॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 24ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನು ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾದುದು

ರಾಮನು ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದುದು, ಮುಂಜಾಗ್ರತೆಯ ಉಪದೇಶ, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗುಹಾಪ್ರವೇಶ, ಕವಚಧಾರಣೆ, ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಮಂಗಳಾಶಂಸನೆ, ರುದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಕೋಪ

ಕರ್ಕಶ ಪರಾಕ್ರಮದ ಖರನು ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹೊರಟಾಗ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಅದೇ ಉತ್ಪಾತಸೂಚಕ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡನು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಯಾವುದನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿದ್ದನೋ ಅವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿವೇಕದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹೋಲಿಕೆ ಕವಿಯ ಶಿಲ್ಪ — ಒಂದೇ ನಿಮಿತ್ತ ಮೂಢನಿಗೆ ನಗುವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಿಗೆ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಹಿತಕರವಾದ ಆ ಮಹಾಘೋರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಅಸಹನೆಗೊಂಡ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲೆಂದೇ ಎದ್ದಿರುವ ಈ ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಗುಡುಗುವ, ಒರಟಾದ, ಕತ್ತೆಯ ಬಣ್ಣದ ಕೆಂಪಾದ ಈ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತ ರಕ್ತಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ವಿಚಕ್ಷಣನೇ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳೂ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಚಿನ್ನದ ಬೆನ್ನಿನ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಚಲಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ರೀತಿಯಿಂದ, ಮುಂದೆ ನಮಗೆ ಅಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಸಂಶಯವೂ ಇದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಮಗೆ ಶುಭವಾದವು, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅಶುಭವಾದವು. ‘ಮಮ ಶರಾಃ ಸಧೂಮಾಃ’ (ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿವೆ) ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆಯುಧಗಳೇ ತಾವಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ವೀರರಸವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನೋಽಭಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್’ (ನಮಗೆ ಅಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ) ಎಂದು ಅವಗ್ರಹಸಹಿತವಾಗಿ ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ನೋ ಭಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್’ (ನಮಗೆ ಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ); ಎರಡರ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ನಮಗೆ ಅಭಯ’ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ನಿಮಿತ್ತಪರೀಕ್ಷೆ ಖರನ ಅವಜ್ಞೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಜ್ಞಾನಿಗೂ ಅಜ್ಞಾನಿಗೂ ಇರುವ ಭೇದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ರಾಮನು ತನ್ನ ದೇಹದ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹೋರಾಟ ನಡೆಯಲಿದೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅದುರುತ್ತಿರುವ ಈ ನನ್ನ ತೋಳು ಇದನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿದೆ.’ ಬಲತೋಳಿನ ಅದುರುವಿಕೆ ಪುರುಷನಿಗೆ ವಿಜಯಸೂಚಕ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಖವನ್ನೇ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶೂರನೇ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ನಮಗೆ ಜಯವೂ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಪರಾಜಯವೂ ಇದೆ; ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಕಾಂತಿಯುತವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದವರ ಮುಖ ಕಾಂತಿಹೀನವಾದರೆ ಅವರ ಆಯುಷ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ತಮ್ಮನ ಮುಖಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ ರಾಮನಿಗೆ ಶುಭನಿಮಿತ್ತ. ‘ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ಘೋರವಾದ ಮಹಾಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾರಿಸುತ್ತಿರುವ ಭೇರಿಗಳ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಸೈನ್ಯದ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶುಭವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಆಪತ್ತನ್ನು ಶಂಕಿಸುವ ವಿವೇಕಿಯಾದ ಪುರುಷನು ಮುಂಜಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು’ — ಆಪತ್ತು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ಅದರ ಪ್ರತಿಕಾರವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ‘ಅನಾಗತವಿಧಾನ’ (ಬರಲಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ) ಎಂಬ ಈ ಸೂತ್ರ ಪಂಚತಂತ್ರ ಮೊದಲಾದ ನೀತಿಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ‘ಅನಾಗತವಿಧಾತಾ ಚ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಮತಿಶ್ಚ’ (ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಸಮಯಸ್ಫೂರ್ತಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂದು. ರಾಮನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ನೀತಿಜ್ಞನೂ ಹೌದು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧವನ್ನು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ನಿಮಿತ್ತಪರೀಕ್ಷೆ, ಸಂಗಡಿಗನ ಮುಖಪರೀಕ್ಷೆ, ಶತ್ರುವಿನ ಶಬ್ದಶ್ರವಣ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತ ಕವಿ ರಾಮನ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೇರಿಗಳ ಶಬ್ದವು ಸೈನ್ಯದ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ದೃಶ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅದೇ ನೀತಿನಿಯಮವನ್ನು ತನಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ರಾಮನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆದ್ದರಿಂದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಹಿಡಿದು, ನೀನು ಪರ್ವತದ ದುರ್ಗಮವಾದ, ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ನನ್ನ ಈ ಮಾತಿಗೆ ನೀನು ಎದುರಾಡುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆ, ಮಗೂ, ತಡಮಾಡಬೇಡ, ಹೋಗು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಶೂರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ, ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿವೆ — ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ದುರ್ಗಮವಾದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಅವನು ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ರಾಮನು ‘ಹಂತ, ನಿರ್ಯುಕ್ತಮ್’ (ಆಹಾ, ಸರಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟನು — ‘ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿತು’ ಎಂಬ ಸಂತೋಷ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಂತ’ ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಕವಚದಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ರಾಮನು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಮಹಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಧೂಮಃ ಅಗ್ನಿಃ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಮಹಾನ್ ಅಗ್ನಿಃ’ (ಮಹಾಗ್ನಿ) ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಮಮ ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಶಾಪಿತಃ’ (ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆ) ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಮನಮುಟ್ಟುವ ಮಾತು — ಅಣ್ಣನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಪಾದದ ಆಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ವಾದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಇದೇ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ತಡೆಯಲಾಯಿತು. ‘ಹಂತ ನಿರ್ಯುಕ್ತಮ್’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನಂತಿದೆ — ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷತೆಯೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಚಿಂತೆಯಾಗಿತ್ತು. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಕವಚಧಾರಣೆ ವಿರಳ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕವಚವನ್ನು ತೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಬೆಂಕಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕಾಡಿನ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿದನು. ಅನಂತರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಚಾರಣರೊಡನೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ‘ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ನೆಲೆನಿಂತರು. ‘ಚಕ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವನು (ವಿಷ್ಣು) ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸುರರನ್ನು ಜಯಿಸಿದಂತೆ ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೌಲಸ್ತ್ಯರಾದ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಜಯಿಸಲಿ’ ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಗಳ ರಾಕ್ಷಸರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ; ಯುದ್ಧ ಹೇಗಾಗುವುದೋ?’ ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ವಿಜಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಇದೇ ಮಂಗಳಾಶಂಸನೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ (23.26–29) ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಾರಿ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಮಂಗಳಾಶಂಸನೆ, ಅನಂತರ ಸಂಶಯ. ‘ಯುದ್ಧ ಹೇಗಾಗುವುದೋ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಓದುಗನದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅದನ್ನು ಕವಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ … ಮತ್ತು ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮ’ ಎಂಬ ಈ ವಿಷಮತೆಯೇ ಈ ಕಾಂಡಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ. ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಸಮಾಗಮವು ರಾಮನ ಕರ್ಮದ ಲೋಕೋತ್ತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಧಾರಣ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ದೇವತೆಗಳು ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ’ (ನೆಲೆನಿಂತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ, ಗಣಗಳೊಡನೆ ಸಿದ್ಧರೂ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ಕುತೂಹಲಗೊಂಡು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿಂತರು. ಸಂಗ್ರಾಮದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದವು — ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಮಿತ್ರರಿಗೂ ವ್ಯಥೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಅತಿಶಯ. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ಆ ರಾಮನ ಅಪ್ರತಿಮ ರೂಪವು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರುದ್ರನ ರೂಪದಂತಾಯಿತು. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮನ್’ (ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವವನು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಶೇಷಣ — ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಾಡುವವನು. ಹೀಗೆ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಗಂಭೀರವಾದ ಮೊಳಗಿನ, ಘೋರವಾದ ಗುರಾಣಿ-ಆಯುಧ-ಧ್ವಜಗಳುಳ್ಳ ಯಾತುಧಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಬಂದು ಮುಟ್ಟಿತು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಸೈನ್ಯದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರೋಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವ, ಪರಸ್ಪರ ಎದುರುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ, ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿರುವ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿರುವ, ದುಂದುಭಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿತು. ಹೀಗೆ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಶ್ರವ್ಯದತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣದಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಭಯಾತ್ ವಿವ್ಯಥಿರೇ’ (ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದವು) ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನೋಡುವವರನ್ನೂ ತತ್ತರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನಡುಗುವಂತೆ. ರುದ್ರನೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಉಪಮಾನವನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಸೂಚಿಸಿ ಅನಂತರ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯದ ವಿಶೇಷಣವಾದ ‘ಗಂಭೀರನಿರ್ಹ್ರಾದಮ್’ (ಗಂಭೀರವಾದ ಮೊಳಗುಳ್ಳದ್ದು) ರಾಮನ ‘ಜ್ಯಾಸ್ವನೈಃ ಪೂರಯನ್ ದಿಶಃ’ (ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯೊಡನೆ ವಿರೋಧವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನ ಹೆದೆಯ ನಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ. ರಾಕ್ಷಸರ ಆಕಳಿಕೆ ಮತ್ತು ದುಂದುಭಿಘಾತ ಯುದ್ಧಪೂರ್ವಕಾಲದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು.

ಅವರ ಅತಿ ತುಮುಲವಾದ ಶಬ್ದವು ಆ ಕಾಡನ್ನು ತುಂಬಿತು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಕಾಡಿನ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಎಲ್ಲಿ ನಿಃಶಬ್ದವಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿದವು, ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡಲೂ ಇಲ್ಲ — ಹಿಂಸ್ರಜಂತುಗಳೂ ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಭೀಷಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮಹಾವೇಗದ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಗಂಭೀರವಾದ, ಸಾಗರದಂತಹ ಆ ಸೈನ್ಯವು ರಾಮನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿತು. ಯುದ್ಧಪಂಡಿತನಾದ ರಾಮನೂ ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣಾಡಿಸುತ್ತ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಆ ಖರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಭಯಂಕರವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು, ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿರಿದು, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ತೀವ್ರವಾದ ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು; ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ನೋಡಲಾಗದವನಾದನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವನದೇವತೆಗಳು ತತ್ತರಿಸಿದವು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ತರುತ್ತಾನೆ — ಆಗ ರೋಷಗೊಂಡ ಆ ರಾಮನ ರೂಪವು ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದ ಪಿನಾಕಿಯ (ಶಿವನ) ರೂಪದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಇಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞಧ್ವಂಸದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಕೋಪ ಕೇವಲ ಮಾನುಷವಲ್ಲ, ದಿವ್ಯವಾದುದು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರೊಡನೆಯೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳ ಓಟವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಉತ್ಪಾತವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಮುಂದುವರಿಕೆಯೇ. ‘ಸಾಗರೋಪಮಮ್ ಅನೀಕಮ್’ (ಸಾಗರದಂತಹ ಸೈನ್ಯ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರೆದುರು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನು ‘ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿ’ಯಂತೆ — ನೀರು ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಯ ವಿರೋಧ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದ ಪಿನಾಕಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನವನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬನೇ ದೇವನು ಇಡೀ ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ದೇವಸಮೂಹವನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದ್ದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಬಿಂದುವಿನಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಂಗ್ರಾಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ