॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 71ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ — 71ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಬಂಧನ ಆತ್ಮಕಥೆ ಮತ್ತು ಸಹಾಯದ ಆಶ್ವಾಸನೆ

ಕಬಂಧನ ಹಿಂದಿನ ರೂಪ, ಸ್ಥೂಲಶಿರನ ಶಾಪ, ಇಂದ್ರನ ಕೋಪದಿಂದ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರ, ಬ್ರಹ್ಮನ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ವರ, ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು, ದಹನದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಮಿತ್ರನ ಬಗ್ಗೆ ಉಪದೇಶದ ಆಶ್ವಾಸನೆ

अस्मिन् सर्गे कबन्धः स्वस्य पूर्ववृत्तान्तं कथयति — पुरा तस्य रूपं सूर्यसोमशक्रतुल्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् आसीत्; किन्तु विकृतं रूपं कृत्वा वनगतान् ऋषीन् त्रासयन् सः स्थूलशिरसं महर्षिं कोपितवान्, तेन च ‘एतत् एव विगर्हितं रूपम् अस्तु’ इति शप्तः। याचितः सन् मुनिः ‘यदा रामः तव बाहू छित्त्वा त्वां दहेत्, तदा स्वरूपं प्राप्स्यसि’ इति शापान्तम् उक्तवान्। अपरं च — ब्रह्मणः दीर्घायुर्वरं लब्ध्वा मदाविष्टः सः इन्द्रं रणे अधर्षयत्, इन्द्रेण च वज्रेण तस्य ऊरवः शिरः च शरीरे प्रवेशितानि; भक्षणाय योजनमात्रौ बाहू उदरे मुखं च दत्तानि। रामः स्वस्य वृत्तान्तं सीतापहरणं च निवेद्य दाहं प्रतिजानीते; कबन्धः च दग्धः सन् एव सीताविषयकं ज्ञातारं मित्रं च निर्दिशामि इति आश्वासयति।

ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಓದಿ

१कबन्धस्य पूर्वरूपं स्थूलशिरसः शापः शापान्तश्च

१पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रमम्।
रूपमासीन्ममाचिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्॥
‘Of old, mighty-armed Rāma, my form was one of great strength and prowess, past imagining, renowned in the three worlds.’

२यथा सूर्यस्य सोमस्य शक्रस्य च यथा वपुः।
सोऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत्॥
‘My body was like the body of the Sun, of the Moon, or of Śakra. Taking on this huge shape that terrifies the world,’

३ऋषीन्वनगतान्राम त्रासयामि ततस्ततः।
ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया॥
‘I used to frighten the sages of the forest here and there, Rāma. And so I once angered a great seer named Sthūlaśiras.’

४स चिन्वन्विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः।
तेनाहमुक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना॥
‘He was gathering wild fruit and root of every kind when I overbore him in this shape; seeing me so, he pronounced a terrible curse upon me:’

५एतदेवं नृशंसं ते रूपमस्तु विगर्हितम्।
स मया याचितः क्रुद्धः शापस्यान्तो भवेदिति॥
‘Let this cruel and loathsome form of yours remain.’ When he was entreated by me, though angry, he said that there should be an end to the curse.

६अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः।
यदा छित्त्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद्विजने वने॥
‘These were his words about the end of the curse laid by him: “When Rāma shall cut off your arms and burn you in a lonely wood,”’

७तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम्।
श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण॥
‘“then you shall regain your own great and beautiful form.” Know me, Lakṣmaṇa, to be the son of Danu, once resplendent with glory.’

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ವಿರೂಪತೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆತ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ರೂಪ ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಅಚಿಂತ್ಯವಾದದ್ದು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು ಆಗಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯನ, ಚಂದ್ರನ, ಇಂದ್ರನ ದೇಹ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ದೇಹವೂ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ನಾನು ಲೋಕವನ್ನು ಬೆದರಿಸುವ ಈ ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದೈವವನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರರನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಒಮ್ಮೆ ಸ್ಥೂಲಶಿರ ಎಂಬ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೆರಳಿಸಿದೆನು. ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರನ್ನು ನಾನು ಈ ವಿಕೃತ ರೂಪದಿಂದ ಹೆದರಿಸಿದೆನು. ನನ್ನನ್ನು ಹಾಗೆ ಕಂಡು ಘೋರಶಾಪವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಅವರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು — ಕ್ರೂರವೂ ನಿಂದ್ಯವೂ ಆದ ಈ ರೂಪವೇ ನಿನಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು.’ ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಮುನಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಶಾಪಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಯಾವಾಗ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ದಹಿಸುವನೋ, ಆಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ವಿಪುಲವೂ ಶುಭವೂ ಆದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಬಂಧನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶ್ರೀಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದನುವಿನ ಮಗನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ.’ ಹೀಗೆ ಶಾಪದ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕಬಂಧನು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿಯ ಶಾಪ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಕೋಪ; ಮೊದಲು ಶಾಪವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲೇ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಈಗಿನ ವಿರೂಪತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೋಽಹಮ್’ — ‘ಅಂತಹ ನಾನು’ — ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹಿಂದೆ ಹಾಗಿದ್ದ ನಾನೇ ಈಗ ಹೀಗಿದ್ದೇನೆ. ‘ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯೈವಮ್’ — ‘ಹಾಗೆ ಕಂಡು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ ದರ್ಶನವೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಶಾಪದ ಮಾತೂ ಅವನ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ — ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ಅವನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅದೇ ರೂಪ ಅವನಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾಯಿತು; ಇದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶಾಪನ್ಯಾಯ.

At the end of the previous sarga Kabandha had promised to explain his deformity, and now he began his own story. "Long ago, mighty-armed Rāma, my form was one of great strength and prowess, beyond imagining and famous in the three worlds. My body was as radiant as that of the Sun, the Moon or Śakra." Recalling his former glory makes his present ugliness all the more pitiful, and "I, the same one" is poignant: he who was that is now this. "Yet, putting on this huge shape that terrifies the world, I used to frighten the sages of the forest here and there." He admitted his own wrongdoing, blaming neither fate nor anyone else. "One day I angered a great seer named Sthūlaśiras. He was gathering wild fruits and roots of every kind, and I fell upon him in this monstrous shape. Seeing me so, he laid a terrible curse on me: 'Let this cruel and loathsome form be yours for ever.'" The very sight of him provoked the curse, and the curse mirrored his offence, for the shape he had used to terrify others became his permanent shape, the familiar justice of curses in the Rāmāyaṇa. "When I begged him, the sage, angry as he was, told me how the curse would end: 'When Rāma cuts off your arms and burns you in a lonely forest, you will regain your own vast and beautiful form.'" Then Kabandha said to Lakṣmaṇa, "Know me to be a son of Danu, once shining with splendour." He gave two causes for his state, the sage's curse and Indra's anger, and told of the curse first because the way to his release lay within it; so beginning and end of the curse are told together, and hope remains in the listener's mind.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

२इन्द्रकोपः वज्रप्रहारः ब्रह्मणः वरश्च

८इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेवं रणाजिरे।
अहं हि तपसोग्रेण पितामहमतोषयम्॥
‘This shape I got upon the field of battle from Indra's wrath. For by fierce austerity I had won the favour of the Grandfather,’

९दीर्घमायुः स मे प्रादात्ततो मां विभ्रमोऽस्पृशत्।
दीर्घमायुर्मया प्राप्तं किं मां शक्रः करिष्यति॥
‘and he granted me long life; thereupon presumption touched me. Long life is mine, I thought; what can Śakra do to me?’

१०इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रमधर्षयम्।
तस्य बाहुप्रमुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा॥
‘With that thought in mind I assailed Śakra in battle. With the hundred-jointed thunderbolt loosed from his arm,’

११सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे सम्प्रवेशितम्।
स मया याच्यमानः सन्नानयद्यमसादनम्॥
‘my thighs and my head were driven into my own body. Though I begged him, he did not send me to the abode of Yama.’

१२पितामहवचः सत्यं तदस्त्विति ममाब्रवीत्।
अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः॥
‘“Let the Grandfather's word be true,” he said to me. But how am I, without food, my thighs, head and face crushed,’

१३वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घमपि जीवितुम्।
स एवमुक्तः शक्रो मे बाहू योजनमायतौ॥
‘struck by the thunderbolt, to live out so very long a span? At these words of mine Śakra gave me arms a yojana long,’

ಕಬಂಧನು ವಿರೂಪತೆಯ ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ರೂಪ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಕೋಪದಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ನಾನು ಉಗ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದ್ದೆನು; ಅವನು ನನಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಭ್ರಮೆ ಆವರಿಸಿತು — ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ನನಗೆ ದೊರೆತಿದೆ, ಇಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ಏನು ಮಾಡಿಯಾನು ಎಂಬ ಗರ್ವ ಹುಟ್ಟಿತು.’ ಇದೇ ಅವನ ದೋಷ — ವರ ತಾನೇ ದೋಷವಲ್ಲ, ವರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮದವೇ ದೋಷ. ‘ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ರಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದೆನು. ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ನೂರು ಗಂಟುಗಳುಳ್ಳ ವಜ್ರದಿಂದ ನನ್ನ ತೊಡೆಗಳೂ ತಲೆಯೂ ದೇಹದೊಳಕ್ಕೇ ತೂರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ತೊಡೆಗಳೂ ತಲೆಯೂ ಮುಂಡದೊಳಗೇ ಸೇರಿಹೋದವು. ನಾನು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲಿಲ್ಲ; ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದನು.’ ಅನಂತರ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ದುರವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಕೇಳಿದನು — ‘ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ತೊಡೆ ತಲೆ ಮುಖಗಳು ಜಜ್ಜಿಹೋಗಿ, ಆಹಾರವಿಲ್ಲದ ನಾನು ಬಹುದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಹೇಗೆ ಬದುಕಬಲ್ಲೆ?’ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ವರವೇ ಅವನಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಯಾತನೆಯಾಯಿತು; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವರದ ವಿಪರೀತ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತೊಡೆಗಳೂ ತಲೆಯೂ ದೇಹದೊಳಕ್ಕೇ ತೂರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಬಂಧನ ಈಗಿನ ಆಕಾರ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ತಲೆಯೂ ಕತ್ತೂ ಇಲ್ಲದವನು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾದುದರ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಇಂದ್ರನ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ವರವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವೇ ದಂಡವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಲಿ’ ಎಂಬ ಕಬಂಧನ ಪ್ರಶ್ನೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದದ್ದು, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವರದಾನಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಾಪ ಮತ್ತು ವರಗಳ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧದಿಂದಲೇ ಕವಿ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

He went on to the second cause of his deformity. "I came by this shape on the battlefield through Indra's anger. By fierce austerities I had pleased the Grandfather, Brahmā, and he granted me a long life. Then pride took hold of me. 'I have a long life,' I thought; 'what can Śakra do to me?'" That was his fault: the boon itself was no fault, but the arrogance it bred was. "With that thought in my mind I attacked Śakra in battle. With the hundred-jointed thunderbolt hurled from his arm he drove my thighs and my head right into my body. I begged him to kill me, but he would not send me to Yama's realm. 'Let the Grandfather's word come true,' he told me." This explains the headless, neckless shape described in the previous sarga. Indra's words cut two ways: he would not break the boon, nor would he waive the punishment, and so the long life itself became the punishment. Then Kabandha had asked Indra about his plight: "Struck by the thunderbolt, my thighs, head and face crushed, and with no way to eat, how can I live on for such a long time?" His practical question drew out the next gift. So the boon of long life became a long torment, and the poet shows a boon bearing the opposite of its intended fruit; the story moves forward on the very clash between curse and boon.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

३भुजयोः वरदानम् इन्द्रवचनं रामविषयकः निश्चयश्च

१४तदा चास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत्।
सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां संक्षिप्यास्मिन्वनेचरान्॥
‘and then fashioned in my belly a mouth with sharp fangs. So with those long arms I sweep up the creatures of this forest,’

१५सिंहद्वीपिमृगव्याघ्रान्भक्षयामि समन्ततः।
स तु मामब्रवीदिन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः॥
‘and devour lions, leopards, deer and tigers on every side. And Indra said to me: “When Rāma with Lakṣmaṇa”’

१६छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि।
अनेन वपुषा तात वनेऽस्मिन्राजसत्तम॥
‘“shall cut off your arms in battle, then you shall go to heaven.” Best of kings, dear friend, in this wood and with this body,’

१७यद्यत्पश्यामि सर्वस्य ग्रहणं साधु रोचये।
अवश्यं ग्रहणं रामो मन्येऽहं समुपैष्यति॥
‘whatever I see I think it good to seize; for I thought that Rāma too would surely come within my grasp.’

१८इमां बुद्धिं पुरस्कृत्य देहन्यासकृतश्रमः।
स त्वं रामोऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव॥
‘With that thought before me I laboured to lay down this body. You are that Rāma; blessings on you. By no other, Rāghava,’

१९शक्यो हन्तुं यथा तत्त्वमेवमुक्तं महर्षिणा।
अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ॥
‘could I be slain — the truth is just as the great seer declared it. And I, bull among men, will serve you with my counsel.’

ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರನು ನನಗೆ ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಆಗಲೇ ನನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಚೂಪಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ಅಂತಹ ನಾನು ಆ ದೀರ್ಘವಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ವನಚರಗಳನ್ನು ಬಾಚಿ ಸುತ್ತಲೂ ಸಿಂಹ ಚಿರತೆ ಮೃಗ ಹುಲಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದ್ರನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಯಾವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವನೋ, ಆಗ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ ಎಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಶಾಪಾಂತವೂ ಇಂದ್ರನ ಮಾತೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಎರಡಕ್ಕೂ ನಿಮಿತ್ತ ರಾಮನೇ. ‘ತಂದೆ, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠ, ಈ ದೇಹದಿಂದ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನೇನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಎಂದಾದರೂ ರಾಮನೂ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸಿದ್ದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹಿಡಿಯುವ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವನ ಉಪಾಯವಾಯಿತು — ಹೇಗಾದರೂ ರಾಮನು ಅವನ ಕೈಗೆ ಸಿಗಲಿ ಎಂದು. ‘ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾನು ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು. ಆ ರಾಮನು ನೀನೇ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಘವ, ಮಹರ್ಷಿ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಸತ್ಯ — ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಬುದ್ಧಿಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ತೋಳುಗಳು’ ಎಂಬ ವರ ವಿಚಿತ್ರವಾದದ್ದು — ಅದು ದಂಡವೂ ಹೌದು, ಜೀವನೋಪಾಯವೂ ಹೌದು. ‘ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಚೂಪಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಯಿ’ ಎಂಬುದೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹೀಗೆ ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಬಿಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಬದುಕಲು ಸಮರ್ಥನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಕಬಂಧನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸರ್ವಗ್ರಾಹಿ ಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಲೋಭದಿಂದ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಆಸೆಯಿಂದ. ‘ದೇಹನ್ಯಾಸಕೃತಶ್ರಮಃ’ — ‘ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು’ — ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದವನೇ ಈಗ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

"When I said this, Śakra gave me arms a yojana long, and fashioned a mouth with sharp fangs in my belly." A strange gift, at once punishment and the means of living; Indra neither killed him nor freed him, he only made it possible for him to live. "So with those long arms I sweep up the creatures of this forest and devour lions, leopards, deer and tigers on every side. And Indra told me, 'When Rāma and Lakṣmaṇa cut off your arms in battle, you will go to heaven.'" The sage's end to the curse and Indra's word agree, and in both Rāma is the means. "Best of kings, dear friend, in this forest and with this body I have thought it good to seize whatever I see, for I believed that one day Rāma too must fall into my grasp." This explains why he grabbed at everything: not from greed but in hope of catching Rāma, so that his very grasping became his way to release. "With that thought before me I have toiled to be rid of this body." It is moving that one who had asked for a boon to preserve his life now labours to give up his body. "You are that Rāma; bless you. By no one else, Rāghava, could I be killed; it is just as the great seer said." That shows Rāma's greatness. "And I, bull among men, will help you with my counsel."

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

४रामस्य सीतावृत्तान्तनिवेदनं दाहस्य प्रार्थना च

२०मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतोऽग्निना।
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः॥
‘Once I am consecrated by fire at your hands, I shall also point you to an ally.’ Thus addressed by that dānava, the righteous Rāghava

२१इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्य च पश्यतः।
रावणेन हृता भार्या सीता मम यशस्विनी॥
spoke these words while Lakṣmaṇa looked on: ‘My glorious wife Sītā was carried off by Rāvaṇa’

२२निष्क्रान्तस्य जनस्थानात्सह भ्रात्रा यथासुखम्।
नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः॥
‘while I had gone out at ease from Janasthāna with my brother. Of that demon I know only the name, not his form.’

२३निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे।
शोकार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम्॥
‘Where he dwells and what his power is, we do not know. To us, stricken with grief and helpless, running this way and that,’

२४कारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारेण वर्तताम्।
काष्ठान्यानीय भग्नानि काले शुष्काणि कुञ्जरैः॥
‘it is fitting that you show a kindness that matches the service we do you. We shall fetch dry wood, broken by elephants and seasoned by time,’

२५धक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते।
स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता॥
‘and burn you, hero, in a great pit made ready. Then do you tell us of Sītā — by whom, or to what place, she was carried off.’

२६कुरु कल्याणमत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः।
एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम्॥
‘If you truly know, do us this great kindness.’ Thus addressed by Rāma, Danu spoke an excellent answer:

ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಮ್ಮಿಂದ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ದನುಪುತ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ನಾನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಿಂತವಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ, ಆ ನಡುವೆಯೇ ಅವಳು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಲ್ಲೆ, ರೂಪವನ್ನಲ್ಲ; ಅವನ ನೆಲೆಯಾಗಲಿ ಪ್ರಭಾವವಾಗಲಿ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಹೀಗೆ ಶೋಕಾರ್ತರಾಗಿ, ಅನಾಥರಾಗಿ, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವ ನಮಗೆ, ನಾವು ಮಾಡುವ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಕಾರುಣ್ಯವನ್ನು ನೀನು ತೋರಬೇಕು. ವೀರನೇ, ಆನೆಗಳಿಂದ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಕಾಲದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತಂದು, ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ತೋಡಿದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿನ್ನನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳು — ಅವಳನ್ನು ಯಾರು ಅಪಹರಿಸಿದರು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು. ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ನಮಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿವೆ — ದಹನ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸೀತೆಯ ವಿಷಯ ಹೇಳು ಎಂಬುದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ‘ಉಪಕಾರೇಣ ವರ್ತತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಉಪಕಾರದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದನುಪುತ್ರನು ಅನುಪಮವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ರಾಮನ ನಿವೇದನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ಹೆಸರು ಗೊತ್ತು, ರೂಪ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ನೆಲೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಪ್ರಭಾವ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅಸಹಾಯತೆಯೂ ಕಬಂಧನ ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಶೋಕಾರ್ತರು, ಅನಾಥರು, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವವರು’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕ, ಅನಾಥತ್ವ, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಟ. ‘ಆನೆಗಳಿಂದ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಕಾಲದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ದಹನಸಾಮಗ್ರಿಯ ವಾಸ್ತವ ಚಿತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಆನೆಗಳು ಮುರಿದ, ಕಾಲದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವಂಥವು. ‘ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ತೋಡಿದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಬೃಹತ್ ದೇಹವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

"Once you two have burned me with fire, I will also tell you of a friend." Thus addressed by the dānava, righteous Rāghava replied, with Lakṣmaṇa looking on: "My glorious wife Sītā was carried off by Rāvaṇa while I had gone out from Janasthāna at my ease with my brother. I know only that rākṣasa's name, not his form; where he lives and what his power is, we do not know." His account was brief and plain, a name but no face, no dwelling, no measure of strength, and it shows how helpless he was and how much he needed Kabandha's help. "We are stricken with grief, without protection, running this way and that; it is right that you show us a kindness to match the service we do you. We will bring wood broken by elephants and dried by time, and burn you, hero, in a great pit made ready." The detail is true to life, for in the forest the wood at hand is what elephants have broken and time has dried, and the great pit recalls his vast size. "Then tell us of Sītā, who took her and where. If you truly know, do us this great kindness." Rāma's words held both a promise and a request, to perform the burning and to be told of Sītā, and he himself accepted the obligation rather than merely begging. Thus addressed, the dānava gave an excellent answer.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

५कबन्धस्य प्रतिवचनं दाहानन्तरं सहायताश्वासनं च

२७प्रोवाच कुशलो वक्ता वक्तारमपि राघवम्।
दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम्॥
skilled in speech, he replied to the eloquent Rāghava: ‘Divine knowledge is not mine now, and I do not know Maithilī.’

२८यस्तां वक्ष्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपमास्थितः।
योऽभिजानाति तद्रक्षस्तद्वक्ष्ये राम तत्परम्॥
‘But once burned, and restored to my own form, I shall name him who can tell you of her; I shall tell you, Rāma, of the one who knows that demon.’

२९अदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिरस्ति न मे प्रभो।
राक्षसं तु महावीर्यं सीता येन हृता तव॥
‘Until I am burned I have no power to know, my lord, who the mighty rākṣasa is by whom your Sītā was carried off.’

३०विज्ञानं हि महद्भ्रष्टं शापदोषेण राघव।
स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम्॥
‘My great knowledge has been destroyed by the curse, Rāghava; by my own deed I have won this form that the world abhors.’

३१किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः।
तावन्मामवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि॥
‘But before the Sun, his horses weary, goes down, cast me into a pit and burn me, Rāma, as the rite prescribes.’

३२दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्दन।
वक्ष्यामि तं महावीर यस्तं वेत्स्यति राक्षसम्॥
‘When I have been duly burned by you in a pit, Raghunandana, I shall name that great hero who will know the rākṣasa.’

३३तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव।
कल्पयिष्यति ते वीर साहाय्यं लघुविक्रम॥
‘With him, whose conduct is just, you should make friendship, Rāghava; he will contrive help for you, swift-striding hero.’

३४नहि तस्यास्त्यविज्ञातं त्रिषु लोकेषु राघव।
सर्वान्परिवृतो लोकान्पुरा वै कारणान्तरे॥
‘For there is nothing in the three worlds unknown to him, Rāghava; once, for another cause, he ranged over all the worlds.’

ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಆ ದನುಪುತ್ರನು ಮಾತಾಡಿದ ರಾಘವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನನಗೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯೆನು. ಆದರೆ ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ, ಅವಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳಬಲ್ಲರೋ ಅವರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ರಾಮ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಯಾರು ಬಲ್ಲರೋ ಅದನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಭೂ, ದಹಿಸಲ್ಪಡದ ನನಗೆ, ನಿನ್ನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ. ಶಾಪದೋಷದಿಂದ ನನ್ನ ಮಹಾಜ್ಞಾನ ಭ್ರಷ್ಟವಾಯಿತು; ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಈ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದೆನು. ಆದರೆ ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಮೊದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ದಹಿಸು, ರಾಮ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲೇ ದಹನವಾಗಬೇಕು. ‘ರಘುನಂದನ, ನಿನ್ನಿಂದ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಹಾವೀರನನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಘವ, ನ್ಯಾಯವಾದ ನಡತೆಯುಳ್ಳ ಅವನೊಡನೆ ನೀನು ಸಖ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಚುರುಕು ಪರಾಕ್ರಮದ ವೀರನೇ, ಅವನು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಾಡಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಾಪಕಥೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗ ಮಿತ್ರನ ನಿರ್ದೇಶನದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ದಹನಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಎಳೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕಬಂಧನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಈಗ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂಬ ನಿಷೇಧ, ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ನನಗೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪಡೆದೆನು’ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಆತ್ಮದೋಷದ ಸ್ವೀಕಾರ — ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯೂ ಅವನು ದೈವವನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಮೊದಲು’ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗಿನ ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನು ರಮ್ಯವಾದ ಸುತ್ತುಬಳಸಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಹೆಸರನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಹನದ ಅನಂತರವೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಇದೇ ಕವಿಯ ಕೌಶಲಪೂರ್ಣವಾದ ವಿಳಂಬನರೀತಿ.

Skilled in speech, the dānava replied to the eloquent Rāghava: "I have no divine knowledge now, and I do not know about Maithilī. But once I am burned and restored to my own form, I will name one who can tell you of her; I will tell you, Rāma, who knows that rākṣasa. Until I am burned I cannot know, my lord, who the mighty rākṣasa is who carried off your Sītā. My great knowledge was lost through the curse, Rāghava; by my own deeds I have earned this form that the world abhors." In saying he had no divine knowledge he admitted his limits, which shows his truthfulness, and for the second time he took the blame himself rather than blaming fate. "But before the Sun, his horses weary, goes down, cast me into a pit and burn me, Rāma, as the rite requires." The deadline of sunset, told so gracefully, adds urgency to the story. "When you have burned me in the pit as is right, delight of the Raghus, I will name that great hero who will know the rākṣasa. You should make friends with him, Rāghava, for he is just in his conduct, and he will find a way to help you, swift-striding hero. There is nothing in the three worlds he does not know, Rāghava, for once, for another reason, he roamed through all the worlds." So he hinted at Sugrīva's greatness without yet giving his name, which will be revealed only in the next sarga, after the burning; such skilful delay is the poet's craft. So a sarga that began with the story of a curse ends by pointing to a friend, and gives the thread for the burning that follows.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥

ಪದವಿವರಣೆ

ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.

२८ पदानि
महाबलपराक्रमम् ७१.१ महता बलेन पराक्रमेण च युक्तम्
सन्धिः
पर + आक्रम → पराक्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
महान्तौ बलपराक्रमौ यस्य तत् — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रूपम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
रूपमासीन्ममाचिन्त्यम् ७१.१ मम रूपम् अचिन्त्यम् आसीत्
सन्धिः
आसीत् + मम → आसीन्मम — अनुनासिकसन्धिः (त् + म् = न् + म्); मम + अचिन्त्यम् → ममाचिन्त्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
न चिन्त्यम् — नञ्तत्पुरुषः (‘अचिन्त्य’ इत्यत्र)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्; ‘आसीत्’ इति लङ्क्रियापदम्
लोकवित्रासनम् ७१.२ लोकं भीषयत्, जगतः त्रासजनकम्
सन्धिः
वि + त्रासन इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोकस्य वित्रासनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रूपम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ततस्ततः ७१.३ तत्र तत्र, सर्वत्र
सन्धिः
ततः + ततः → ततस्ततः — विसर्गस्य सकारादेशः (सकारात् पूर्वम्)
समासः
आम्रेडितम् — पुनरुक्तिः
विभक्तिः
अव्ययम्
स्थूलशिराः ७१.३ स्थूलशिरा नाम महर्षिः
सन्धिः
स्थूल + शिरस् इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘शिरस्’ इत्यस्य विसर्गः
समासः
स्थूलं शिरः यस्य सः — बहुव्रीहिः; अत्र तु संज्ञाशब्दः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
घोरशापाभिधायिना ७१.४ भीषणं शापं वदता (मुनिना)
सन्धिः
शाप + अभिधायिन् → शापाभिधायिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
घोरं शापम् अभिदधाति इति, तेन — कर्मधारयगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
नृशंसम् ७१.५ क्रूरम्, निर्दयम्
सन्धिः
नृ + शंस इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नॄन् शंसति (हिनस्ति) इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभिशापकृतस्य ७१.६ शापेन जनितस्य (विरूपत्वस्य)
सन्धिः
अभि + शाप इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अभिशापेन कृतः, तस्य — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
दहेद्विजने ७१.६ जनशून्ये वने दहेत् चेत्
सन्धिः
दहेत् + विजने → दहेद्विजने — जश्त्वसन्धिः (त् + व् = द् + व्)
समासः
वि + जन → विजनम् इति प्रादिसमासः (जनरहितम्)
विभक्तिः
‘दहेत्’ विधिलिङ् क्रियापदम्; ‘विजने’ सप्तमी एकवचनम्
दनोः ७१.७ दनु इति नाम्नः पितुः (अथवा दनुनाम्न्याः मातुः) सम्बन्धिनम्; अत्र कबन्धस्य नाम ‘दनुः’ इति अपि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दनु’ इत्यस्य षष्ठ्येकवचनम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
तपसोग्रेण ७१.८ उग्रेण तपसा
सन्धिः
तपसा + उग्रेण → तपसोग्रेण — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — विशेष्यविशेषणभावः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
विभ्रमः ७१.९ मदः, बुद्धेः विपर्यासः, गर्वजनितः भ्रमः
सन्धिः
वि + भ्रम इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + भ्रम्’ धातोः घञन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अधर्षयम् ७१.१० अभिभूतवान् अस्मि, आक्रान्तवान् अस्मि
सन्धिः
अडागमः; ‘धृष्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम्, उत्तमपुरुषैकवचनम्
शतपर्वणा ७१.१० शतग्रन्थिना, शतधारेण
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शतं पर्वाणि यस्य तत्, तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘वज्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
भग्नसक्थिशिरोमुखः ७१.१२ यस्य ऊरवः शिरः मुखं च भग्नानि
सन्धिः
शिरस् + मुख → शिरोमुख — विसर्गस्य उकारादेशे गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
भग्नानि सक्थिशिरोमुखानि यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संक्षिप्य ७१.१४ समाकृष्य, एकत्र संगृह्य
सन्धिः
सम् + क्षिप्य इत्यत्र अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + क्षिप्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
पूर्वकालक्रियावाचकम् अव्ययम्
सिंहद्वीपिमृगव्याघ्रान् ७१.१५ सिंहान्, चित्रकान् (द्वीपिनः), मृगान्, व्याघ्रान् च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासे व्यञ्जनसन्निकर्षमात्रम्
समासः
सिंहाः च द्वीपिनः च मृगाः च व्याघ्राः च, तान् — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
देहन्यासकृतश्रमः ७१.१८ शरीरत्यागाय कृतप्रयत्नः
सन्धिः
नि + आस → न्यास — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
देहस्य न्यासः, तस्मै कृतः श्रमः येन सः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मतिसाचिव्यम् ७१.१९ बुद्ध्या सहायता, मन्त्रिवत् परामर्शदानम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मत्या साचिव्यम् — तृतीयातत्पुरुषः (‘सचिवस्य भावः साचिव्यम्’ इति तद्धितान्तम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उपदेक्ष्यामि ७१.२० निर्दिशामि, परिचाययिष्यामि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + दिश्’ धातोः लृट्लकारे उत्तमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
निष्क्रान्तस्य ७१.२२ बहिर्गतस्य
सन्धिः
निः + क्रान्त → निष्क्रान्त — विसर्गस्य षत्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘निः + क्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘मम’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
विपरिधावताम् ७१.२३ इतस्ततः धावताम्, परिभ्रमताम्
सन्धिः
वि + परि + धावताम् इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + परि + धाव्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं षष्ठीबहुवचनम्
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
धक्ष्यामः ७१.२५ वयं दह्ष्यामः, दाहं करिष्यामः
सन्धिः
‘दह्’ धातोः लृटि हकारस्य घत्वं, सकारेण सह ‘क्ष्’ — ‘धक्ष्यामः’
समासः
समासः नास्ति — ‘दह्’ धातोः लृट्लकारे उत्तमपुरुषबहुवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
लोकविगर्हितम् ७१.३० जगता निन्दितम्
सन्धिः
वि + गर्हितम् इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोकेन विगर्हितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
श्रान्तवाहनः ७१.३१ यस्य अश्वाः श्रान्ताः, दिवसान्ते वर्तमानः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
श्रान्तानि वाहनानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सविता’ इत्यस्य विशेषणम्)
न्याय्यवृत्तेन ७१.३३ न्यायानुसारिणा आचारेण युक्तेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न्याय्या वृत्तिः यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
साहाय्यम् ७१.३३ सहायता, साहचर्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सहाय’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्यये वृद्धिः
समासः
सहायस्य भावः कर्म वा — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परिवृतः ७१.३४ सर्वतः व्याप्तवान्, परिक्रान्तवान्। समीक्षितसंस्करणे ‘परिसृतः’ इति पाठः; मुद्रणे तु ‘परिवृतो’ इति
सन्धिः
परि + वृतः इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + वृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्