॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 19ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಖರನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು

ಖರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಅವನ ವಧಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯರ ವರ್ಣನೆ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಖರನ ಮುಂದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹಾಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ವಿರೂಪಗೊಂಡ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪದಿಂದ ಕುದಿಯುತ್ತ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಏಳು, ಹೇಳು; ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನೂ ಗಾಬರಿಯನ್ನೂ ಬಿಡು; ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು, ಯಾರಿಂದ ನೀನು ಹೀಗೆ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ?’ ಮೊದಲಿಗೇ ಅವನು ಅವಳ ಮೂರ್ಛೆಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕೋಪದ ಆತುರ. ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡು ರೂಪಕಗಳಿಂದ ಆ ಪುರುಷನ ಸಾಹಸವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಎದುರಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ, ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಮಾಡದ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷವುಳ್ಳ ಕರಿನಾಗರವನ್ನು ಯಾರು ಬೆರಳ ತುದಿಯಿಂದ ಆಟವಾಗಿ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ? ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಉತ್ತಮವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದ ಯಾರು ಕಾಲಪಾಶವನ್ನು ಕೊರಳಿಗೆ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡೂ ಮೋಹದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದಾನೆ?’ ಸರ್ಪ ಮತ್ತು ವಿಷದ ರೂಪಕಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸಾರ್ಥಕ — ಅಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ತಾನೇ ವಿಷರೂಪಳು, ಅವಳ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಬಲ-ವಿಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನಳು, ಬಯಸಿದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲವಳು, ಬಯಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲವಳು; ಯಮನಿಗೆ ಸಮಳಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟೆ? ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಭೂತಗಳ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ನಿನ್ನನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದ ಈ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನು ಯಾರು?’ ತಂಗಿಯ ಬಲವೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಯಾರಿಂದಲೂ ಸೋಲಿಸಲಾಗದವಳು ಸೋತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕವಿ ಖರನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಪ ಮತ್ತು ಗರ್ವ; ಇವೆರಡೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿವೆ. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಭೂತ-ಋಷಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಲೋಕವನ್ನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದವನು ದೇವನೂ ಅಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವನೂ ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನೇ. ಇದೇ ವಿಡಂಬನೆಯ ಮೂಲ.

ಅನಂತರ ಖರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ, ಪಾಕನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ನನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ನಾನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣೆನು. ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಯು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತ ಹಾಲನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೀರುವಂತೆ, ಇಂದು ನಾನು ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತೇನೆ.’ ಹಂಸಕ್ಷೀರನ್ಯಾಯದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿದೆ — ನೀರು-ಹಾಲುಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಹಾಲನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸುವಂತೆ ದೇಹದಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೆಳೆಯುವುದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾರ ನೊರೆಯುಕ್ಕುವ ರಕ್ತವನ್ನು ಭೂಮಿ ಕುಡಿಯಬಯಸುತ್ತಿದೆ? ರಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾರ ದೇಹದಿಂದ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಾಂಸವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿನ್ನಲಿವೆ?’ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳೇ — ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ, ಹೆಸರು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದೀನನನ್ನು ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ ಪಿಶಾಚರಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ರಕ್ಷಿಸಲಾರರು’ ಎಂದು ಅವನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಂಗಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಆ ದುರ್ವಿನೀತನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ವವನ್ನು ನುಡಿದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಹೆಸರೇ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಗರ್ವದ ಪೊಳ್ಳುತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಪಲಭ್ಯ ಶನೈಃ ಸಂಜ್ಞಾಮ್’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದಾದರೋ ಅವನ ಸೋದರಸ್ನೇಹವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಕೋಪದ ನಡುವೆಯೂ ಅವನು ಅವಳ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಾಂತ್ವನ ಅವನಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ — ಪ್ರತೀಕಾರವೇ ಮುಖ್ಯ. ಹೀಗೆ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗವು ಖರನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಬಲಶಾಲಿ, ಕೋಪಿಷ್ಠ, ಗರ್ವಿಷ್ಠ, ತಂಗಿಯ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನು.

ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅಣ್ಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂವರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷರು — ‘ತರುಣರು, ರೂಪಸಂಪನ್ನರು, ಸುಕುಮಾರರು, ಮಹಾಬಲರು, ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವರು, ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಉಟ್ಟವರು; ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವರು, ತಾಪಸರು, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು; ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು, ಸಹೋದರರು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿರೋಧ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಹಾಬಲರು, ಆದರೂ ತಾಪಸರು; ಇದೇ ಖರನಿಗೆ ಸಂಕಟದ ಸೂಚನೆ, ಅವನು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಗಂಧರ್ವರಾಜನಿಗೆ ಸಮರಾದ, ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳೋ ದಾನವರೋ ಎಂದು ಊಹಿಸಲೂ ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಮೂರನೆಯ ಚಿತ್ರ — ‘ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ತರುಣಿಯಾದ, ರೂಪಸಂಪನ್ನೆಯಾದ, ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ, ಸುಂದರವಾದ ನಡುವುಳ್ಳ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಅದೇ ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ದುರ್ದಶೆಗೆ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯೇ ಕಾರಣ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆ ಪ್ರಮದೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ನನ್ನನ್ನು ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದ ದುರ್ನಡತೆಯ ಹೆಣ್ಣಿನಂತೆ ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ವಕ್ರವಾದ ನಡತೆಯ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರ ನೊರೆಯುಕ್ಕುವ ರಕ್ತವನ್ನು ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹತರಾದಾಗ ಕುಡಿಯಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಕ್ರವಾದ ನಡತೆಯವಳು ಅವಳೇ; ಇಲ್ಲಿನ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವಂಚನೆ ಅಡಗಿದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಕಾಮಯಾಚನೆಯನ್ನೂ ತಿನ್ನಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಕೇವಲ ವಿರೂಪಕರಣವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅರ್ಧಸತ್ಯವೇ ಯುದ್ಧದ ಬೀಜವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಖರನು ಬಹುಶಃ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿತ್ವವೂ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿತ್ವವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇವೆ, ಆದರೂ ಖರನು ಅದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗರ್ವವು ಕೇಳುವುದನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇದು ನನ್ನ ಮೊದಲ ಬಯಕೆ, ಇದನ್ನು ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಬೇಕು; ಅವಳ ಮತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರ ರಕ್ತವನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯಬೇಕು.’ ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಖರನು ಯಮನಿಗೆ ಸಮರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇದು ಮೊದಲ ಸೈನ್ಯಪ್ರೇಷಣ; ಹದಿನಾಲ್ಕು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳು ಉತ್ತರ ನೀಡಲಿವೆ. ಖರನ ಆದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ, ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಉಟ್ಟ ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರು ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯೊಡನೆ ಘೋರವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನೂ ಆ ದುರ್ನಡತೆಯವಳನ್ನೂ ಕೊಂದು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬನ್ನಿ; ನನ್ನ ಈ ತಂಗಿ ಅವರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸರೇ, ನನ್ನ ಈ ತಂಗಿಯ ಇಷ್ಟವಾದ ಮನೋರಥ ಇದು; ಹೋಗಿ ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ಬೇಗನೆ ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ. ನಿಮ್ಮಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಕಂಡು ಇವಳು ಹರ್ಷಿತಳಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ.’ ತಂಗಿಯ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಆದೇಶದ ಕಾರಣ — ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ್ಯದ ಸ್ವಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವಳೊಡನೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವರ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ವೇಗ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಪರಾಧೀನತೆ; ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅವರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ, ತಾವಾಗಿ ವಿನಾಶದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ರಚನೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಂಗಿಯ ಬೀಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೋಪ, ನಡುವೆ ಗರ್ವದ ನುಡಿಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆದೇಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣ; ಹೀಗೆ ಭಾವವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಖರನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ತ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದ ರೌದ್ರರಸವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ