ಸರ್ಗ
ರಾಮನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ಸಂಹಾರ
ಖರನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಬಂದುದು, ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ, ರಾಮನ ಶರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರ ಸಂಹಾರ, ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗ, ರಣಭೂಮಿಯ ವರ್ಣನೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತಿದ್ದನು, ವನದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಕ್ರುದ್ಧ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ತತ್ತರಿಸಿದ್ದವು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ನೇರವಾಗಿ ರಣಾಂಗಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಖರನು ತನ್ನ ಮುಂಚೂಣಿಯವರೊಡನೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಊರಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಶತ್ರುಘಾತಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ, ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಠೇಂಕರಿಸುವ ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು — ‘ರಥವನ್ನು ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಓಡಿಸು’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಖರನ ಉದ್ಧಟತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಆಲೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಖರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಾರಥಿಯು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಝಳಪಿಸುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೇ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನೇ ಹೊತ್ತಿದೆ — ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸಂಗ್ರಾಮ. ಖರನು ರಣಭೂಮಿಗೆ ಧುಮುಕಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ನಿಶಾಚರರು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಆ ಯಾತುಧಾನರ ನಡುವೆ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಖರನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಉದಯಿಸಿದ ಲೋಹಿತಾಂಗನಂತೆ (ಮಂಗಳಗ್ರಹದಂತೆ) ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಒಂದೆಡೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಲೋಹಿತಾಂಗನಾದ ಅಂಗಾರಕನು ಅಶುಭಸೂಚಕನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಮೀಪದ ವಿನಾಶವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಖರನು ಅಪ್ರತಿಮ ಓಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನನ್ನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದನು; ಸೇನಾನಾಯಕನ ಆ ನಾದವು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧದ ಸಂಕೇತದಂತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರು ಭಯಂಕರ ಬಿಲ್ಲಾಳುವೂ ಜಯಿಸಲಾಗದವನೂ ಆದ ಆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆಗರೆದರು. ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ರೋಷಭರಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಶೂರನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಆಯುಧಗಳ ಆ ದೀರ್ಘ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಗುರಿ ಒಂದೇ. ಮೋಡಗಳಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಕಾಯರಾದ, ಮಹಾಬಲರಾದ ಅವರು ರಥಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತಹ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೇರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸಿ ಬಂದರು. ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಪರ್ವತರಾಜನ ಮೇಲೆ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹಗಳು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಶರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು. ಉಪಮೆಯ ಎರಡು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮಳೆ ಎಷ್ಟೇ ಹೇರಳವಾಗಿರಲಿ, ಪರ್ವತರಾಜನು ಅದರಿಂದ ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಚಲನಾಗಿಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೂರದರ್ಶನದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಿಷದ ಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹಾದೇವನಂತೆ ಕಂಡನು. ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಎರಡು ಸಾಧಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ದೇವನಂತೆ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯನಾಗಿದ್ದನು, ಉಪಮಾನವು ಶಿವನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಹಾರಕತ್ವವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಖ್ಯಾಬಲವನ್ನೂ ಆಯುಧವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಪ್ರತಿಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಕ್ಷಸರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು, ರಥಿಕರು, ಗಜಾರೋಹಿಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಾರೆ. ಚತುರಂಗ ಸೈನ್ಯದ ಈ ಸಮಗ್ರತೆಯೇ ಅವರ ಸಂಖ್ಯಾಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವರೆಲ್ಲರ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನತ್ತಲೇ ತಿರುಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಯಾತುಧಾನರು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ರಾಘವನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದುರುಗೊಂಡು ಹಿಡಿದನು — ಸಾಗರವು ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಲೀನಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರ — ಸಾಗರವು ನದಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ನುಂಗುತ್ತಾನೆ, ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಘೋರ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ದೇಹ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅನೇಕ ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಅವನು ಅಕಂಪಿತನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಗಾಯಗೊಂಡು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ರಾಮನು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಂತಾದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಮರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸಂಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೆಂಬಣ್ಣದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಆಶಯ. ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ಅವನನ್ನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಸುತ್ತುವರಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು; ಅವರ ವಿಷಾದವೂ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇತರರಿಗಾಗಿ ಅವರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಬಗ್ಗಿಸಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಅವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಾಗದವು, ಸಹಿಸಲಾಗದವು, ಕಾಲಪಾಶದಂತಹವು. ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅವುಗಳನ್ನು ಅವನು ಆಟವಾಡುವಂತೆಯೇ ಬಿಟ್ಟನು. ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಬಿಟ್ಟ ಆ ಬಾಣಗಳು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಾಲನು ಮಾಡಿದ ಪಾಶಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದವು. ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೇರಿ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಗೆ ಸಮನಾದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆದವು. ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಂಡಲದಿಂದ ಅಸಂಖ್ಯವಾದ, ಅತ್ಯುಗ್ರವಾದ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವ ಬಾಣಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ‘ಲೀಲಯಾ’ (ಆಟವಾಡುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ತಿಳಿದೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಯಾವುದು ಪ್ರಳಯವೋ ಅದು ರಾಮನಿಗೆ ಕೇವಲ ಆಟ; ಈ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಎರಡು ಬಲಗಳ ಅಂತರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸಹನೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಶೋಭೆ, ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ. ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಗಳ ಎಣಿಕೆಯಾಗದೆ ವೀರನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಕ್ರಮಿಕ ಪ್ರಕಾಶನವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಿಷಾದವೂ ಋಷಿಗಳ ಚಿಂತೆಯೂ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅವರು ಅವನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನೋಡಲಾರರು. ಬಾಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವುಗಳ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳವು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದವು, ಕಾಲಪಾಶದಂತಹವು. ಮೊದಲನೆಯದು ಅವುಗಳ ಲಘುತ್ವ, ಎರಡನೆಯದು ಶೋಭೆ, ಮೂರನೆಯದು ಮಾರಕತ್ವ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಧ್ವಜಾಗ್ರಗಳನ್ನೂ ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಕವಚಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಭರಣಸಹಿತವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನೂ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಕರಿಕರೋಪಮಾನ್’ (ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹದ ಸ್ಥೂಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವ ಬಾಣಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯೂ. ಹೆದೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಚಿನ್ನದ ಕವಚಗಳುಳ್ಳ, ರಥಗಳಿಗೆ ಹೂಡಿದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಾರಥಿಗಳೊಡನೆಯೂ, ಆನೆಗಳನ್ನು ಗಜಾರೋಹಿಗಳೊಡನೆಯೂ, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಕತ್ತರಿಸಿದವು, ಸೀಳಿದವು; ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದವು. ಹೀಗೆ ಚತುರಂಗಬಲದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ನಾಶವನ್ನೂ ಒಬ್ಬನೇ ವೀರನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ನಾಲೀಕಗಳಿಂದ, ನಾರಾಚಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ತುದಿಯ ವಿಕರ್ಣಿಗಳಿಂದ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿಶಾಚರರು ಭಯಂಕರವಾದ ಆರ್ತಸ್ವರವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ವಿವಿಧ ಮರ್ಮಭೇದಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಒಣಗಿದ ಕಾಡಿನಂತೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಒಣಗಿದ ಕಾಡಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಶೀಘ್ರವಾದ ಮತ್ತು ನಿಃಶೇಷವಾದ ನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಭಯಂಕರ ಬಲದ ಕೆಲವು ಶೂರರು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ರಾಮನತ್ತ ಪ್ರಾಸಗಳನ್ನೂ ಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದರು; ಆದರೆ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮಹಾಬಾಹುವು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸಿದನು, ಕೊರಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಗುರಾಣಿ-ಬಿಲ್ಲುಗಳು ತುಂಡಾದ ಅವರು ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಯ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಾಳಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಬೀಳುವಿಕೆಯ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯೂ ಶೀಘ್ರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರು ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ಶರಣಿಗಾಗಿ ಖರನತ್ತಲೇ ಓಡಿದರು — ಒಡೆಯನ ಆಶ್ರಯವೇ ಅವರಿಗೆ ಉಳಿದ ಏಕೈಕ ಆಸೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಶರಪ್ರಯೋಗಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ದೇಹದ ಅವಯವಗಳು, ಅನಂತರ ವಾಹನಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಸೇನಾಂಗಗಳು. ಈ ಕ್ರಮವೃದ್ಧಿ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರದ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆರ್ತಸ್ವರಮ್’ (ಆರ್ತಸ್ವರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಶ್ರವ್ಯಪಕ್ಷವನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅದೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದರು, ಈಗ ಅವರ ಸ್ವರ ಆರ್ತವಾಗಿದೆ — ಇದು ಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶರಣಾರ್ಥಮ್’ (ಶರಣಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಹೌದು — ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು ಈಗ ಶರಣನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಶರಣನಾದ ಖರನೂ ಅಂತಹ ಮರ್ತ್ಯನೇ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಆಂತರಿಕವಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ದೂಷಣನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂತೈಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಯಮನಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಸೇನಾಪತಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಮುರಿದ ಸೈನ್ಯವೂ ಮತ್ತೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೋಕಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೂಷಣನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ನಿರ್ಭಯರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಸಾಲ-ತಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದರು. ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನೂ ಪಾಶಗಳನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಆ ಮಹಾಬಲರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆ, ಮರಗಳ ಮಳೆ, ಬಂಡೆಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತ ಬಂದರು. ರಾಮನಿಗೂ ಅವರಿಗೂ ನಡೆದ ಆ ಯುದ್ಧ ಅದ್ಭುತವೂ ತುಮುಲವೂ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯೂ ಮಹಾಘೋರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಘವನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನೂ ತಾನು ಶರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಭೈರವನಾದ ಮಾಡಿ, ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಗ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಂಡಲದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು ಹೊರಟವು; ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತ್ತೂ ದಿಕ್ಕುಗಳು ತುಂಬಿಹೋದವು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನಾಗಲಿ ಬಿಡುವುದನ್ನಾಗಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವರು ಕಂಡರು — ಅವನ ಕೈಚಳಕದ ವೇಗ ಅಷ್ಟಿತ್ತು. ಈ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಅತಿಮಾನುಷ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಶತ್ರುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಆಕಾಶವೇ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು; ರಾಮನಾದರೋ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಎರಡನೆಯ ಹಂತ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಹೋರಾಡಿ ಮುರಿದುಬಿದ್ದರು; ಈಗ ಅವರು ನಾಯಕನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸಾಹಸವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಆಯುಧಗಳೂ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ — ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಬದಲು ಸಾಲ-ತಾಲ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮುಗಿದಿವೆ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನಾದರೋ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕಂಡು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎದುರಾಳಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮಾನುಷ ಉಪಾಯಗಳಿಗೆ ಮೀರಿದುದಾಯಿತು. ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಭೈರವನಾದವೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಅದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ಘೋಷಣೆಯೇ. ‘ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ಯುದ್ಧಶೈಲಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಥವನ್ನೂ ಏರುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸ್ಥಿರತೆಯೇ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಹ್ನೆ, ಮುಂದೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಇದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಿದ್ದಾರೆ.
ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ, ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಘೋರವಾಗಿ ಹತರಾದ, ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ‘ಯುಗಪತ್’ (ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವುದರಿಂದ ಕವಿ ಸಂಹಾರದ ಏಕಕಾಲಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತರಾದ, ಬಿದ್ದ, ಕ್ಷೀಣರಾದ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಒಡೆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೇಟಗಳುಳ್ಳ ತಲೆಗಳಿಂದ, ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳುಳ್ಳ ತೋಳುಗಳಿಂದ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೊಡೆಗಳಿಂದಲೂ ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ, ನಾನಾ ರೂಪದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಿಂದ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಡೆದ ರಥಗಳಿಂದ, ಚಾಮರಗಳಿಂದ, ಬೀಸಣಿಗೆಗಳಿಂದ, ಛತ್ರಗಳಿಂದ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಆ ಭೂಮಿ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ತುಂಡಾದ ಶೂಲ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಚೂರಾದ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಪ್ರಾಸ-ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ, ಪುಡಿಯಾದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಡಾದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ ಆ ಸಮರಭೂಮಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಪದಗಳ ಈ ದೀರ್ಘ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಾಕ್ಯಗಳಿಲ್ಲ, ಒಂದೇ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ದೃಶ್ಯಪಟ, ಅದರಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಮ ಆತುರರಾಗಿ, ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಲೂ ಸಮರ್ಥರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನ ವಿಜಯದಿಂದಲೂ ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿಯ ಭೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂಷಣನು ಸ್ವತಃ ಬರುವುದನ್ನೂ ಅವನ ವಧೆಯನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ದೃಶ್ಯದ ವರ್ಣನೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ತೃತೀಯಾಂತ ಪದಗಳ ದೀರ್ಘ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಅವನು ಓದುಗನ ಕಣ್ಣೆದುರು ಇಡೀ ರಣಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೇಟಸಹಿತ ತಲೆಗಳು, ತೋಳ್ಬಂದಿಸಹಿತ ತೋಳುಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ವಾಹನಗಳು, ಛತ್ರ-ಧ್ವಜಗಳು ಮೊದಲಾದವು — ಎಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಾಡಿವೆ. ಹೀಗೆ ವೀರರಸದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಭತ್ಸರಸದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥