-eyed one, is whatever suits you." Again he asked, "Who are you, lady of the pure smile? Are you one of the Rudras or the Maruts, or of the Vasus, lovely one? To me you seem a goddess. Yet no gandharvas come here, no gods, no kinnaras." Under cover of questions he was really issuing an invitation. With "go back" he urges her to go elsewhere, but does not say where; the unspoken destination is his Laṅkā. In "the best husband" his purpose is almost out in the open, yet he hides it again with another question about goddesses. And the home of the rākṣasas, which he mentions to frighten her, is his own description: even while telling the truth he deceives.
६रावणस्य प्रश्नाः सीतायाः आतिथ्यं च
२९राक्षसानामयं वासः कथं तु त्वमिहागता।
इह शाखामृगाः सिंहा द्वीपिव्याघ्रमृगा वृकाः॥This is the abode of rākṣasas — how then have you come here? Here are monkeys, lions, leopards, tigers, deer and wolves,
३०ऋक्षास्तरक्षवः कङ्काः कथं तेभ्यो न बिभ्यसे।
मदान्वितानां घोराणां कुञ्जराणां तरस्विनाम्॥bears, hyenas and kaṅka birds: how is it that you do not fear them? And of the rutting, terrible, swift elephants —
३१कथमेका महारण्ये न विभेषि वरानने।
कासि कस्य कुतश्च त्वं किं निमित्तं च दण्डकान्॥how is it, fair-faced one, that alone in this great forest you feel no fear? Who are you, whose are you, and whence, and for what reason
३२एका चरसि कल्याणि घोरान्राक्षससेवितान्।
इति प्रशस्ता वैदेही रावणेन महात्मना॥do you wander alone, good lady, through the dreadful Daṇḍaka woods, haunted by rākṣasas?” So was Vaidehī praised by Rāvaṇa, who seemed a great soul;
३३द्विजातिवेषेण हि तं दृष्ट्वा रावणमागतम्।
सर्वैरतिथिसत्कारैः पूजयामास मैथिली॥and seeing him come in the guise of a twice-born man, Maithilī honoured him with every rite of hospitality.
३४उपानीयासनं पूर्वं पाद्येनाभिनिमन्त्र्य च।
अब्रवीत्सिद्धमित्येव तदा तं सौम्यदर्शनम्॥First she brought a seat and invited him with water for his feet, and then she said to that gentle-looking guest, “The meal is ready.”
‘ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನ; ನೀನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ? ಇಲ್ಲಿ ಕಪಿಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಚಿರತೆಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ತೋಳಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಕತ್ತೆಕಿರುಬಗಳು, ಕಂಕಪಕ್ಷಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಗೆ ನೀನು ಹೇಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ? ಮದಿಸಿದ ಘೋರವಾದ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಆನೆಗಳ ನಡುವೆ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಸುಮುಖಿಯೇ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ? ಕಲ್ಯಾಣಿ, ನೀನು ಯಾರು, ಯಾರವಳು, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೇವಿಸುವ ಘೋರವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾತ್ಮನಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾವಣನಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ, ದ್ವಿಜವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಎಲ್ಲ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮೊದಲು ಆಸನವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟು, ಕಾಲು ತೊಳೆಯಲು ನೀರು ಕೊಟ್ಟು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ‘ಸಿದ್ಧಮ್’ (ಭೋಜನ ಸಿದ್ಧವಿದೆ) ಎಂದಳು. ಅತಿಥಿಧರ್ಮವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಬಂಧನವಾಯಿತು — ವಂಚಿಸಲು ಬಂದವನೇ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಭಯದ ಬಗ್ಗೆ, ಪರಿಚಯದ ಬಗ್ಗೆ, ಉದ್ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಅವಳ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅತಿಥಿ — ಇಷ್ಟೇ ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಸಿದ್ಧಮ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಹ್ವಾನವಾದರೋ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಇದ್ದುದನ್ನು ಅತಿಥಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದುದೇ ಅನರ್ಥದ ಬಾಗಿಲಾಯಿತು ಎಂದು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
"This is where the rākṣasas live; how did you come here? Monkeys, lions, leopards, tigers, deer, wolves, bears, hyenas and kaṅka birds live here; how is it you are not afraid of them? And among the rutting, terrible, swift elephants, alone in this great forest, how is it, fair-faced one, that you feel no fear? Who are you, good lady, whose are you, where do you come from, and why do you wander alone in the dreadful Daṇḍaka woods, haunted by rākṣasas?" So step by step he moved from praise to questions. Praised in this way by Rāvaṇa, who seemed a great soul, and seeing that he had come in the guise of a brahmin, Vaidehī honoured him with every rite of hospitality. First she brought him a seat and offered water for his feet, and then she said to her gentle-looking guest, "The meal is ready." The duty of hospitality itself became her snare: the one who came to deceive was the one honoured. His questions are of three kinds, about fear, about who she is, and about why she is there, and all of them keep touching on her being alone. Sītā suspected nothing in them; that he was a brahmin and a guest was proof enough for her. Her one-word invitation, "ready", is the height of a householder's duty: whatever there is, is offered to the guest. The poet finds no fault here; he only shows that what was done out of dharma became the door to disaster.
७रावणस्य हरणसंकल्पः सीतायाः प्रतीक्षा च
३५द्विजातिवेषेण समीक्ष्य मैथिली समागतं पात्रकुसुम्भधारिणम्।
अशक्यमुद्द्वेष्टुमुपायदर्शनान्यमन्त्रयद्ब्राह्मणवत्तथागतम्॥Seeing him come in the guise of a twice-born man, bearing bowl and ochre robe, impossible to turn away given every sign of his calling, Maithilī invited him as one invites a brahmin, in the form in which he had come.
३६इयं बृसी ब्राह्मण काममास्यतामिदं च पाद्यं प्रतिगृह्यतामिति।
इदं च सिद्धं वनजातमुत्तमं त्वदर्थमव्यग्रमिहोपभुज्यताम्॥“Here is a mat, brahmin; be seated as you please. Accept this water for your feet. And this excellent food grown in the forest has been made ready for you — eat it here at your ease.”
३७निमन्त्र्यमाणः प्रतिपूर्णभाषिणीं नरेन्द्रपत्नीं प्रसमीक्ष्य मैथिलीम्।
प्रसह्य तस्या हरणे दृढं मनः समर्पयामास वधाय रावणः॥Thus invited, gazing upon Maithilī, the king’s wife, whose words were all courtesy, Rāvaṇa set his heart firmly on carrying her off by force — and so on his own destruction.
३८ततः सुवेषं मृगयागतं पतिं प्रतीक्षमाणा सहलक्ष्मणं तदा।
निरीक्षमाणा हरितं ददर्श तन्महद्वनं नैव तु रामलक्ष्मणौ॥Then, waiting for her well-dressed husband who had gone hunting with Lakṣmaṇa, she looked about her and saw only the great green forest — but not Rāma and Lakṣmaṇa.
ದ್ವಿಜವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ, ಭಿಕ್ಷಾಪಾತ್ರೆಯನ್ನೂ ಕುಸುಂಬೆಯ ಬಣ್ಣದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ವೇಷವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಮೈಥಿಲಿ ಹಾಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಂತೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಳು. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಇದೋ ದರ್ಭೆಯ ಆಸನ; ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಈ ಪಾದ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ. ವನದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಈ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಿದ್ಧಾನ್ನವನ್ನು ನಿಮಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಉಣ್ಣಿ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ಹೀಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಪತ್ನಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ, ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ನೆಟ್ಟನು — ಕವಿಯಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಧಾಯ’ (ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಕೃತ್ಯ ಅವನ ಮರಣದ ಮೂಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಸುಂದರವೇಷದ ಪತಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಹಸಿರಾದ ಮಹಾವನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡಳು, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನಲ್ಲ. ಈ ಬರಿದಾದ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಶಕ್ಯಮುದ್ದ್ವೇಷ್ಟುಮ್’ (ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಿಲ್ಲ, ಆ ವೇಷವನ್ನು ಕಂಡೇ ಪೂಜಿಸಿದಳು. ‘ಹರಿತಂ ಮಹದ್ವನಮ್’ (ಹಸಿರಾದ ಮಹಾವನ) ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವಾದರೋ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಪತಿಯೂ ಮೈದುನನೂ ಕಾಣಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವನ.
Seeing him come in a brahmin's guise, with bowl and saffron robe, and judging from every mark of his calling that he could not be turned away, Maithilī invited him as one invites a brahmin. "Here is a mat, brahmin; sit as you please. Accept this water for your feet. And this fine food from the forest has been prepared for you; eat it here at your ease." Invited so, Rāvaṇa gazed at Maithilī, the king's wife, whose every word was courtesy, and set his heart firmly on carrying her off by force; and the poet adds that he set it on his own destruction, for that deed would be the root of his death. And Sītā, waiting for her handsome husband, who had gone hunting with Lakṣmaṇa, looked all about her and saw only the great green forest, not Rāma and Lakṣmaṇa. On that empty scene the sarga ends. The words "he could not be turned away" protect Sītā's innocence: she did not honour him without thought, but because of the signs she saw. And the great green forest speaks of emptiness: where she looked for her husband and his brother, there was only forest.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- वि + काङ्क्षन् — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + काङ्क्ष्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्तरि)
- सन्धिः
- ‘रूप + धृक्’ इत्यत्र स्वरसन्निपातः नास्ति; ‘धृक्’ इति ‘धृ’ धातोः क्विप्प्रत्यये जश्त्वेन सिद्धम्
- समासः
- परिव्राजकस्य रूपं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + वीत → संवीत — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- श्लक्ष्णेन काषायेण संवीतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘यष्टि + कमण्डलु’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; द्विवचने ‘कमण्डलू’ इति दीर्घः
- समासः
- यष्टिः च कमण्डलुः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- ‘महत् + तमस्’ इत्यत्र व्यञ्जनसन्धिः न प्रवर्तते; समासे ‘महत्’ इति पूर्वपदं तथैव तिष्ठति
- समासः
- महत् तमः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘महत्तमस्’
- सन्धिः
- ‘भृश + दारुण’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भृशं दारुणः — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयवत्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘ग्रहः’ इत्यर्थे)
- सन्धिः
- सम् + दृश् + ल्यप् → संदृश्य — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- ‘शीघ्र + स्रोतस्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शीघ्रं स्रोतः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गोदावरी’ इत्यस्य विशेषणम्); प्रातिपदिकं ‘शीघ्रस्रोतस्’
- सन्धिः
- प्र + ईप्सु → प्रेप्सु — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); ‘ईप्सु’ इति ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्यये
- समासः
- समासः नास्ति — सन्नन्तात् उप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + भव्य → अभव्य — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न भव्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शनैस् + चर → शनैश्चर — सकारस्य श्चुत्वेन शकारादेशः
- समासः
- शनैः चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इव + आवृत → इवावृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘आवृत’ इति ‘आ + वृ’ धातोः क्तान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इव’ इति अव्ययेन सह पदसन्धिः मात्रम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कूपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दन्त + ओष्ठ → दन्तोष्ठ — पररूपसन्धिः (अ + ओ = ओ; ‘ओत्वोष्ठयोः समासे वा’ इति वार्तिकेन); वृद्ध्या ‘दन्तौष्ठ’ इति अपि सिध्येत्, मुद्रणे तु ‘दन्तोष्ठ’ एव
- समासः
- रुचिरौ दन्तोष्ठौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोक + अभि → शोकाभि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बाष्पेण शोकेन च अभिपीडिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पलाश + अक्षि → पलाशाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पद्मपलाशे इव अक्षिणी यस्याः सा — उपमानपूर्वपदबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शर + आविद्ध → शराविद्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कामस्य शरैः आविद्धः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘ब्रह्मन् + घोष’ इत्यत्र समासे नकारलोपः
- समासः
- ब्रह्मणः (वेदस्य) घोषः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वर्ण + आभा → वर्णाभा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘रौप्य’ इति ‘रूप्य’ शब्दात् आदिवृद्ध्या
- समासः
- रौप्यस्य काञ्चनस्य च वर्णः इव आभा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘रौप्यकाञ्चनवर्णाभा’
- सन्धिः
- स्व + ईर → स्वैर — वृद्धिसन्धिः (अ + ई = ऐ)
- समासः
- स्वैरं चरति इति स्वैरचारिणी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘कृष्ण + तारक’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृष्णे तारके (कनीनिके) ययोः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (नपुंसकलिङ्गे, ‘नेत्रे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- करिकर + उपम → करिकरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- करिणः करः, तेन उपमा ययोः तौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘ऊरू’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पीन + उन्नत → पीनोन्नत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पीनं उन्नतं च मुखम् (अग्रभागः) ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- प्रवेक + आभरण → प्रवेकाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मणीनां प्रवेकैः (श्रेष्ठैः) कृतम् आभरणं ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- कर + अन्त → करान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- करयोः अन्तेन मितः मध्यः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘करान्तमितमध्या’
- सन्धिः
- न + एवंरूपा → नैवंरूपा — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- एवं रूपं यस्याः सा एवंरूपा, न एवंरूपा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘सुकुमार’ शब्दात् ष्यञ्प्रत्यये आदिवृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — भावार्थे तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उद् + माथयन्ति → उन्माथयन्ति — अनुनासिकसन्धिः (द् + म् = न् + म्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उद् + मथ्’ धातोः णिजन्तस्य लट्, प्रथमपुरुषबहुवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लट्
- सन्धिः
- प्रासाद + अग्र → प्रासादाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रासादानाम् अग्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- नगर + उपवन → नगरोपवन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नगराणाम् उपवनानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- असित + ईक्षण → असितेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- असिते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘असितेक्षणा’
- सन्धिः
- मद + अन्वित → मदान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अन्वित’ इति ‘अनु + इत’ इत्यत्र यण्सन्धिना
- समासः
- मदेन अन्विताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- द्वि + जाति → द्विजाति — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वेष’ इत्यनेन सह अपि न
- समासः
- द्विजातेः वेषः, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘अतिथि + सत्कार’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सत्कार’ इति तु ‘सत् + कार’ इति
- समासः
- अतिथेः सत्काराः, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- उप + आ + नी + ल्यप् → उपानीय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- ‘पात्र + कुसुम्भ’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धारिन्’ इति ‘धृ’ धातोः णिनिप्रत्ययान्तम्
- समासः
- पात्रं कुसुम्भं च धारयति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘पात्रकुसुम्भधारिन्’
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — एकपदम्, अव्युत्पन्नप्रायम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इह + उपभुज्यताम् → इहोपभुज्यताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + भुज्’ धातोः कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लोट्, कर्मणिप्रयोगः
- सन्धिः
- नर + इन्द्र → नरेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- नराणाम् इन्द्रः, तस्य पत्नी — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + सह् + ल्यप् → प्रसह्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- मृगया + गत → मृगयागत — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारान्तात् परं गकारः)
- समासः
- मृगयायै गतः — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्