ಸರ್ಗ
ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ
ರಾಕ್ಷಸರ ಆಗಮನ, ರಾಮನ ಧರ್ಮವಚನ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಅವರ ವಧೆ, ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮರುವಿಲಾಪ
ಅನಂತರ ಘೋರಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ರಾಘವನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತೋರಿಸಿದಳು. ಅವರು ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದರ್ಶನಕ್ರಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಘವನು ಆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯನ್ನೂ ಬಂದಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರೀ, ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸೀತೆಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರು; ಇವಳ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಇವರನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲ ಚಿಂತೆ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಅನಂತರವೇ ಯುದ್ಧ; ಅಲ್ಲದೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗೆ ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು ಎಂಬ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ. ತನ್ನನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾ ವಹಿಸಿದನು — ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವಿವಾದವೂ ಇಲ್ಲ, ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೂ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಮಾತಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವುದು — ಸಿದ್ಧನಾಗಿಯೇ ಅವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ವೀರನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಭಯಂಕರ ಆಡಂಬರ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ — ಯಮನಿಗೆ ಸಮರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ರಾಮನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಷ್ಟೇ; ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲ, ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲ.
ರಾಮನ ಮಾತು ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಪರಿಚಯ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ. ಮೊದಲು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾವು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು, ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು; ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಂಚರಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ತಾಪಸರಾದ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಾದ ನಾವು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ; ನೀವು ಏಕೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತೀರಿ?’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿರಪರಾಧಿಗಳಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಹಿಂಸೆ ಅಧರ್ಮವೇ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಿರುಕುಳ ಕೊಡುವ, ಪಾಪಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಋಷಿಗಳ ನಿಯೋಗದಂತೆ ನಾನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೈರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಋಷಿಗಳ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯೇ ಅವನ ಪ್ರಯೋಜನ, ಪ್ರತೀಕಾರವಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡೂ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿಮಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾದರೆ ಇಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿರುಗಬೇಡಿ; ಪ್ರಾಣಗಳು ನಿಮಗೆ ಬೇಕಾದರೆ, ನಿಶಾಚರರೇ, ಹಿಂದಿರುಗಿ.’ ಶತ್ರುವಿಗೂ ಓಡಿಹೋಗಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಆರ್ಯನ ಲಕ್ಷಣ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮಯುದ್ಧನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶವು ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಆದುದು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾದರು. ಕವಿ ಅವರನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಘ್ನಾಃ ಶೂಲಪಾಣಯಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದವರು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಅಧರ್ಮವೂ ಶಸ್ತ್ರವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳವರು, ಘೋರರು, ಒರಟರು; ರಾಮನಾದರೋ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿದವನು; ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ಒಂದೆಡೆ ಕೋಪದಿಂದ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ. ಅವರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮನುಷ್ಯನೇ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಮ್ಮ ಒಡೆಯ ಖರನ ಕೋಪವನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿ ನೀನೇ ನಮ್ಮಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತತ್ಕ್ಷಣ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ಒಬ್ಬನೇ ಆದ ನಿನಗೆ ಏನು ಶಕ್ತಿಯಿದೆ, ಅನೇಕರಾದ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾದರೂ? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುವ ಮಾತಂತೂ ಹಾಗಿರಲಿ. ನಮ್ಮ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಪರಿಘಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದಲೂ ಹತನಾಗಿ ನೀನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ತೊರೆಯುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಂರಬ್ಧರಾದ ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದರು. ಅವರ ಗರ್ವ ಖರನ ಗರ್ವದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯೇ; ಸಂಖ್ಯಾಬಲವೇ ಅವರ ಯುಕ್ತಿ, ಅದು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲಿದೆ. ‘ಕಾ ಹಿ ತೇ ಶಕ್ತಿರೇಕಸ್ಯ’ (ಒಬ್ಬನೇ ಆದ ನಿನಗೆ ಏನು ಶಕ್ತಿ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮುಂದಿನ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳೇ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಿವೆ — ಕವಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೇ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೊರೆಯುವ ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಮಾತೂ ವಿಡಂಬನಾರೂಪವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಬಿಲ್ಲು ಅವರ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ.
ಅವರು ಜಯಿಸಲಾಗದ ರಾಘವನತ್ತ ಆ ಶೂಲಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದರೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಮಾನತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶೂಲಗಳು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳು; ಒಂದೂ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ, ಒಂದೂ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಸೆದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ನಾರಾಚಗಳನ್ನು (ಉಕ್ಕಿನ ಬಾಣಗಳನ್ನು) ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು; ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸೆಳೆದು ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರಾಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಇಂದ್ರ-ವಜ್ರಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ದಿವ್ಯಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಬಾಣಗಳು ವೇಗದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಎದೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದು, ಹುತ್ತದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಆಗ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಹಾವು-ಹುತ್ತಗಳ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ದೃಶ್ಯಾತ್ಮಕ — ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದ ಬಾಣಗಳು ಎದೆಯಿಂದ ಹೊರಬರುವಾಗ ಹುತ್ತದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಹೃದಯಗಳು ಒಡೆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದರು — ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮಿಂದು, ವಿಕಾರವಾಗಿ, ಪ್ರಾಣಹೀನರಾಗಿ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಚಲನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ನಿಶ್ಚಲತೆಯನ್ನು; ಹೀಗೆ ಜೀವನದಿಂದ ಮರಣದತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣವು ಚಿತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಇಡೀ ಯುದ್ಧ ಐದೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಯಾವ ಆಯಾಸವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನ ಗರ್ವೋಕ್ತಿಗಳು ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದ್ದವು, ಇಲ್ಲಿ ವಧೆ ಐದೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಮಾತಿನ ವಿಸ್ತಾರ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪ; ಈ ವಿರೋಧ ಕವಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಿತವಾದುದು.
ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತಳಾಗಿ ಖರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಆರ್ತಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಕವಿ ಆಗ ಅವಳನ್ನು ‘ಕಿಂಚಿತ್ಸಂಶುಷ್ಕಶೋಣಿತಾ’ (ರಕ್ತ ಸ್ವಲ್ಪ ಒಣಗಿದವಳು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳ ಗಾಯದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಕ್ತ ಈಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಒಣಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕಾಲದ ಗತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸನಿರ್ಯಾಸಾ ವಲ್ಲರೀ ಇವ’ (ಅಂಟು ಸ್ರವಿಸುವ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ರಮಣೀಯ — ಗಾಯದಿಂದ ಸ್ರವಿಸುವ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಅವಳು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ; ಆ ಅಂಟು ಶೋಭೆಯಲ್ಲ, ಗಾಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಾರ್ತಳಾದ ಅವಳು ದೊಡ್ಡ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದಳು, ಸ್ವರವೆತ್ತಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು, ಆಗ ಅವಳ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿತು. ಅವಳು ಖರನ ಮುಂದೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ — ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ; ಮತ್ತೆ ಬೀಳುವುದೇ ಅವಳ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪ್ರತೀಕ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿ ಖರನ ತಂಗಿ ಮತ್ತೆ ಧಾವಿಸಿದಳು, ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಗಂಭೀರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಖರನ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಸಂಗ್ರಾಮ; ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಂದಿಯ ವಧೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ವಧೆಯ ಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ, ಕಥೆ ಖರನ ಕೋಪದ ಎರಡನೆಯ ಪರಿಣಾಮದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥