॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 23ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಖರನ ಸೇನಾಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳು

ರಕ್ತದ ಮಳೆ, ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತ ಪರಿವೇಷ, ಕಬಂಧದರ್ಶನ, ಪರ್ವವಲ್ಲದ ದಿನ ರಾಹುಗ್ರಹಣ, ಖರನ ಅಂಗಗಳ ಅದುರುವಿಕೆ, ಉತ್ಪಾತಗಳ ಅವಜ್ಞೆ, ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಮಂಗಳವಚನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜಾದ ಖರನ ಸೈನ್ಯವು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊರಟ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಘೋರವೂ ಅಮಂಗಳಕರವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಅದರ ಮೇಲೆ ಕತ್ತೆಯ ಬಣ್ಣದ ಕೆಂಪಾದ, ಭೀಕರವಾಗಿ ಗುಡುಗುವ ಮಹಾಮೇಘವು ರಕ್ತದ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿತು. ರಕ್ತದ ಮಳೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವಿನಾಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿಹ್ನೆ. ಅನಂತರ ಖರನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳು ಹೂವುಗಳು ಹರಡಿದ್ದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಕಾರಣವಾಗಿ ಮುಗ್ಗರಿಸಿ ಬಿದ್ದವು — ಎಡವಲು ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲದಲ್ಲೇ ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವಿದವು ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದ ಸುತ್ತ ಕಪ್ಪಾದ, ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ಪರಿವೇಷ (ಪ್ರಭಾವಲಯ) ಉಂಟಾಯಿತು, ಅದು ಅಲಾತಚಕ್ರದಂತಿತ್ತು — ಅಲಾತಚಕ್ರವೆಂದರೆ ಸುತ್ತಿಸಿದ ಕೊಳ್ಳಿಯಿಂದಾಗುವ ವೃತ್ತ. ಅನಂತರ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಮಹಾಕಾಯದ ಹದ್ದೊಂದು ಬಂದು ಖರನ ರಥದ ಚಿನ್ನದ ದಂಡವುಳ್ಳ ಎತ್ತರದ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿತು. ಧ್ವಜವು ವಿಜಯದ ಚಿಹ್ನೆ, ಅಲ್ಲೇ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪಕ್ಷಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ಸೈನ್ಯದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ಕಶ ದನಿಯ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ವಿವಿಧ ವಿಕಾರ ನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಆಕಾಶದಿಂದ ಮಳೆ, ಅನಂತರ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುದುರೆಗಳ ಎಡವುವಿಕೆ, ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪರಿವೇಷ, ಅನಂತರ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು, ಕೊನೆಗೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಆರ್ತನಾದ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮೇಲೆಯೂ ಕೆಳಗೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಇಡೀ ಪರಿಸರವನ್ನು ಭಯದಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯದ ವಿಶೇಷಣವಾದ ‘ಅಶಿವಮ್’ (ಅಮಂಗಳಕರ) ಎಂಬ ಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಿವ್ಯ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಭೌಮ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉತ್ಪಾತಗಳೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಮೂರಕ್ಕೂ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಖರನ ಸೈನ್ಯವಾದರೋ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ, ಮಹಾಧ್ವನಿಯ ನರಿಗಳು ಭೈರವಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಊಳಿಟ್ಟವು; ಅದು ಯಾತುಧಾನರಿಗೆ (ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ) ಅಮಂಗಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಮದಸ್ರವಿಸುವ ಆನೆಗಳಂತಿದ್ದ, ನೀರನ್ನೂ ರಕ್ತವನ್ನೂ ಹೊತ್ತ ಭಯಂಕರ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದವು — ಮದಸ್ರವಿಸುವ ಆನೆಗಳಂತಿರುವ ಮೋಡಗಳು ನೀರನ್ನೂ ರಕ್ತವನ್ನೂ ಹೊತ್ತು ಇಡೀ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದವು. ಅನಂತರ ಘೋರವಾದ, ದಟ್ಟವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿಯಿತು; ದಿಕ್ಕುಗಳಾಗಲಿ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳಾಗಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಹಸಿರಕ್ತದ ಬಣ್ಣದ ಪ್ರಭೆ ಹರಡಿತು, ಘೋರವಾದ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಖರನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದವು. ಭಯವನ್ನು ಸಾರುವ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಗಳೂ ನರಿಗಳೂ ಹದ್ದುಗಳೂ ಕಿರುಚಿದವು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಮಂಗಳಕರವಾದ, ಘೋರದರ್ಶನದ ನರಿಗಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಗುಳುವ ಮುಖಗಳಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಎದುರು ಊಳಿಟ್ಟವು. ಸೂರ್ಯನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಪರಿಘದಂತೆ ಕಾಣುವ ಕಬಂಧವೊಂದು ಕಾಣಿಸಿತು. ಮಹಾಗ್ರಹವಾದ ಸ್ವರ್ಭಾನುವು (ರಾಹುವು) ಪರ್ವವಲ್ಲದ ದಿನದಲ್ಲೇ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ಗಾಳಿ ರಭಸದಿಂದ ಬೀಸಿತು, ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆಲದಿಂದ ಆಕಾಶದತ್ತ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಬಂಧ’ ಎಂದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಮುಂಡದ ಆಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದು ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಯದ ಸೂಚಕ. ‘ಸ್ವರ್ಭಾನುಃ ಅಪರ್ವಣಿ’ (ಪರ್ವವಲ್ಲದ ದಿನ ರಾಹು) ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಂಕರ — ಗ್ರಹಣವು ಪರ್ವದಿನದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರ್ವವಲ್ಲದ ದಿನ ಗ್ರಹಣವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮಭಂಗವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕೇವಲ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಋತದ (ವಿಶ್ವನಿಯಮದ) ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನರಿಗಳ ಜ್ವಾಲೆಯುಗುಳುವ ಮುಖವಾದರೋ ಕಾವ್ಯಕಲ್ಪನೆಯ ಶಿಖರ — ಕಾಡುಮೃಗಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಹೊರಬರುವುದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಉತ್ಪಾತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಧ್ಯ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾತುಧಾನರಿಗೇ ಅಮಂಗಳಕರ ಎಂದು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ರಾತ್ರಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಂತಹ ಕಾಂತಿಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮೂಡಿದವು; ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಅಡಗಿಕೊಂಡವು, ಕಮಲದ ಹೂವುಗಳು ಮುದುಡಿದವು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಲ್ಲದವಾದವು, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮೋಡದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಧೂಳು ಮೇಲೆದ್ದಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಶಾರಿಕೆಗಳು (ಮೈನಾ ಹಕ್ಕಿಗಳು) ‘ಚೀಚೀಕೂಚೀ’ ಎಂದು ಕೂಗತೊಡಗಿದವು — ಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿಕಾರವಾದ ಶಬ್ದವೂ ಉತ್ಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆರ್ಭಟದೊಡನೆ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಉಲ್ಕೆಗಳೂ ಬಿದ್ದವು. ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿಯೂ ನಡುಗಿತು. ಹೀಗೆ ಪಂಚಭೂತಗಳೆಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದೆ ಧೂಳು ಏಳುತ್ತದೆ, ತೇಜಸ್ಸು ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿದೆ, ನೀರು ರಕ್ತಮಯವಾಗಿದೆ, ಆಕಾಶ ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಖರನ ದೇಹವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ — ರಥದಲ್ಲಿದ್ದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಅವನ ಎಡತೋಳು ಅದುರಿತು, ಸ್ವರ ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿತು; ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಬಾಹ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ದೇಹದ ನಿಮಿತ್ತಗಳತ್ತ ಸಾಗುವ ಈ ಗತಿ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ. ‘ವಿನಾ’ (ಇಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ರಾತ್ರಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮರಗಳು, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದೆ ಧೂಳು, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ಕೆಂಪುಪ್ರಭೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಶಿಲ್ಪ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕಾರಣದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವದ ಭಂಗವೇ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಖರನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಚಿಹ್ನೆಗಳು — ತೋಳಿನ ಅದುರುವಿಕೆ, ಸ್ವರಭಂಗ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣೀರು; ಇವುಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಡ ಅಂಗದ ಅದುರುವಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಧೀಮತಃ’ (ಬುದ್ಧಿವಂತನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಗರ್ಭಿತ — ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದವನು ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದನು, ಇವನಾದರೋ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವನ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನೋವೂ ಉಂಟಾಯಿತು, ಆದರೂ ಅವನು ಮೋಹದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ — ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಇದು ಶೂರತೆಯಲ್ಲ, ಅಜ್ಞಾನವೇ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎದ್ದಿದ್ದ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಆ ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಖರನು ನಗುತ್ತ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಲಶಾಲಿಯು ದುರ್ಬಲರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದಂತೆ, ನನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಎದ್ದಿರುವ ಘೋರದರ್ಶನದ ಈ ಎಲ್ಲ ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ನಾನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಕೆಡವಬಲ್ಲೆ; ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಾನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಮರಣಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸನ ದರ್ಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಲದಿಂದ ಮದಿಸಿದ ಆ ರಾಘವನನ್ನೂ ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿಂದಿರುಗಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಖರನ ಈ ನುಡಿ ಹಿಂದೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೋಪದ ಪರಿಣಾಮವೇ. ಖರನ ಈ ನುಡಿ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಕೆಡವುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವ ಮಾತು. ಇದು ‘ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ’ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಅಲಂಕಾರವೇ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇನೆಂದು ಹೇಳುವವನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್’ (ನಗುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತಹದು — ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಗು, ವಿವೇಕದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದರ್ಪ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಖರನು ಜೋರಾಗಿ ನಗತೊಡಗಿದನು’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಕ್ಷುದ್ರನನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಹಾದರ್ಪಿಯನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತ ರಾಮನ ವಿಜಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮಹತ್ತರವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಈ ವಿಪತ್ತು ಒದಗಿದೆಯೋ ಆ ನನ್ನ ತಂಗಿ ಅವರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದು ಸಫಲಮನೋರಥಳಾಗಲಿ. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಹಿಂದೆಂದೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪರಾಜಯವಾಗಿಲ್ಲ; ಇದು ನಿಮಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಾನು ಮದಿಸಿದ ಐರಾವತದ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ, ವಜ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ದೇವರಾಜನನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ, ಇನ್ನು ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಾನವರ ಮಾತೇನು?’ ಅವನ ಈ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿತು — ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿಯೂ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಮೂಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಬಯಸುವ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಚಾರಣರೊಡನೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು; ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿದರು — ‘ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರೆಂದು ಮಾನ್ಯರಾದವರಿಗೂ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ. ಚಕ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ವಿಷ್ಣುವು ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸುರರನ್ನು ಜಯಿಸಿದಂತೆ ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೌಲಸ್ತ್ಯರಾದ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಜಯಿಸಲಿ.’ ಇದನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಕುತೂಹಲಗೊಂಡು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು. ‘ಗತಾಯುಷಾಮ್’ (ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿದವರ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಫಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಪಕ್ಷದಿಂದ ದೇವಪಕ್ಷದತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಋಷಿ-ದೇವತೆಗಳ ಮಂಗಳಾಶಂಸನೆ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ — ಇದರಿಂದ ಧರ್ಮ ಯಾರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಓದುಗನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಭ್ಯಃ ಸ್ವಸ್ತಿ’ (ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಸುರವಿಜಯದೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಹೋಲಿಸುವುದು ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾವಪಾಶಿತಾ’ (ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾದುದು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೈನ್ಯದ ಹರ್ಷದೊಡನೆ ಸೇರಿ ಕರುಣವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಹರ್ಷಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ಮರಣವನ್ನೇ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಖರನು ವೇಗವಾಗಿ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಭಾಗದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಹನ್ನೆರಡು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಹೊರಟರು — ಶ್ಯೇನಗಾಮಿ, ಪೃಥುಗ್ರೀವ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ವಿಹಂಗಮ, ದುರ್ಜಯ, ಕರವೀರಾಕ್ಷ, ಪರುಷ, ಕಾಲಕಾರ್ಮುಕ, ಹೇಮಮಾಲಿ, ಮಹಾಮಾಲಿ, ಸರ್ಪಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ರುಧಿರಾಶನ. ಮಹಾಕಪಾಲ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ, ಪ್ರಮಾಥ, ತ್ರಿಶಿರ — ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಈ ನಾಲ್ವರು ದೂಷಣನನ್ನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಭಯಂಕರ ವೇಗದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ಸೈನ್ಯವು, ಗ್ರಹಗಳ ಮಾಲೆ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವಂತೆ, ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ಸಮೀಪಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಗ್ರಹಮಾಲೆ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನುಂಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಸೈನ್ಯ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸೋಲಿಸಲಾರದು. ಹೀಗೆ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗವು ಸೈನ್ಯವು ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುವುದರೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅದೇ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡು ವೀರರ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯ ನಾಲ್ವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲ; ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಮೊದಲೇ ಅವರ ಪರಿಚಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಕಪಾಲ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ, ಪ್ರಮಾಥರು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ತ್ರಿಶಿರನಾದರೋ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೆಸರುಗಳು ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದ ಸೂತ್ರಧಾರಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ದೂಷಣನು ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದಾನೆ, ಖರನು ಮುಂದೆ — ಈ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮಾಲಾ ಗ್ರಹಾಣಾಮ್’ (ಗ್ರಹಗಳ ಮಾಲೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಗ್ರಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ