॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 21ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮರುವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಖರನ ಪ್ರಚೋದನೆ

ಖರನ ಸಾಂತ್ವನ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯ ನಿವೇದನೆ, ಶೋಕಸಾಗರದ ರೂಪಕ, ರಾಮವಧೆಯ ಯಾಚನೆ, ಖರನ ಹೀಯಾಳಿಕೆ, ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದನು, ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಖರನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಖರನು ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಅನರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ — ‘ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲೆಂದೇ ನಾನು ಆ ಶೂರರಾದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದ್ದೆನು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ತನಗಿರುವ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವರು ನನ್ನ ಭಕ್ತರು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರು, ಯಾವಾಗಲೂ ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿಗಳು; ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರುವುದಂತೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.’ ಈ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಅವಧ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಸೈನಿಕರೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು; ಇದರಿಂದ ಖರನ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆ ನೀನು ‘ಹಾ ನಾಥಾ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತ ಹಾವಿನಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನಾನು ನಿನಗೆ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಇರುವಾಗ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದವಳಂತೆ ಏಕೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತೀಯೆ? ಏಳು, ಏಳು, ಹೀಗಾಗಬೇಡ, ಹೀಗಾಗಬೇಡ, ಈ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಡು.’ ಹೀಗೆ ಖರನಿಂದ ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕಂಬನಿತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಅಣ್ಣನಾದ ಖರನಿಗೆ ಮರುನುಡಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂತ್ವನವೂ ದರ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದುದೇ, ಕರುಣೆಯಿಂದಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಖರನು ತಂಗಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗಾದ ಅವಮಾನವನ್ನು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸಾಂತ್ವನರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ತಿರಸ್ಕಾರದ ವಾಸನೆಯುಳ್ಳವು. ‘ನ ನ ಕುರ್ಯುಃ’ (ಮಾಡದಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ ನಿಷೇಧ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈಗಷ್ಟೇ ನಾನು ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸಂತೈಸಿದೆ. ಆಗ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ನೀನು ಘೋರರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದೆ; ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೋದರು. ಆದರೆ ರೋಷಭರಿತರಾಗಿ ಶೂಲ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮರ್ಮಭೇದಕವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಭಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾವೇಗದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನ ಆ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಭೀತಿಯುಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಭಯಗೊಂಡು, ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ, ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಭಯವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ರೂಪಕದಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ವಿಷಾದಗಳೇ ಮೊಸಳೆಗಳಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಭೀತಿಗಳೇ ಅಲೆಗಳ ಸಾಲಾಗಿರುವ ಅಂತಹ ವಿಶಾಲವಾದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಈಗ ಏಕೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಆ ಹತರಾದವರನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ಈ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನಿಂದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನೂ ಆತ್ಮದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಅಣ್ಣನ ಮೇಲಿನ ದೂರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಮ ಪದವೀಮ್’ (ನನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವಳದೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹೋದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೂ ಹೊಣೆಯಿದೆ ಎಂದು ಅವಳೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ಅವಳು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳ ಮಾತು ಯಾಚನೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಮೇಲೂ ಹತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೂ ನಿನಗೆ ಕನಿಕರವಿದ್ದರೆ, ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ನಿನಗೆ ಶಕ್ತಿಯಾಗಲಿ ತೇಜಸ್ಸಾಗಲಿ ಇದ್ದರೆ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿರುವ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ನನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಇಂದು ನೀನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಾಚಿಕೆಗೆಟ್ಟ ನಾನು ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಬೆದರಿಕೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ಅನಂತರ ಅವಳ ಮಾತು ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಹೀಯಾಳಿಕೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ನೀನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರೆ. ನೀನು ಕೇವಲ ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವವನು, ನಿಜವಾಗಿ ಶೂರನಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೀನೇ ಸುಳ್ಳಾಗಿ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಕುಲಕಳಂಕನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ತೊಲಗಿಹೋಗು.’ ‘ಶೂರಮಾನೀ ನ ಶೂರಃ’ (ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡವನು, ಶೂರನಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ಖರನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಿರಸ್ಕಾರದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಯಾಚನೆ ಖರನ ಕೋಪಾಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಯಂತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಪಯಾಹಿ ಜನಸ್ಥಾನಾತ್’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ‘ಮಾನುಷೌ ತೌ ನ ಶಕ್ನೋಷಿ’ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ತದ್ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮವಿದೆ; ನಡುವೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ‘ಜಹಿ ತ್ವಂ ಸಮರೇ ಮೂಢ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವಿದೆ.

ಅವಳು ಮತ್ತೆ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮನುಷ್ಯರಾದ ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ, ಸತ್ತ್ವಹೀನನೂ ಅಲ್ಪವೀರ್ಯನೂ ಆದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಎಂತಹದು? ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೋತು ನೀನು ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನು, ಅವನಿಂದಲೇ ನಾನು ಹೀಗೆ ವಿರೂಪಗೊಂಡೆನು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ವೈರವನ್ನೂ ಖರನ ವೈರವನ್ನೂ ಒಂದಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ತಾನೇ ವಿರೂಪಗೊಂಡವಳು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅವನದೇ ಕುಲಗೌರವದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ, ಬಿರುಕಿನಂತಹ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಾರ್ತಳಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಳು; ಕೈಗಳಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಅತ್ತಳು. ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಬಿದ್ದಿದ್ದಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ — ಈ ವೃತ್ತದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಅವಳ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳೂ ಕೇವಲ ಖರನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಆದವು, ಅವಳು ಮಾತ್ರ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಳು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರದರೋದರೀ’ (ಬಿರುಕಿನಂತಹ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ವಿಕೃತ ರೂಪವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಕರುಣದ ಬದಲು ಬೀಭತ್ಸವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶೈಲಿವಿಶೇಷ — ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಶೋಕವನ್ನೂ ರಸಭಂಗವಿಲ್ಲದೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ