॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 67ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ — 67ನೇ ಸರ್ಗ

ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆ ರಾಮನ ಭೇಟಿ

ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಜಟಾಯುವಿನ ದರ್ಶನ, ಅವನು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು, ರಾಮನ ಆಲಿಂಗನ ಮತ್ತು ರೋದನ

अस्मिन् सर्गे सारग्राही रामः लक्ष्मणस्य सुभाषितं गृहीत्वा प्रवृद्धं रोषं निगृह्णाति, धनुः अवष्टभ्य च पृच्छति — ‘किं करिष्यावहे, क्व गच्छाव, केन उपायेन सीतां पश्यावः?’ लक्ष्मणः जनस्थानम् एव अन्वेष्टुम् उपदिशति — गिरिदुर्गाणि, निर्दराः, कन्दराः, गुहाः, किन्नरावासाः, गन्धर्वभवनानि च। तौ सलक्ष्मणौ सर्वं वनं विचरतः। क्रुद्धः रामः धनुषि क्षुरं संधाय अग्रे गच्छन् पर्वतकूटाभं क्षतजार्द्रं भूमौ पतितं जटायुषं पश्यति, तं च गृध्ररूपधारिणं राक्षसं मत्वा ‘अनेन सीता भक्षिता’ इति वधाय अभ्यपतति। तदा दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् पक्षी कथयति — ‘सा देवी मम प्राणाश्च उभयं रावणेन हृतम्; तया सह युध्यता मया तस्य रथच्छत्रे विध्वंसिते, सारथिश्च हतः; परिश्रान्तस्य मे पक्षौ खड्गेन छित्त्वा सः वैदेहीम् आदाय विहायसम् उत्पपात।’ एतत् श्रुत्वा रामः महत् धनुः परित्यज्य गृध्रराजं परिष्वज्य अवशः भूमौ पतित्वा लक्ष्मणेन सह रोदिति, स्वदुर्भाग्यं च बहुशः विलपति।

ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಓದಿ

१रोषस्य निग्रहः, ‘किं करिष्यावहे’ इति प्रश्नः

१पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्।
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः॥
Though the elder, Rāghava had only to be told: being one who grasps what is essential, he accepted the weighty good counsel spoken by Lakṣmaṇa.

२स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥
Checking the anger that had swelled within him, the mighty-armed Rāma leaned upon his splendid bow and said to Lakṣmaṇa:

३किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण।
केनोपायेन पश्यावः सीतामिह विचिन्तय॥
“What are we to do, dear boy? Where are we to go, Lakṣmaṇa? By what means are we to find Sītā here? Think it out.”

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೀರ್ಘವಾದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದ್ದನು. ರಾಮನು ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಆ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಾರಗ್ರಾಹಿ, ಮಹತ್ತಾದ ಸಾರವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂರ್ವಜೋಽಪಿ’ — ‘ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿರಿಯವನ ಹಿತವಚನವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠನ ಲಕ್ಷಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ಬೆಳೆದಿದ್ದ ತನ್ನ ರೋಷವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಊರಿ ಅದಕ್ಕೆ ಒರಗಿಕೊಂಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವತ್ಸ, ನಾವೇನು ಮಾಡೋಣ? ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ? ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣೋಣ? ಇದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸು.’ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಾರ್ಯಚಿಂತನೆಯತ್ತ ಆದ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಉಪದೇಶದ ಫಲ. ‘ವಿಚಿಂತಯ’ — ‘ಆಲೋಚಿಸು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕದಿಂದ ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಅಶಕ್ತನಾದ ಅವನು ಈಗ ಸಹಾಯಕನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಊರಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಸೂಚಕ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಲೋಕಸಂಹಾರಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಬಿಲ್ಲು ಈಗ ಕೇವಲ ಆಸರೆಯಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕೋಪದ ಶಮನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

In the previous sarga Lakṣmaṇa had given his long counsel. Though he was the elder, Rāma needed to be told only once; able to grasp what matters, he took in the weighty good advice his brother had spoken. That he accepted it, elder though he was, shows his humility, for it is the mark of the great to accept good counsel even from a younger man. Holding down the anger that had swelled in him, the mighty-armed Rāma leaned on his splendid bow and said to Lakṣmaṇa, "What are we to do, dear brother? Where shall we go? By what means shall we find Sītā here? Think it out." This turn from anger to planning was the fruit of Lakṣmaṇa's counsel. By asking him to think, Rāma made his brother his counsellor; too grieved to decide for himself, he now leaned on his helper's judgement. Even his leaning on the bow is telling: the bow that a moment before had been strung to destroy the worlds was now only something to lean on, and in that single detail the poet shows the anger subsiding.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

२जनस्थाने अन्वेषणोपदेशः, वनविचरणम्

४तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि॥
To him, so tormented with anguish, Lakṣmaṇa said: “It is this very Janasthāna that you should search.

५राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्।
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च॥
It is strewn with many rākṣasas and thick with all kinds of trees and creepers; there are mountain fastnesses here, and clefts and caverns.

६गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः।
आवासाः किन्नराणां च गन्धर्वभवनानि च॥
There are all sorts of fearful caves crowded with herds of wild beasts, and dwellings of kinnaras and the mansions of gandharvas.

७तानि युक्तो मया सार्धं समन्वेषितुमर्हसि।
त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः॥
All these you should search with me beside you. Great-souled bulls among men, endowed with understanding like yourself,

८आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः।
इत्युक्तस्तद्वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः॥
do not tremble in calamities, as mountains do not at the force of the wind.” So addressed, he ranged the whole forest together with Lakṣmaṇa.

ಪರಿತಾಪದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ನೀನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಇದು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ನಾನಾ ಮರ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಕಂದರಗಳು ಇವೆ. ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಘೋರ ಗುಹೆಗಳೂ ಕಿನ್ನರರ ನೆಲೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರ ಭವನಗಳೂ ಇವೆ. ನನ್ನೊಡಗೂಡಿ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನರಾದ ನಿನ್ನಂಥ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಬಿರುಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬೆಟ್ಟ ಅಲುಗದಂತೆ ಧೀರನು ಆಪತ್ತಿನಿಂದ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ವನವನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಉಪದೇಶವು ಈಗ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ — ವಿಲಾಪ, ವಿಚಾರ, ಅನಂತರ ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಬ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಾಯವೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ — ದೂರ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಹತ್ತಿರದ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲೇ ರಥ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದೆ, ಅಲ್ಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ವನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದುರ್ಗಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಕಿನ್ನರರ ನೆಲೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವಭವನಗಳು; ಇದರಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ಕಷ್ಟ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

To Rāma, tormented with anguish, Lakṣmaṇa said: "It is this very Janasthāna that you should search. It is full of rākṣasas and thick with every kind of tree and creeper; there are mountain strongholds here, clefts and caverns, fearful caves of every kind crowded with herds of wild beasts, the dwellings of kinnaras and the mansions of gandharvas. You should search them all, with me beside you. Great-souled men like you, gifted with understanding, do not tremble in calamity any more than mountains tremble in the wind." The image fits: as the wind cannot move a mountain, so misfortune cannot shake a steady man. His plan was sensible too: before going far, they should search nearby Janasthāna, where the chariot had been broken and where the rākṣasas lived, and his list of strongholds, caves and dwellings shows how hard the search would be. So addressed, Rāma ranged through the whole forest with Lakṣmaṇa. Counsel had become action; the poet has shown three steps in order, lament, reflection and then the search.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

३जटायोः दर्शनम्, ‘राक्षसः अयम्’ इति भ्रमः

९क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम्।
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम्॥
Rāma in his anger fitted to his bow a dreadful razor-headed shaft. Then, like a mountain peak, a mighty and most excellent twice-born one—

१०ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥
—he saw fallen on the ground, wet with blood: Jaṭāyu. Seeing him, huge as a mountain crest, Rāma said to Lakṣmaṇa:

११अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः।
गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम्॥
“Sītā Vaidehī has surely been devoured by him; there is no doubt of it. This is plainly a rākṣasa in vulture’s shape that roams this wood.

१२भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैः शरैर्घोरैरजिह्मगैः॥
Having eaten the wide-eyed Sītā, he sits here at his ease. I shall kill him with dreadful, straight-flying arrows with blazing points.”

१३इत्युक्त्वाभ्यपतद्गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम्।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम्॥
So saying, Rāma in his fury fitted the razor-headed shaft to his bow and rushed at the vulture, shaking, as it were, the sea-girt earth.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಘೋರವಾದ ಕ್ಷುರ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅವನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿರುವ, ಮಹಾಭಾಗನಾದ, ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಕೋಡಿನಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನೇ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹದ್ದಿನ ರೂಪ ತಾಳಿ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸನೇ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಂದು ಇವನು ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ; ಉರಿಯುವ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಕ್ಷುರವನ್ನು ಹೂಡಿ, ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವವನಂತೆ ಹದ್ದಿನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸದ ಶಿಖರ — ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಹೋರಾಡಿದವನನ್ನೇ ಅವಳ ಪತಿ ಅವಳನ್ನು ತಿಂದವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಜ್ಞಾನಮೂಲವಾದ ಕ್ರೋಧ ಎಂತಹ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ’ — ‘ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ’ — ಎಂಬ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಅವನ ಭ್ರಮೆಯ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಿತ್ತ ಬೇಗನೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ, ವಿಚಾರವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿಚಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮರೆತುಹೋದಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಮಾನುಷ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೇ ಹೊರತು ರಾಮನ ದೋಷವನ್ನಲ್ಲ.

Rāma went ahead in anger with a dreadful razor-headed arrow fitted to his bow. Then he saw, fallen on the ground and wet with blood, a mighty and noble bird, huge as a mountain peak: Jaṭāyu. Seeing him, like a mountain crest, Rāma said to Lakṣmaṇa: "This is the one who has devoured Sītā, Vaidehī; there is no doubt of it. It is plainly a rākṣasa in the shape of a vulture that roams this wood. Having eaten wide-eyed Sītā, he sits here at his ease. I will kill him with dreadful straight-flying arrows with blazing points." So saying, he fitted the razor-headed shaft to his bow and rushed at the vulture in fury, making the sea-girt earth seem to shake. Here the pathos reaches its height: the one who had given up his life to save Sītā was taken by her husband for the one who had devoured her. The poet shows what harm anger born of ignorance can do. Rāma's very certainty shows how deep his delusion was, for a grief-stricken mind decides quickly and does not wait to reflect; the careful thought Lakṣmaṇa had urged was forgotten for a moment. The poet is describing human weakness here, not a fault in Rāma.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

४जटायोः निवेदनम् — ‘सा देवी मम प्राणाश्च उभयं हृतम्’

१४तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्।
अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम्॥
In a voice of utter wretchedness, vomiting frothy blood, the bird spoke to Rāma, the son of Daśaratha:

१५यामोषधीमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने।
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्॥
“Long-lived one, she whom you seek in this great forest as one seeks a healing herb—that lady, and my own life-breath: Rāvaṇa has carried off both.

१६त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा॥
Left alone by you and by Lakṣmaṇa, Rāghava, that lady was seen by me as the overpowering Rāvaṇa was carrying her away.

१७सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे प्रभो।
विध्वंसितरथच्छत्रः पतितो धरणीतले॥
I went to Sītā’s defence, my lord, and in that fight Rāvaṇa’s chariot and parasol were shattered and he himself was brought down to the earth.

ಆಗ ಆ ಪಕ್ಷಿ ಅತಿ ದೀನವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ, ನೊರೆಸಹಿತ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ, ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಯುಷ್ಮಂತನೇ, ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ದೇವಿಯನ್ನು ಔಷಧಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಂತೆ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಆ ದೇವಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು — ಎರಡನ್ನೂ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ರಾಘವ, ನಿನ್ನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಅಗಲಿದ್ದ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ನಾನು ಸೀತೆಯ ನೆರವಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದೆನು; ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾವಣನ ರಥವನ್ನೂ ಕೊಡೆಯನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು, ಅವನನ್ನೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಿದೆನು.’ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಪಕ್ಷಿ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅಪಹರಿಸಿದವನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಔಷಧಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರೋಗಪೀಡಿತನು ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಂತೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮುದಿ ಹದ್ದಿನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಪರಮ ನಿದರ್ಶನ. ‘ಉಭಯಂ ಹೃತಮ್’ — ‘ಎರಡನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸಿದನು’ — ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಮೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎರಡನ್ನೂ ಕೊಂಡೊಯ್ದವನು ಒಬ್ಬನೇ ಎಂದು. ಮಾತಿನ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ರಕ್ತ ಕಾರುವುದನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿ ಕವಿ ಕೇಳುಗರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಹೂಡಿದ ಬಾಣವನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

Then the bird, vomiting frothy blood, spoke to Rāma, son of Daśaratha, in the most wretched voice: "Long-lived one, the lady you are searching for in this great forest, as one searches for a healing herb, she and my own life both have been taken by Rāvaṇa. When she was left alone without you and Lakṣmaṇa, Rāghava, I saw that lady being carried off by the mighty Rāvaṇa. I went to Sītā's defence, and in that fight I shattered Rāvaṇa's chariot and parasol, and he himself was brought down to the ground." With one speech the bird did three things: he ended Rāma's error, gave news of Sītā and named her abductor. The image of the healing herb is moving, for Rāma sought Sītā as a sick man seeks a remedy. The old vulture's valour is the supreme example of a friend's duty, and in saying that Rāvaṇa had taken "both" he set his own life beside Sītā's, one thief for them both. The poet dwells on his broken voice and the blood he vomited to stir the listener's pity, and at once Rāma's arrow was rendered useless.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

५रणचिह्नानि, पक्षच्छेदः, ‘मां न हन्तुम् अर्हसि’

१८एतदस्य धनुर्भग्नमेते चास्य शरास्तथा।
अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः॥
Here is his broken bow, and here are his arrows; and here, Rāma, is his war-chariot, broken in the battle.

१९अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो भुवि।
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः॥
And here is his charioteer, struck down to the ground by my wings. When I was spent with fighting, Rāvaṇa cut off my wings with his sword,

२०सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्।
रक्षसा निहतं पूर्वं मां न हन्तुं त्वमर्हसि॥
and taking Vaidehī Sītā he flew up into the sky. I have already been struck down by that rākṣasa; you ought not to kill me.”

ಜಟಾಯು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದೋ ಅವನ ಮುರಿದ ಬಿಲ್ಲು, ಇವು ಅವನ ಬಾಣಗಳು; ರಾಮ, ಇದೋ ರಣದಲ್ಲಿ ಮುರಿದುಹೋದ ಅವನ ಯುದ್ಧರಥ. ಇವನು ಅವನ ಸಾರಥಿ, ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ದಣಿದಿದ್ದಾಗ ರಾವಣನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇವೇ ಕುರುಹುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಇದು ಒಬ್ಬನದೇ ಹೋರಾಟ’ ಎಂದು ಊಹಿಸಿದ್ದನು; ಅದು ಈಗ ಸಾಕ್ಷಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ದೀನನಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಹತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲಬೇಡ.’ ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವನ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಅವಮಾನವಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಭ್ರಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ವಸ್ತುಗಳು (ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣಗಳು, ರಥ), ಅನಂತರ ವ್ಯಕ್ತಿ (ಸಾರಥಿ), ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ದೇಹದ ಗಾಯ. ಇಷ್ಟರಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದ ರಣಸ್ಥಳವೆಲ್ಲವೂ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಯಾವುದೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

Jaṭāyu pointed to the evidence before their eyes. "Here is his broken bow, and here are his arrows; here, Rāma, is his war chariot, smashed in the battle. And here lies his charioteer, struck to the ground by my wings. When I was exhausted, Rāvaṇa cut off my wings with his sword, took Vaidehī Sītā and flew up into the sky." What Lakṣmaṇa had inferred from these same signs in the previous sarga, that it was the trampling of a single fighter, was now confirmed by a witness. The order follows the evidence, first the things, bow, arrows and chariot, then the man, the charioteer, and last the wounds in Jaṭāyu's own body, so that the whole battlefield of Janasthāna was explained and nothing was left unanswered. At the end he made a pitiful plea: "I have already been struck down by that rākṣasa; you should not kill me." A dying creature's plea was not to save his life but that he should not be dishonoured at a friend's hands, and with it Rāma's error vanished completely.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

६धनुःपरित्यागः, परिष्वङ्गः, दुर्भाग्यविलापः

२१रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम्।
गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद्धनुः॥
When Rāma understood that his words were welcome news of Sītā, he flung away his great bow and embraced the king of vultures,

२२निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः।
द्विगुणीकृततापार्तो रामो धीरतरोऽपि सन्॥
and fell helpless to the ground, weeping together with Lakṣmaṇa; steadfast as he was, his anguish was now doubled.

२३एकमेकायने कृच्छ्रे निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत्॥
Seeing him there alone in that hard and narrow place, drawing breath again and again with difficulty, the grieving Rāma said to Saumitri:

२४राज्यं भ्रष्टं वने वासः सीता नष्टा मृतो द्विजः।
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्दहेदपि हि पावकम्॥
“My kingdom lost, a dwelling in the forest, Sītā gone, the twice-born one dead—such ill luck as mine would burn up fire itself.

२५सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम्।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत्सरितां पतिः॥
If I were to swim the great ocean today at its very fullest, that lord of rivers too would surely be parched dry by my ill luck.

ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾಮನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಸೆದು ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಶನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅತ್ತನು. ಅತ್ಯಂತ ಧೀರನಾಗಿದ್ದರೂ ಆಗ ಅವನು ಇಮ್ಮಡಿಯಾದ ತಾಪದಿಂದ ಆರ್ತನಾದನು — ಸೀತಾಶೋಕ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರಶೋಕ ಎರಡೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದವು. ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ, ಒಂದೇ ದಾರಿಯಿರುವ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜ್ಯ ಕೈತಪ್ಪಿತು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸ, ಸೀತೆ ಕಳೆದುಹೋದಳು, ಈ ಪಕ್ಷಿ ಸತ್ತನು; ನನ್ನ ಈ ದುರದೃಷ್ಟ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೂ ಸುಟ್ಟೀತು. ಇಂದು ನಾನು ತುಂಬಿದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಹೊರಟರೆ, ಆ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನೂ ನನ್ನ ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬತ್ತಿಹೋದಾನು.’ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಶೋಕದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸುಡುವ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವ ದುರದೃಷ್ಟ ಎಂತಹದ್ದಿರಬೇಕು. ‘ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎಸೆದು’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ‘ಅವಶಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯ ಅಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅತ್ಯಂತ ಧೀರನಾದ ರಾಮನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವಶ.

When Rāma understood that the bird's words brought welcome news of Sītā, he flung away his great bow and embraced the king of vultures. A kṣatriya does not lay down his bow, but here love overcame even the weapon. Helpless, he fell to the ground and wept together with Lakṣmaṇa; steadfast as he was, his anguish was now doubled, grief for Sītā and grief for a friend meeting in one. Seeing the bird lying alone in that hard, narrow place, drawing breath painfully again and again, the grieving Rāma said to Saumitri: "My kingdom lost, a life in the forest, Sītā gone, and this noble bird dying: such ill fortune as mine would burn up fire itself. If today I were to swim across the great ocean at its fullest, that lord of rivers would surely dry up because of my ill luck." By such exaggeration the poet shows the size of his grief: what kind of misfortune must it be that could burn fire and dry the sea?

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

७‘नास्त्यभाग्यतरो लोके’ — पितृस्नेहेन स्पर्शः, भूमौ पतनम्

२६नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन्सचराचरे।
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा॥
There is no one more luckless than I in this whole world of moving and unmoving things, seeing that this vast snare of calamity has fallen upon me.

२७अयं पितुर्वयस्यो मे गृध्रराजो महाबलः।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात्॥
This king of vultures, my father’s friend, a bird of great strength, lies struck down upon the earth through the reversal of my fortune.”

२८इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः।
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन्॥
Having said this many times over, Rāghava together with Lakṣmaṇa stroked Jaṭāyu, showing him the tenderness one shows a father.

२९निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः।
क्व मैथिली प्राणसमा गतेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ॥
Taking in his arms the king of vultures, his wings sheared away and his body drenched with blood, Rāma let fall the words “Where has Maithilī gone, who was dear to me as life?”—and sank to the ground.

‘ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಾಗ್ಯನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಪತ್ತುಗಳ ಈ ದೊಡ್ಡ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಈ ಮಹಾಬಲಿ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ತಿರುವುಮುರುವಾದ್ದರಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಬಹಳ ಹೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಘವನು ಪಿತೃಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸವರಿದನು. ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದವನೇ ಈಗ ತಂದೆಯನ್ನು ಸವರುವಂತೆ ಸವರುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ರಾಮನು ‘ಪ್ರಾಣಸಮಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು?’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನಾಡಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು. ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಕುಸಿತದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ ಕೊಡುವನು. ‘ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹಿತ’ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಜಟಾಯು ದಶರಥನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಶೋಕ ಪಿತೃಶೋಕದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕವಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಪಕ್ಷಿ, ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ರಾಜಪುತ್ರ, ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಶ್ನೆ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದ ದೇಹ.

"There is no one in this whole world of moving and unmoving things more unlucky than I, to have fallen into this vast net of calamity. This king of vultures, my father's friend, a bird of great strength, lies struck down on the earth because my fortune has turned against me." Because Jaṭāyu was his father's friend, he stood in Daśaratha's place, and Rāma's grief became like grief for a father. Having said this many times over, Rāghava, with Lakṣmaṇa, stroked Jaṭāyu, showing him the love one shows a father. The touch says everything: the hand that a moment before was fitting an arrow now caressed him like a son. Then, in a longer closing verse, the poet fixes the scene. Taking in his arms the king of vultures, his wings cut away and his body drenched in blood, Rāma cried out, "Where has Maithilī gone, who was dear to me as life?" and sank to the ground. The question hangs unanswered, and the sarga ends with his fall; in the next sarga the king of birds himself will answer.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

ಪದವಿವರಣೆ

ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.

३० पदानि
उक्तमात्र ६७.१ वचनश्रवणमात्रेण, केवलम् उक्तः सन्
सन्धिः
अपि + उक्तमात्रः → अप्युक्तमात्रः — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
उक्तम् एव मात्रा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सारग्राही ६७.१ तत्त्वम् एव आदाता, सारं ग्रहीतुं समर्थः
सन्धिः
सार + ग्राहिन् → सन्धिकार्यं नास्ति; प्रातिपदिकं ‘सारग्राहिन्’
समासः
सारं गृह्णाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अवष्टभ्य ६७.२ दृढम् अवलम्ब्य, अवनम्य
सन्धिः
अव + स्तभ् → अवष्टभ् — षत्वेन सकारस्य षकारः, तकारस्य च टकारः
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यप्)
परितापार्त ६७.४ संतापेन पीडितम्
सन्धिः
परिताप + आर्त → परितापार्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
परितापेन आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नानाद्रुमलतायुत ६७.५ विविधवृक्षलतासमन्वितम्
सन्धिः
लता + युत → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नानाद्रुमैः लताभिश्च युतम् — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
निर्दर ६७.५ गिरिगह्वराणि, विदीर्णशिलाः
सन्धिः
निः + दर → निर्दराः — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
निर्गताः दराः येभ्यः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नानामृगगणाकुल ६७.६ विविधमृगसमूहैः व्याप्ताः
सन्धिः
गण + आकुल → गणाकुलाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नानामृगाणां गणैः आकुलाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
समन्वेषितुम् ६७.७ सम्यक् अन्वेष्टुम्
सन्धिः
सम् + अनु + एषितुम् → समन्वेषितुम् — यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं तुमुन्नन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्)
पर्वतकूटाभ ६७.९ पर्वतशिखरसदृशम्
सन्धिः
कूट + आभ → कूटाभम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
पर्वतकूटस्य आभा इव आभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्षतजार्द्र ६७.१० रुधिरेण सिक्तम्
सन्धिः
क्षतज + आर्द्र → क्षतजार्द्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
क्षतजेन आर्द्रम् — तृतीयातत्पुरुषः; ‘क्षतात् जायते इति क्षतजम्’ (रुधिरम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दीप्ताग्र ६७.१२ प्रज्वलितमुखैः (शरैः)
सन्धिः
दीप्त + अग्र → दीप्ताग्रैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दीप्तम् अग्रं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
अजिह्मग ६७.१२ ऋजुगामिभिः, कुटिलगतिरहितैः
सन्धिः
न + जिह्मग → अजिह्मगैः — नञः नकारलोपः व्यञ्जनादौ
समासः
जिह्मं न गच्छन्ति इति — नञ्गर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
समुद्रान्ता ६७.१३ सागरपर्यन्ताम् (पृथिवीम्)
सन्धिः
समुद्र + अन्ता → समुद्रान्ताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समुद्रः अन्ते यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अन्वेषसि ६७.१५ अन्विष्यसि, मृगयसे
सन्धिः
अनु + एषसि → अन्वेषसि — यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं इष्-धातोः लट्-रूपम्
विभक्तिः
लट्लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
आयुष्मन् ६७.१५ हे दीर्घायुः
सन्धिः
इव + आयुष्मन् → इवायुष्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — मतुप्प्रत्ययान्तम् (‘आयुष्मत्’)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
ह्रियमाणा ६७.१६ अपह्रियमाणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — हृ-धातोः कर्मणि शानच्-प्रत्यये ‘ह्रि’ इति सम्प्रसारणम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अभ्यवपन्न ६७.१७ रक्षितुम् उद्यतः, अनुकम्पया समीपं गतः
सन्धिः
अभि + अव → अभ्यव — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं पद्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विध्वंसितरथच्छत्र ६७.१७ भग्नरथः नष्टच्छत्रश्च
सन्धिः
रथ + छत्र → रथच्छत्रम् — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्-आगमः)
समासः
विध्वंसिते रथच्छत्रे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मत्पक्षनिहत ६७.१९ मम पक्षप्रहारेण हतः
सन्धिः
मत् + पक्ष → सन्धिकार्यं नास्ति (तकारस्य स्थितिः)
समासः
मम पक्षाभ्यां निहतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिश्रान्त ६७.१९ अत्यन्तं क्लान्तस्य
सन्धिः
परि + श्रान्त → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं श्रम्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
उत्पपात ६७.२० ऊर्ध्वम् उत्पतितः, आकाशम् उत्प्लुतः
सन्धिः
उत् + पपात → उत्पपात — सन्धिकार्यं नास्ति (तकारः पकारात् पूर्वं स्थितः)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं पत्-धातोः लिट्-रूपम्
विभक्तिः
लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
परिष्वज्य ६७.२१ आलिङ्ग्य, कण्ठे गृहीत्वा
सन्धिः
परि + स्वज् → परिष्वज् — इकारनिमित्तं सकारस्य षत्वम्
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यप्)
द्विगुणीकृततापार्त ६७.२२ द्विगुणितसंतापेन पीडितः
सन्धिः
ताप + आर्त → तापार्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); द्विगुण + च्वि + कृत → द्विगुणीकृत
समासः
द्विगुणीकृतेन तापेन आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
एकायन ६७.२३ एकपदगम्ये संकीर्णे स्थाने
सन्धिः
एक + अयन → एकायने — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
एकस्य अयनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
अलक्ष्मी ६७.२४ दुर्भाग्यम्, श्रीविपर्ययः
सन्धिः
मम + अलक्ष्मीः → ममालक्ष्मीः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
न लक्ष्मीः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
व्यसनवागुरा ६७.२६ आपत्तिरूपं मृगबन्धनजालम्
सन्धिः
वि + असन → व्यसनम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
व्यसनम् एव वागुरा — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भाग्यविपर्यय ६७.२७ भाग्यस्य विपरीतगतेः कारणात्
सन्धिः
वि + परि + अय → विपर्ययः — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
भाग्यस्य विपर्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
निकृत्तपक्ष ६७.२९ छिन्नपक्षम्
सन्धिः
नि + कृत्त → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निकृत्तौ पक्षौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रुधिरावसिक्त ६७.२९ रक्तेन प्लावितम्
सन्धिः
रुधिर + अवसिक्त → रुधिरावसिक्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रुधिरेण अवसिक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्राणसमा ६७.२९ प्राणतुल्या, प्राणप्रिया
सन्धिः
प्राण + समा → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राणैः समा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्