ಸರ್ಗ
ಖರನ ಸೇನಾಸನ್ನಾಹ ಮತ್ತು ಪಂಚವಟಿಯತ್ತ ಪ್ರಯಾಣ
ಖರನ ಕೋಪದ ಮಾತು ಮತ್ತು ರಾಮವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ದೂಷಣನಿಗೆ ಸೇನಾಸನ್ನಾಹದ ಆಜ್ಞೆ, ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ಮಹಾರಥದ ವರ್ಣನೆ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರ ನಿರ್ಗಮನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಿಂದ ಬಹುವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮರುನುಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಶೂರನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಹೆಸರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಖರವಾದ (ಒರಟಾದ) ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ನಿನಗಾದ ಅಪಮಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ನನ್ನ ಅತುಲವಾದ ಕೋಪವನ್ನು ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಸಮುದ್ರದ ಉಪ್ಪುನೀರಿನಂತೆ ತಡೆಯಲಾಗದು’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ವೇಗದಿಂದ ಉಕ್ಕಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾಗದಂತೆ ಈ ಕೋಪವನ್ನೂ ತಡೆಯಲಾಗದು. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೀರ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ದುಶ್ಚರಿತ್ರೆಯಿಂದಲೇ ಹತನಾಗಿ ಇಂದು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.’ ತಂಗಿಗೆ ಅವನು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿ, ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಬಿಡು; ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅವನ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸೀ, ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಹತನಾಗಿ, ಪ್ರಾಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ರಾಮನ ಬಿಸಿಯಾದ ರಕ್ತವನ್ನು ನೀನು ಕುಡಿಯುವೆ.’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತಳಾದಳು, ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೊಗಳಿದಳು. ‘ಮೌರ್ಖ್ಯಾತ್’ (ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಈ ಹೊಗಳಿಕೆ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಖರನ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಅವನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ. ‘ಖರಃ ಖರತರಂ ವಚಃ’ (ಖರನು ಖರತರವಾದ ಮಾತನ್ನು) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥದೊಡನೆ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ಖರನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ರಾಕ್ಷಸನು ‘ಖರ’ಕ್ಕಿಂತಲೂ (ಒರಟಿಗಿಂತಲೂ) ಒರಟಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕೊನೆಗೆ ಅವನಿಗೇ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತಪಾನದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು, ಆದರೂ ಅದನ್ನು ತಂಗಿಯ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಮೊದಲು ಅವಳಿಂದ ಕಟುವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅನಂತರ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ಆಗ ದೂಷಣನೆಂಬ ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು. ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದ, ಭಯಂಕರ ವೇಗದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸು’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ವರ್ಣನೆಯೂ ಭಯಂಕರ — ಅವರು ಕಪ್ಪು ಮೋಡಗಳ ಬಣ್ಣದವರು, ಲೋಕಹಿಂಸೆಯಲ್ಲೇ ವಿಹರಿಸುವವರು, ಸಕಲ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹಿತರಾದವರು. ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ಸನ್ನಾಹವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸು, ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ, ವಿವಿಧ ಹರಿತವಾದ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನೂ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪೌಲಸ್ತ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲೇ ಹೊರಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಯುದ್ಧಕೋವಿದನಾದ ನಾನು ದುರ್ವಿನೀತನಾದ ರಾಮನ ವಧೆಗಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕ್ರೂರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಮಧುರವಾದ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಶೈಲಿ. ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಅದು ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನಿಂದ ಅಷ್ಟು ಮಂದಿ ಹತರಾದರು ಎಂದು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಥೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಅಳತೆಗೋಲು. ಸೇನಾಪತಿಯ ‘ದೂಷಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಇತರರನ್ನು ದೂಷಿಸುವವನು (ಕೆಡಿಸುವವನು).
ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ದೂಷಣನು ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ಮಹಾರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು; ಅದಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಕವಿ ರಥದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಮೇರುಶಿಖರದ ಆಕಾರದ್ದು, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಚಿನ್ನದ ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದ ವಿಶಾಲವಾದುದು, ವೈಡೂರ್ಯದ ನೊಗದ ಕಂಬವುಳ್ಳದ್ದು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಮೀನುಗಳು, ಹೂವುಗಳು, ಮರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು, ಮಂಗಳಕರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಧ್ವಜದಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು, ಉತ್ತಮವಾದ ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು, ಒಳ್ಳೆಯ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅಂತಹ ರಥವನ್ನು ಆ ಖರನು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಏರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಯಾವ ರಥದ ಮೇಲೆ ಮಂಗಳಕರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಅಚ್ಚೊತ್ತಿವೆಯೋ ಅದನ್ನೇರಿ ಖರನು ಅಮಂಗಳದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಮಂಗಳಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ರಥ ಅವನ ಕೊನೆಯ ರಥವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಸೂರ್ಯವರ್ಣವೂ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೋಲಬೇಕಾದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರಥವರ್ಣನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ‘ಅಲಂಕಾರಪ್ರಚುರ’ ಶೈಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಣಿಗಳು, ಚಿನ್ನ, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ರಥವನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ರಥವನ್ನೇರಿದ ಖರನು ಮಾತ್ರ ಕ್ಷುದ್ರನೇ. ‘ಅಮರ್ಷಾತ್ ಆರುರೋಹ’ (ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಏರಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನು ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದಲ್ಲ, ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿಯೇ ರಥವನ್ನೇರಿದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಥಗಳು, ಗುರಾಣಿಗಳು, ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಖರನೂ ದೂಷಣನೂ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ‘ಹೊರಡಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅನಂತರ ಘೋರವಾದ ಗುರಾಣಿಗಳು, ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವು ಮಹಾನಾದದಿಂದಲೂ ಮಹಾವೇಗದಿಂದಲೂ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟಿತು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಅವರ ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಮುದ್ಗರಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗಗಳು, ಚಕ್ರಗಳು, ತೋಮರಗಳು; ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧಗಳು, ಘೋರವಾದ ಪರಿಘಗಳು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಕತ್ತಿಗಳು, ಒನಕೆಗಳು, ವಜ್ರಗಳು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲವೂ ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಅತಿಘೋರರಾದ, ಖರನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಆಯುಧಗಳ ಈ ದೀರ್ಘವಾದ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ವಿಜಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಘೋರಚರ್ಮಾಯುಧಧ್ವಜಮ್’ (ಘೋರವಾದ ಗುರಾಣಿ, ಆಯುಧ, ಧ್ವಜಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಖರ-ದೂಷಣರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಅನಂತರ ಸೈನ್ಯದ ನಿರ್ಗಮನದಲ್ಲಿ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಸೈನ್ಯದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಯುಧಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
ನೋಡಲು ಭಯಂಕರರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಧಾವಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಖರನ ರಥವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹೊರಟಿತು — ಮೊದಲು ಸೈನ್ಯ, ಅನಂತರ ಸೇನಾನಾಯಕ ಎಂಬ ಕ್ರಮ. ಅನಂತರ ಸಾರಥಿಯು ಖರನ ಮನಸ್ಸನ್ನರಿತು ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶತ್ರುಘಾತಿಯಾದ ಖರನ ಆ ರಥವು ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತ ತನ್ನ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವಾದರೋ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೋಪ ಹೆಚ್ಚಿದ, ಕರ್ಕಶ ದನಿಯ ಖರನು ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆಗಾಗಿ ಯಮನಂತೆ ಆತುರಪಡುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು; ಆ ಮಹಾಬಲನು ಕಲ್ಲುಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡದಂತಿದ್ದನು. ‘ಅಶ್ಮವರ್ಷವಾನ್ ಮೇಘಃ’ (ಕಲ್ಲುಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಖರನ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೂ ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತದೆ, ಇವನಾದರೋ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು. ಹೀಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಜ್ಜಾದ ಖರನು ಪಂಚವಟಿಯತ್ತ ಹೊರಟನು, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಶಾಮ್ಯ ತಂ ರಥಗತಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ, ಅವು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸುತ್ತುವರಿಯುವ ದೃಶ್ಯ ಲುಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ‘ಅಂತಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಖರನದೇ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಧ್ವನಿ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥